વાયુપુરાણમ્

પ્રધાનાત્ ક્ષોભ્યમાણાત્તુ રજો વૈ સમવર્ત્તત। રજઃ પ્રવર્ત્તકં તત્ર બીજેષ્વપિ યથા જલમ્

પ્રધાનમાં આંદોલન થતાં રજોગુણ ઉત્પન્ન થયો; એ રજોગુણ બધું ચલાવનાર છે, જેમ બીજમાં પાણી હોય છે.

ગુણવૈષમ્યમાસાદ્ય પ્રસૂયન્તે હ્યધિષ્ઠિતાઃ। ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્ય માણેભ્યસ્ત્રયો દેવા વિજજ્ઞિરે। આશ્રિતાઃ પરમા ગુહ્યાઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ

ગુણોમાં અસમાનતા આવતાં, એના આધારથી જીવો ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ ગુણોમાં આંદોલન થતાં ત્રણ દેવતાઓ જન્મે છે, જે સુક્ષ્મ, શ્રેષ્ઠ અને સર્વ જીવોમાં રહેલા છે.

રજો બ્રહ્મા તમો હ્યગ્નિઃ સત્ત્વં વિષ્ણુરજાયત। રજઃપ્રકાશકો બ્રહ્મા સ્રષ્ટ્ટૃત્વેન વ્યવસ્થિતઃ

રજોગુણથી બ્રહ્મા, તમોગુણથી અગ્નિ અને સત્ત્વગુણથી વિષ્ણુ ઉત્પન્ન થયા; બ્રહ્મા રજોગુણને પ્રગટ કરીને સર્જનકર્તા તરીકે સ્થિર થયા.

તમઃપ્રકાશકોઽગ્નિસ્તુ કાલત્વેન વ્યવસ્થિતઃ। સત્ત્વપ્રકાશકો વિષ્ણુરૌદાસીન્યે વ્યવસ્થિતઃ

અગ્નિ તમોગુણને પ્રગટ કરીને કાળરૂપે સ્થિર થયો; વિષ્ણુ સત્ત્વગુણને પ્રગટ કરીને નિષ્પક્ષપાત રૂપે સ્થિર થયો.

એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયોઽગ્નયઃ। પરસ્પરાશ્રિતા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

આ ત્રણેય દેવતાઓ એ જ ત્રણ અગ્નિ છે; એ એકબીજાના આધાર છે અને એકબીજાની સેવા કરે છે.

પરસ્પરેણ વર્ત્તન્તે ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। અન્યોન્યમિથુનાહ્યેતે હ્યન્યોન્યમુપજીવિનઃ। ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાન્ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

એ એકબીજાની સાથે કાર્ય કરે છે, એકબીજાને આધાર આપે છે; એ પરસ્પર જોડાયેલા છે અને એકબીજાથી જીવંત રહે છે; એમને કદીયે એક પળ માટે પણ વિયોગ થતો નથી, કે એકબીજાને છોડતા નથી.

ઈશ્વરો હિ પરો દેવો વિષ્ણુસ્તુ મહતઃ પરઃ । બ્રહ્મા તુ રજસોદ્રિક્તઃ સર્ગાયેહ પ્રવર્ત્તતે। પરશ્ચ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિશ્ચ પરા સ્મૃતા

પરમેશ્વર સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ છે; વિષ્ણુ મહાનથી પણ પર છે; બ્રહ્મા રજોગુણથી ભરપૂર થઈ સર્જન માટે કાર્ય કરે છે; પરમ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે અને પ્રકૃતિ પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

અધિષ્ઠિતોઽસૌ હિ મહેશ્વરેણ પ્રવર્ત્તતે ચોદ્યમાનઃ સમન્તાત્। અનુપ્રવર્ત્તન્તિ મહાન્ત એવ ચિરસ્થિતાઃ સ્વે વિષ્યે પ્રિયત્વાત્

મહેશ્વર દ્વારા સંચાલિત એ સર્વત્ર પ્રેરિત થઈ કાર્ય કરે છે; મહાન આત્માઓ પોતાના ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી સ્થિર રહી, પ્રેમથી એના અનુસરણ કરે છે.

પ્રધાનં ગુણવૈષમ્યાત્સર્ગકાલે પ્રવર્ત્તતે। ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાત્ પૂર્વન્તસ્માત્સદસદાત્મકાત્। બ્રહ્મા બુદ્ધિશ્ચ મિથુનં યુગપત્સમ્બભૂવતુઃ

ગુણોમાં અસમાનતા આવતાં સર્જન સમયે પ્રધાન કાર્ય કરે છે; પરમેશ્વર દ્વારા સંચાલિત એ પહેલાં રહેલા સદસદરૂપમાંથી બ્રહ્મા અને બુદ્ધિ એકસાથે જન્મ્યા.

તસ્માત્તમોઽવ્યક્તમયઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। સંસિદ્ધઃ કાર્યકરણૈર્બ્રહ્માઽગ્રે સમવર્ત્તત

એમાંથી અવ્યક્ત તમોગુણથી બનેલો ક્ષેત્રજ્ઞ, જે બ્રહ્મા કહેવાય છે, સર્વ સાધનો સાથે પ્રથમ પ્રગટ થયો.

તેજસા પ્રથમનો ધીમાનવ્યક્તઃ સંપ્રકાશતે। સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ કારણત્વે વ્યવસ્થિતઃ

બુદ્ધિથી યુક્ત એ અવ્યક્ત, તેજથી પ્રથમ પ્રકાશિત થાય છે; એ શરીરધારી પ્રથમ કારણરૂપે સ્થિર થાય છે.

અપ્રતીઘેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ ચ સોઽન્વિતઃ। ધર્મેણ ચાપ્રતીઘેન વૈરાગ્યેણ સમન્વિતઃ

એ અવરોધરહિત જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, અવરોધરહિત ધર્મ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત છે.

તસ્યેશ્વરસ્યાપ્રતિઘં જ્ઞાનં વૈરાગ્યલક્ષણમ્। ધર્મૈશ્વર્યકૃતા બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી જજ્ઞેઽભિમાનિનઃ

એ ઈશ્વરનું અવરોધરહિત જ્ઞાન વૈરાગ્યથી યુક્ત છે; ધર્મ અને ઐશ્વર્યથી ઉત્પન્ન થયેલી બુદ્ધિ બ્રાહ્મી કહેવાય છે, જે અભિમાનવાળા છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે ચાસ્ય મનસા ચ યદિચ્છતિ। વશીકૃતત્વાદ્વૈગુણ્યાત્ સુરેશત્વાત્સ્વભાવતઃ

અવ્યક્તમાંથી, એ મનથી જે ઇચ્છે છે તે ઉત્પન્ન થાય છે; એના સ્વાભાવિક વૈભવ, ગુણભેદ, દેવતાઓ પરના અધિકાર અને સ્વભાવના કારણે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકોઽભવત્। સહસ્રમૂર્દ્ધા પુરુષસ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ

ચતુરમુખ બ્રહ્મા રૂપે અને કાળરૂપે અંતક પણ થયો; હજારો મસ્તકવાળો પુરુષ, સ્વયંભૂ, ત્રણ અવસ્થાઓ ધરાવે છે.

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચ રજસ્તમઃ. સાત્વિકં પુરુષત્વે ચ ગુણવૃત્તિઃ સ્વયમ્ભુવઃ

બ્રહ્માના અવસ્થામાં સત્વ અને રજ ગુણ હોય છે, જ્યારે કાળની અવસ્થામાં રજ અને તમસ ગુણ રહે છે. પુરુષની અવસ્થામાં સત્વ ગુણ મુખ્ય હોય છે; આ રીતે સ્વયંભૂના ગુણો કાર્ય કરે છે.

લોકાન્ સૃજતિ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ। પુરુષત્વે હ્યુદાસીન સ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ પ્રજાપતે

બ્રહ્માની અવસ્થામાં તે જગતની રચના કરે છે; કાળની અવસ્થામાં તે બધું પાછું ખેંચી લે છે. પુરુષની અવસ્થામાં તે નિષ્પક્ષ રહે છે—આ પ્રજાપતિની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભઃ કાલો જાત્યાઞ્જનપ્રભઃ। પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મા કમળમાંથી જન્મેલા જેવો દેખાય છે; કાળ કાજળ જેવી કાળી કાંતિ ધરાવે છે; પુરુષ કમળની આંખો ધરાવે છે—આ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.

યોગેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ। નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવૃત્તિઃ સ્વલીલયા

યોગેશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી શરીરો બનાવે છે અને બદલાવે છે; પોતાની લીલાથી અનેક રૂપ, ક્રિયા, દેખાવ, નામ અને વ્યવહાર ધારણ કરે છે.

ત્રિધા યદ્વર્ત્તતે લોકે તસ્માત્રિગુણ ઉચ્યતે। ચતુર્દ્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

જેમ તે ત્રણ રીતે જગતમાં વર્તે છે, તેથી તેને ત્રિગુણ કહેવામાં આવે છે; અને ચાર ભાગે વહેંચાયેલ હોવાથી તેને ચતુર્વ્યુહ કહેવામાં આવે છે.

યદાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાસ્તિ વિષયં પ્રતિ। તચ્ચાસ્ય સતતં ભાવસ્તસ્માદાત્મા નિરુચ્યતે

જે તે પ્રાપ્ત કરે છે, જે તે ગ્રહણ કરે છે અને જે કંઈ વિષયરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે—એ બધું તેની સ્થિતિ છે; તેથી તેને આત્મા કહેવામાં આવે છે.

ઋષિઃ સર્વગતત્વાચ્ચ શરીરાદ્યત્સ્વયં પ્રભુઃ। સ્વામિત્વમસ્ય તત્સર્વં વિષ્ણુઃ સર્વપ્રવેશનાત્

તે સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી ઋષિ કહેવાય છે; શરીર વગેરેનો સ્વામી તે પોતે છે. આ બધું તેનું સ્વામિત્વ છે; સર્વમાં પ્રવેશ કરતો હોવાથી તેને વિષ્ણુ કહેવાય છે.

ભગવાન્ ભગસદ્ભાવાદ્રાગો રાગસ્ય શાસનાત્। પરશ્ચ તુ પ્રકૃતત્વાદવનાદોમિતિઃ સ્મૃતઃ

ભાગ્યના વાસથી તેને ભગવાન કહેવાય છે; આસક્તિને વશમાં રાખતો હોવાથી રાગ કહેવાય છે; મૂળ સ્વરૂપથી પરશુ અને રક્ષણ કરતો હોવાથી અવનાદ પણ કહેવાય છે.

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વં યતસ્તતઃ। નરાણામયનં યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

સર્વજ્ઞાન ધરાવતો હોવાથી તે સર્વજ્ઞ કહેવાય છે; બધું તેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે તેથી સર્વ કહેવાય છે; અને મનુષ્યોનું આશ્રયસ્થાન હોવાથી તેને નારાયણ કહેવામાં આવે છે.

ત્રિધા વિભજ્ય સ્વાત્માનં ત્રૈલોક્યં સમ્પ્રવર્ત્તતે। સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિસ્તુ યત્। અગ્રે હિરણ્યગર્ભઃ સ પ્રાદુર્ભૂતશ્ચતુર્મુખઃ

તે પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી ત્રિલોકી ચલાવતો થાય છે; આ ત્રણથી તે સર્જન, સંહાર અને નિરીક્ષણ કરે છે. શરૂઆતમાં તે હિરણ્યગર્ભ, ચતુર્મુખ રૂપે પ્રગટ થયો હતો.

આદિત્વાચ્ચાદિતેવોઽસાવજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ। પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃપ્રજાપતિરતઃ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે તેને આદિતેય કહેવામાં આવે છે; અજન્મા હોવાથી અજ કહેવાય છે; અને સર્વ પ્રજાઓનું રક્ષણ કરતો હોવાથી તે પ્રજાપતિ કહેવાય છે.

દેવેષુ ચ મહાન્ દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ। સર્વેશત્વાચ્ચ લોકાનામવશ્યત્વાત્તથેશ્વરઃ

દેવોમાં મહાન દેવ હોવાથી તેને મહાદેવ કહેવાય છે; સર્વ લોકનો ઇશ્વર અને બધાને વશમાં રાખતો હોવાથી તેને પણ ઇશ્વર કહેવાય છે.

બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભૂત ઉચ્યતે। ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાદ્વિભુઃ સર્વગતો યતઃ

મહાન હોવાને કારણે તેને બ્રહ્મા કહેવાય છે; સર્વ ભૂતોનો આધાર હોવાથી ભૂત કહેવાય છે; ક્ષેત્રનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવાથી ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે અને સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી વિભુ કહેવાય છે.

યસ્માત્ પુર્યનુશેતે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે। નોત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વત્વાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ સ સ્મૃતઃ

શરીરરૂપે નગરીમાં વસે છે તેથી તેને પુરુષ કહેવાય છે; ઉત્પન્ન ન થયેલો અને પૂર્વજ હોવાને કારણે તેને સ્વયંભૂ કહેવાય છે.