વાયુપુરાણમ્

તેજસા પ્રથમનો ધીમાનવ્યક્તઃ સંપ્રકાશતે। સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ કારણત્વે વ્યવસ્થિતઃ

બુદ્ધિથી યુક્ત એ અવ્યક્ત, તેજથી પ્રથમ પ્રકાશિત થાય છે; એ શરીરધારી પ્રથમ કારણરૂપે સ્થિર થાય છે.

અપ્રતીઘેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ ચ સોઽન્વિતઃ। ધર્મેણ ચાપ્રતીઘેન વૈરાગ્યેણ સમન્વિતઃ

એ અવરોધરહિત જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, અવરોધરહિત ધર્મ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત છે.

તસ્યેશ્વરસ્યાપ્રતિઘં જ્ઞાનં વૈરાગ્યલક્ષણમ્। ધર્મૈશ્વર્યકૃતા બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી જજ્ઞેઽભિમાનિનઃ

એ ઈશ્વરનું અવરોધરહિત જ્ઞાન વૈરાગ્યથી યુક્ત છે; ધર્મ અને ઐશ્વર્યથી ઉત્પન્ન થયેલી બુદ્ધિ બ્રાહ્મી કહેવાય છે, જે અભિમાનવાળા છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે ચાસ્ય મનસા ચ યદિચ્છતિ। વશીકૃતત્વાદ્વૈગુણ્યાત્ સુરેશત્વાત્સ્વભાવતઃ

અવ્યક્તમાંથી, એ મનથી જે ઇચ્છે છે તે ઉત્પન્ન થાય છે; એના સ્વાભાવિક વૈભવ, ગુણભેદ, દેવતાઓ પરના અધિકાર અને સ્વભાવના કારણે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકોઽભવત્। સહસ્રમૂર્દ્ધા પુરુષસ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ

ચતુરમુખ બ્રહ્મા રૂપે અને કાળરૂપે અંતક પણ થયો; હજારો મસ્તકવાળો પુરુષ, સ્વયંભૂ, ત્રણ અવસ્થાઓ ધરાવે છે.

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચ રજસ્તમઃ. સાત્વિકં પુરુષત્વે ચ ગુણવૃત્તિઃ સ્વયમ્ભુવઃ

બ્રહ્માના અવસ્થામાં સત્વ અને રજ ગુણ હોય છે, જ્યારે કાળની અવસ્થામાં રજ અને તમસ ગુણ રહે છે. પુરુષની અવસ્થામાં સત્વ ગુણ મુખ્ય હોય છે; આ રીતે સ્વયંભૂના ગુણો કાર્ય કરે છે.

લોકાન્ સૃજતિ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ। પુરુષત્વે હ્યુદાસીન સ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ પ્રજાપતે

બ્રહ્માની અવસ્થામાં તે જગતની રચના કરે છે; કાળની અવસ્થામાં તે બધું પાછું ખેંચી લે છે. પુરુષની અવસ્થામાં તે નિષ્પક્ષ રહે છે—આ પ્રજાપતિની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભઃ કાલો જાત્યાઞ્જનપ્રભઃ। પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મા કમળમાંથી જન્મેલા જેવો દેખાય છે; કાળ કાજળ જેવી કાળી કાંતિ ધરાવે છે; પુરુષ કમળની આંખો ધરાવે છે—આ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.

યોગેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ। નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવૃત્તિઃ સ્વલીલયા

યોગેશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી શરીરો બનાવે છે અને બદલાવે છે; પોતાની લીલાથી અનેક રૂપ, ક્રિયા, દેખાવ, નામ અને વ્યવહાર ધારણ કરે છે.

ત્રિધા યદ્વર્ત્તતે લોકે તસ્માત્રિગુણ ઉચ્યતે। ચતુર્દ્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

જેમ તે ત્રણ રીતે જગતમાં વર્તે છે, તેથી તેને ત્રિગુણ કહેવામાં આવે છે; અને ચાર ભાગે વહેંચાયેલ હોવાથી તેને ચતુર્વ્યુહ કહેવામાં આવે છે.

યદાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાસ્તિ વિષયં પ્રતિ। તચ્ચાસ્ય સતતં ભાવસ્તસ્માદાત્મા નિરુચ્યતે

જે તે પ્રાપ્ત કરે છે, જે તે ગ્રહણ કરે છે અને જે કંઈ વિષયરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે—એ બધું તેની સ્થિતિ છે; તેથી તેને આત્મા કહેવામાં આવે છે.

ઋષિઃ સર્વગતત્વાચ્ચ શરીરાદ્યત્સ્વયં પ્રભુઃ। સ્વામિત્વમસ્ય તત્સર્વં વિષ્ણુઃ સર્વપ્રવેશનાત્

તે સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી ઋષિ કહેવાય છે; શરીર વગેરેનો સ્વામી તે પોતે છે. આ બધું તેનું સ્વામિત્વ છે; સર્વમાં પ્રવેશ કરતો હોવાથી તેને વિષ્ણુ કહેવાય છે.

ભગવાન્ ભગસદ્ભાવાદ્રાગો રાગસ્ય શાસનાત્। પરશ્ચ તુ પ્રકૃતત્વાદવનાદોમિતિઃ સ્મૃતઃ

ભાગ્યના વાસથી તેને ભગવાન કહેવાય છે; આસક્તિને વશમાં રાખતો હોવાથી રાગ કહેવાય છે; મૂળ સ્વરૂપથી પરશુ અને રક્ષણ કરતો હોવાથી અવનાદ પણ કહેવાય છે.

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વં યતસ્તતઃ। નરાણામયનં યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

સર્વજ્ઞાન ધરાવતો હોવાથી તે સર્વજ્ઞ કહેવાય છે; બધું તેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે તેથી સર્વ કહેવાય છે; અને મનુષ્યોનું આશ્રયસ્થાન હોવાથી તેને નારાયણ કહેવામાં આવે છે.

ત્રિધા વિભજ્ય સ્વાત્માનં ત્રૈલોક્યં સમ્પ્રવર્ત્તતે। સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિસ્તુ યત્। અગ્રે હિરણ્યગર્ભઃ સ પ્રાદુર્ભૂતશ્ચતુર્મુખઃ

તે પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી ત્રિલોકી ચલાવતો થાય છે; આ ત્રણથી તે સર્જન, સંહાર અને નિરીક્ષણ કરે છે. શરૂઆતમાં તે હિરણ્યગર્ભ, ચતુર્મુખ રૂપે પ્રગટ થયો હતો.

આદિત્વાચ્ચાદિતેવોઽસાવજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ। પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃપ્રજાપતિરતઃ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે તેને આદિતેય કહેવામાં આવે છે; અજન્મા હોવાથી અજ કહેવાય છે; અને સર્વ પ્રજાઓનું રક્ષણ કરતો હોવાથી તે પ્રજાપતિ કહેવાય છે.

દેવેષુ ચ મહાન્ દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ। સર્વેશત્વાચ્ચ લોકાનામવશ્યત્વાત્તથેશ્વરઃ

દેવોમાં મહાન દેવ હોવાથી તેને મહાદેવ કહેવાય છે; સર્વ લોકનો ઇશ્વર અને બધાને વશમાં રાખતો હોવાથી તેને પણ ઇશ્વર કહેવાય છે.

બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભૂત ઉચ્યતે। ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાદ્વિભુઃ સર્વગતો યતઃ

મહાન હોવાને કારણે તેને બ્રહ્મા કહેવાય છે; સર્વ ભૂતોનો આધાર હોવાથી ભૂત કહેવાય છે; ક્ષેત્રનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવાથી ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે અને સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી વિભુ કહેવાય છે.

યસ્માત્ પુર્યનુશેતે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે। નોત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વત્વાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ સ સ્મૃતઃ

શરીરરૂપે નગરીમાં વસે છે તેથી તેને પુરુષ કહેવાય છે; ઉત્પન્ન ન થયેલો અને પૂર્વજ હોવાને કારણે તેને સ્વયંભૂ કહેવાય છે.

ઇજ્યત્વાદુચ્યતે યજ્ઞઃ કવિર્વિક્રાન્તદર્શનાત્। ક્રમણઃ ક્રમણીયત્વાદ્વર્ણકસ્યાભિપાલનાત્

પૂજ્ય હોવાને કારણે તેને યજ્ઞ કહેવાય છે; સર્વને દેખી શકે છે તેથી કવિ કહેવાય છે; આગળ વધે છે તેથી ક્રમણ કહેવાય છે અને વર્ણોની રક્ષા કરતો હોવાથી વર્ણક કહેવાય છે.

આદિત્યસંજ્ઞઃ કપિલસ્ત્વગ્રજોઽગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ। હિરણ્યમસ્ય ગર્ભોઽભૂદ્ધિરણ્યસ્યાપિ ગર્ભજઃ। તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભઃ સ પુરાણેઽસ્મિન્નિરુચ્યતે

તેને આદિત્ય, કપિલ અને અગ્નિ—મોટા ભાઈ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનું ગર્ભ સોનાનું હતું અને તે સોનામાંથી જન્મ્યો હતો; તેથી આ પુરાણમાં તેને હિરણ્યગર્ભ કહેવામાં આવે છે.

સ્વયમ્ભુવો નિવૃત્તસ્ય કાલો વર્ષાગ્રજસ્તુ યઃ। ન શક્યઃ પરિસંખ્યાતુમપિ વર્ષશતૈરપિ

વિશ્વની નિવૃત્તિ પછી સ્વયંભૂનો કાળ વર્ષોમાં સૌથી પહેલો છે; તે સો વર્ષથી પણ માપી શકાયો નથી.

કલ્પસંખ્યાનિવૃત્તેસ્તુ પરાખ્યો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ। તાવચ્છેષોઽસ્ય કાલોઽન્યસ્તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

કલ્પોની ગણતરી પૂરી થાય ત્યારે તેને પરબ્રહ્મ કહેવાય છે; બાકીનો કાળ જુદો છે અને તેના અંતે તે પાછો સમાઈ જાય છે.

કોટિકોટિસહસ્રાણિ અન્તર્ભૂતાનિ યાનિ વૈ। સમતીતાનિ કલ્પાનાન્તાવચ્છેષાઃ પરાસ્તુ યે

અગણિત કરોડો કરોડ વર્ષો, જે કલ્પો પૂરા થઈ ગયા છે અને જે હજુ બાકી છે—આ બધાં અહીં સમાવાયા છે.

યસ્ત્વયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહન્તં નિબોધત। પ્રથમઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં કલ્પોઽયં વર્ત્તતે દ્વિજાઃ

હવે, વર્તમાન વરાહ કલ્પ વિશે સાંભળો. એ બધા કલ્પોમાંથી, હે દ્વિજો, આ પહેલો અને હાલનો કલ્પ છે.

તસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાસ્તુ મનવઃ સ્યુશ્ચતુર્દ્દશ। અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ ભવિષ્યા યે ચ વૈ પુનઃ

આ કલ્પમાં, સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓ થયા છે—કેટલાક વીતી ગયા, કેટલાક હાલ છે અને કેટલાક આગળ આવશે.

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સમન્તતઃ। પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ। પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ તેષાં શ્રૃણુત વિસ્તરમ્

આ મનુઓએ આખી ધરતીને, સાતેય દ્વીપો સહિત, રાજાઓ અને પ્રજાઓ દ્વારા તથા તપથી, હજારો યુગ સુધી સંભાળી છે. હવે એનું વિગતવાર વર્ણન સાંભળો.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ। ભવિષ્યાણિ ભવિષ્યૈશ્ચ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હ

દરેક મન્વંતરમાં બધાં અંતરાળ સમયખંડો આવે છે; અને આવનારા કલ્પોમાં પણ એક પછી એક કલ્પો આવે છે.

અતીતાનિ ચ કલ્પાનિ સોદકાનિ સહાન્વયૈઃ। અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્ક્કઃ કાર્યો વિજાનતા

જે કલ્પો વીતી ગયા છે, તેમના પાણી અને વંશો સહિત, અને જેમણે આવવાનું બાકી છે—બુદ્ધિશાળી એ બધામાં સમાન રીતે વિચાર કરે.