વાયુપુરાણમ્

આદિત્યસંજ્ઞઃ કપિલસ્ત્વગ્રજોઽગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ। હિરણ્યમસ્ય ગર્ભોઽભૂદ્ધિરણ્યસ્યાપિ ગર્ભજઃ। તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભઃ સ પુરાણેઽસ્મિન્નિરુચ્યતે

તેને આદિત્ય, કપિલ અને અગ્નિ—મોટા ભાઈ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનું ગર્ભ સોનાનું હતું અને તે સોનામાંથી જન્મ્યો હતો; તેથી આ પુરાણમાં તેને હિરણ્યગર્ભ કહેવામાં આવે છે.

સ્વયમ્ભુવો નિવૃત્તસ્ય કાલો વર્ષાગ્રજસ્તુ યઃ। ન શક્યઃ પરિસંખ્યાતુમપિ વર્ષશતૈરપિ

વિશ્વની નિવૃત્તિ પછી સ્વયંભૂનો કાળ વર્ષોમાં સૌથી પહેલો છે; તે સો વર્ષથી પણ માપી શકાયો નથી.

કલ્પસંખ્યાનિવૃત્તેસ્તુ પરાખ્યો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ। તાવચ્છેષોઽસ્ય કાલોઽન્યસ્તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

કલ્પોની ગણતરી પૂરી થાય ત્યારે તેને પરબ્રહ્મ કહેવાય છે; બાકીનો કાળ જુદો છે અને તેના અંતે તે પાછો સમાઈ જાય છે.

કોટિકોટિસહસ્રાણિ અન્તર્ભૂતાનિ યાનિ વૈ। સમતીતાનિ કલ્પાનાન્તાવચ્છેષાઃ પરાસ્તુ યે

અગણિત કરોડો કરોડ વર્ષો, જે કલ્પો પૂરા થઈ ગયા છે અને જે હજુ બાકી છે—આ બધાં અહીં સમાવાયા છે.

યસ્ત્વયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહન્તં નિબોધત। પ્રથમઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં કલ્પોઽયં વર્ત્તતે દ્વિજાઃ

હવે, વર્તમાન વરાહ કલ્પ વિશે સાંભળો. એ બધા કલ્પોમાંથી, હે દ્વિજો, આ પહેલો અને હાલનો કલ્પ છે.

તસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાસ્તુ મનવઃ સ્યુશ્ચતુર્દ્દશ। અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ ભવિષ્યા યે ચ વૈ પુનઃ

આ કલ્પમાં, સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓ થયા છે—કેટલાક વીતી ગયા, કેટલાક હાલ છે અને કેટલાક આગળ આવશે.

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સમન્તતઃ। પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ। પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ તેષાં શ્રૃણુત વિસ્તરમ્

આ મનુઓએ આખી ધરતીને, સાતેય દ્વીપો સહિત, રાજાઓ અને પ્રજાઓ દ્વારા તથા તપથી, હજારો યુગ સુધી સંભાળી છે. હવે એનું વિગતવાર વર્ણન સાંભળો.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ। ભવિષ્યાણિ ભવિષ્યૈશ્ચ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હ

દરેક મન્વંતરમાં બધાં અંતરાળ સમયખંડો આવે છે; અને આવનારા કલ્પોમાં પણ એક પછી એક કલ્પો આવે છે.

અતીતાનિ ચ કલ્પાનિ સોદકાનિ સહાન્વયૈઃ। અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્ક્કઃ કાર્યો વિજાનતા

જે કલ્પો વીતી ગયા છે, તેમના પાણી અને વંશો સહિત, અને જેમણે આવવાનું બાકી છે—બુદ્ધિશાળી એ બધામાં સમાન રીતે વિચાર કરે.

આપો હ્યગ્નેઃ સમભવન્નષ્ટેઽગ્નૌ પૃથિવીતલે। સાન્તરાલૈકલીનેઽસ્માન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

જ્યારે પૃથ્વી પર અગ્નિ નાશ પામ્યો, ત્યારે એ અગ્નિમાંથી જળ ઉત્પન્ન થયું; અને જ્યારે સ્થાવર-જંગમ બધું વિનાશ પામ્યું, ત્યારે એ બધું વચ્ચેના સમયગાળામાં બન્યું.

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્ ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન। તદા સ ભગવાન્ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

પછી એ એક જ મહાસાગરમાં કંઈયું દેખાતું નહોતું; એ સમયે ભગવાન બ્રહ્મા, હજારો આંખો અને પગ ધરાવનારા—

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણોઽહ્યતીન્દ્રિયઃ। બ્રહ્મા નારાયણાખ્યઃ સ સુષ્વાપ સલિલે તદા

હજારો માથાવાળા, સુવર્ણવર્ણના, ઇન્દ્રિયોથી પર, બ્રહ્મા જે નારાયણ તરીકે ઓળખાય છે—એ સમયે એ જળ પર સુઈ ગયા.

સત્ત્વોદ્રેકાત્ પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમુદીક્ષ્ય સઃ। ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

સત્ત્વગુણની પ્રભુતાથી જાગીને, તેમણે જગતને ખાલી જોયું; અને અહીં નારાયણ વિશે આ શ્લોક કહેવામાં આવે છે.

આપો નારા વૈ તનવ ઇત્યપાં નામ શુશ્રુમઃ। અપ્સુ શેતે ચ યત્તસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

જળને 'નર' કહેવામાં આવે છે—આ નામ આપણે સાંભળ્યું છે; કારણ કે તેઓ જળમાં શયન કરે છે, તેથી તેમને નારાયણ કહેવાય છે.

તુલ્યં યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ। શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્

હજારો યુગ જેટલી લાંબી રાત ધ્યાનમાં વિતાવીને, રાતના અંતે તેઓ સર્જન માટે બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કરે છે.

બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા તદાચરત્। નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્‌કાલે તતસ્તતઃ

પછી બ્રહ્મા એ જળમાં વાયુ રૂપે ફર્યા, જેમ રાત્રે ચમકતો જ્યોત્સ્ના પવનમાં અહીં-તહીં ભટકે છે.

તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્ વિજ્ઞાયાન્તર્ગતાં મહીમ્। અનુમાનાદસંમૂઢો ભૂમેરુદ્ધરણં પ્રતિ

પછી એ જળમાં, ધરતી અંદર છુપાયેલી હોવાનું જાણી, તેમણે ભૂમિને ઉપાડવાની રીત સમજાવી.

અકરોત્ સ તનું ત્વન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા। તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યં રૂપમચિન્તયત્

તેમણે અગાઉના કલ્પોમાં જેમ, તેમ બીજી દેહ ધારણ કરી; અને મહાત્માએ મનમાં દિવ્ય સ્વરૂપનું ચિંતન કર્યું.

સલિલેનાપ્લુતાં ભૂમિં દૃષ્ટ્વા સ તુ સમન્તતઃ। કિન્નુ રૂપં મહત્ કૃત્વા ઉદ્ધરેયમહં મહીમ્

જ્યારે તેમણે ધરતીને સર્વત્ર જળમાં ડૂબેલી જોઈ, ત્યારે વિચાર્યું—'હું કયું મહાન સ્વરૂપ ધારણ કરું જેથી ધરતીને ઉપાડી શકું?'

જલક્રીડાસુ રુચિરં વારાહં રૂપમસ્મરત્। અધૃષ્યં સર્વ્વભૂતાનાં વાઙ્મયં ધર્મસંજ્ઞિતમ્

પછી તેમણે જળમાં રમવા માટે અનુકૂળ, સૌને અપરાજેય અને ધર્મરૂપ વાણીમય વરાહ સ્વરૂપનું સ્મરણ કર્યું.

દશયોજનવિસ્તીંર્ણ શતયોજનમુચ્છ્રિતમ્। નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્

એ સ્વરૂપ દસ યોજન પહોળું, સો યોજન ઊંચું, નીલ વાદળ જેવું અને મેઘના ગર્જન જેવો અવાજ ધરાવતું હતું.

મહાપર્વ્વતવર્ષ્માણં શ્વેતં તીક્ષ્ણોગ્રદંષ્ટ્રિણમ્। વિદ્યુદગ્નિપ્રકાશાક્ષમાદિત્યસમતેજસમ્

પર્વત જેટલા વિશાળ શરીરવાળા, સફેદ રંગના, તીખા અને ભયાનક દાંત ધરાવતા, વીજળી અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી આંખો ધરાવતા, અને સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતા—

પીનવૃત્તાયતસ્કન્ધં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્। પીનોન્નતકટીદેશં સુશ્લક્ષ્ણં શુભલક્ષણમ્

મોટા, ગોળ અને પહોળા ખભા ધરાવતા, સિંહ જેવી ગતિથી ચાલતા, મજબૂત અને ઊંચા કમરવાળા, નરમ અને શુભ લક્ષણો ધરાવતા—

રૂપમાસ્થાય વિપુલં વારાહમમિતં હરિઃ। પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્

આવી વિશાળ અને અપરિમિત વરાહની આકૃતિ ધારણ કરીને, હરિ પૃથ્વીને ઊંચી કરવા માટે પાતાળમાં પ્રવેશ્યા.

સ વેદવાદ્યુપદ્રષ્ટા ક્રતુવક્ષાશ્ચિતીમુખઃ। અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ

તે ભગવાન વેદના સંગીતના દર્શક, યજ્ઞના સ્વરૂપ, હવનકુંડ જેવી જિહ્વા, દર્ભ જેવા વાળ, બ્રહ્મા જેવું મસ્તક અને મહાન તપસ્વી હતા.

અહોરાત્રેક્ષણધરો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ। આજ્યનાસઃ સ્રુવતુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્

દિવસ-રાત્રિના રૂપે આંખો ધરાવતા, વેદના અંગો અને પવિત્ર ધ્વનિથી શોભતા, ઘી જેવી નાક, સ્રુવ જેવી ચાંચ અને સામવેદના ગાન જેવી મહાન ધ્વનિ ધરાવતા—

સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્ ધર્મ્મવિક્રમસંસ્થિતઃ। પ્રાયશ્ચિત્તરતો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહાકૃતિ

સત્ય અને ધર્મથી ભરપૂર, તેજસ્વી, ધર્મની શક્તિમાં સ્થિર, પ્રાયશ્ચિત્તમાં તત્પર, ભયાનક છતાં પશુઓ પર દયાળુ અને વિશાળ આકાર ધરાવતા.

ઊર્દ્ધ્વગાત્રો હોમલિઙ્ગઃ સ્થાનબીજો મહૌષધિઃ। વેદ્યાન્તરાત્મા મન્ત્રસ્ફિગાજ્યસ્પૃક્ સોમશોણિતઃ

ઉપર ઉઠેલા અંગોવાળા, યજ્ઞના ચિહ્નો ધરાવતા, સ્થિરતાના બીજરૂપ, મહૌષધિ, યજ્ઞકુંડના અંતરાત્મા, મંત્રરૂપ નિતંબ, ઘી સ્પર્શતા અને સોમ તથા રક્તથી યુક્ત.

- પા.ભે. વેદસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્। પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ

વેદ જેવા ખભા, હવનની સુગંધ, દેવો અને પિતૃઓના હવનથી પણ ઝડપી, પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું, તેજસ્વી અને અનેક દીક્ષા પ્રાપ્ત કરેલ.