વાયુપુરાણમ્

રાત્રિસ્ત્વેતાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ। અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટિઃ પ્રલયો રાત્રિરુચ્યતે

પરમેશ્વરની રાત્રિ પણ એટલી જ લાંબી સમજવી; તેમનો દિવસ સર્જનનો સમય છે અને તેમની રાત્રિ વિલયનો સમય કહેવાય છે.

અહશ્ચ વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારણા। ઉપચારઃ પ્રક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા

કહવામાં આવે છે કે તેમને માત્ર દિવસ છે, રાત્રિ નથી; એ તો લોકહિત માટે રૂપકરૂપે કહેવાયું છે.

પ્રજાઃ પ્રજાનામ્પતય ઋષયો મુનિભિઃ સહ। ઋષીન્ સનત્કુમારાખ્યાન્ બ્રહ્મસાયુજ્યગૈઃ સહ

પ્રજાઓ, પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ અને મુનિઓ, તથા સનત્કુમાર નામના ઋષિઓ અને બ્રહ્માસાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરનારાઓ—

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ। તન્માત્રા ઇન્દ્રિયગણો બુદ્ધિશ્ચ મનસા સહ

ઇન્દ્રિય, ઇન્દ્રિયોના વિષય, પાંચ મહાભૂત, તન્માત્રા, ઇન્દ્રિયગણ, બુદ્ધિ અને મન—

અહસ્તિષ્ઠન્તિ તે સર્વે પરમેશસ્ય ધીમતઃ। અહરન્તે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ

હે વિદ્વાન, આ બધું પરમેશ્વરના દિવસે સ્થિર રહે છે; અને તેમની રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે બધું વિલય પામે છે અને જગતનું સર્જન થાય છે.

સ્વાત્મન્યવસ્થિતે સત્વે વિકારે પ્રતિસંહતે। સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ

જ્યારે તત્વ પોતાનામાં સ્થિર રહે છે અને બધા પરિવર્તનો લય પામે છે, ત્યારે પ્રધાન અને પુરુષ બંને પોતાના સ્વરૂપે સ્થિત રહે છે.

તમઃ સત્ત્વગુણાવેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્તિતૌ। અત્રોદ્રિક્તૌ પ્રસૂતૌ ચ તૌ તથા ચ પરસ્પરમ્। ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

તેમા તામસ અને સત્ત્વગુણ બંને સમતામાં સ્થિર રહે છે; જ્યારે એક વધુ થાય ત્યારે સર્જન થાય છે અને જ્યારે બંને સમ હોય ત્યારે લય થાય છે.

તિલેષુ વા યથા તૈવં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્। તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજોઽવ્યક્તાશ્રિતં સ્થિતમ્

જેમ તલમાં ઘી રહેલું હોય છે, કે દૂધમાં પાણી રહેલું હોય છે, એ જ રીતે રજોગુણ પણ તમોગુણ અને સત્ત્વગુણમાં છુપાયેલું રહે છે.

ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તદા। અહર્મુખે પ્રવૃત્તે ચ પુરઃ પ્રકૃતિસમ્ભવઃ

પછી આખી રાત મહાદેવી મહેશ્વરીની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કર્યા પછી, સવારે સર્જનનો આરંભ થયો.

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ। પ્રધાનં પુરુષઞ્ચૈવ પ્રવિશ્યાણ્ડં મહેશ્વરઃ

પરમેશ્વરે પરમ યોગથી પ્રધાન અને પુરુષને હલાવ્યા અને બ્રહ્માંડમાં પ્રવેશ કરીને મહેશ્વર રૂપે પ્રગટ થયા.

પ્રધાનાત્ ક્ષોભ્યમાણાત્તુ રજો વૈ સમવર્ત્તત। રજઃ પ્રવર્ત્તકં તત્ર બીજેષ્વપિ યથા જલમ્

પ્રધાનમાં આંદોલન થતાં રજોગુણ ઉત્પન્ન થયો; એ રજોગુણ બધું ચલાવનાર છે, જેમ બીજમાં પાણી હોય છે.

ગુણવૈષમ્યમાસાદ્ય પ્રસૂયન્તે હ્યધિષ્ઠિતાઃ। ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્ય માણેભ્યસ્ત્રયો દેવા વિજજ્ઞિરે। આશ્રિતાઃ પરમા ગુહ્યાઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ

ગુણોમાં અસમાનતા આવતાં, એના આધારથી જીવો ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ ગુણોમાં આંદોલન થતાં ત્રણ દેવતાઓ જન્મે છે, જે સુક્ષ્મ, શ્રેષ્ઠ અને સર્વ જીવોમાં રહેલા છે.

રજો બ્રહ્મા તમો હ્યગ્નિઃ સત્ત્વં વિષ્ણુરજાયત। રજઃપ્રકાશકો બ્રહ્મા સ્રષ્ટ્ટૃત્વેન વ્યવસ્થિતઃ

રજોગુણથી બ્રહ્મા, તમોગુણથી અગ્નિ અને સત્ત્વગુણથી વિષ્ણુ ઉત્પન્ન થયા; બ્રહ્મા રજોગુણને પ્રગટ કરીને સર્જનકર્તા તરીકે સ્થિર થયા.

તમઃપ્રકાશકોઽગ્નિસ્તુ કાલત્વેન વ્યવસ્થિતઃ। સત્ત્વપ્રકાશકો વિષ્ણુરૌદાસીન્યે વ્યવસ્થિતઃ

અગ્નિ તમોગુણને પ્રગટ કરીને કાળરૂપે સ્થિર થયો; વિષ્ણુ સત્ત્વગુણને પ્રગટ કરીને નિષ્પક્ષપાત રૂપે સ્થિર થયો.

એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયોઽગ્નયઃ। પરસ્પરાશ્રિતા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

આ ત્રણેય દેવતાઓ એ જ ત્રણ અગ્નિ છે; એ એકબીજાના આધાર છે અને એકબીજાની સેવા કરે છે.

પરસ્પરેણ વર્ત્તન્તે ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। અન્યોન્યમિથુનાહ્યેતે હ્યન્યોન્યમુપજીવિનઃ। ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાન્ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

એ એકબીજાની સાથે કાર્ય કરે છે, એકબીજાને આધાર આપે છે; એ પરસ્પર જોડાયેલા છે અને એકબીજાથી જીવંત રહે છે; એમને કદીયે એક પળ માટે પણ વિયોગ થતો નથી, કે એકબીજાને છોડતા નથી.

ઈશ્વરો હિ પરો દેવો વિષ્ણુસ્તુ મહતઃ પરઃ । બ્રહ્મા તુ રજસોદ્રિક્તઃ સર્ગાયેહ પ્રવર્ત્તતે। પરશ્ચ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિશ્ચ પરા સ્મૃતા

પરમેશ્વર સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ છે; વિષ્ણુ મહાનથી પણ પર છે; બ્રહ્મા રજોગુણથી ભરપૂર થઈ સર્જન માટે કાર્ય કરે છે; પરમ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે અને પ્રકૃતિ પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

અધિષ્ઠિતોઽસૌ હિ મહેશ્વરેણ પ્રવર્ત્તતે ચોદ્યમાનઃ સમન્તાત્। અનુપ્રવર્ત્તન્તિ મહાન્ત એવ ચિરસ્થિતાઃ સ્વે વિષ્યે પ્રિયત્વાત્

મહેશ્વર દ્વારા સંચાલિત એ સર્વત્ર પ્રેરિત થઈ કાર્ય કરે છે; મહાન આત્માઓ પોતાના ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી સ્થિર રહી, પ્રેમથી એના અનુસરણ કરે છે.

પ્રધાનં ગુણવૈષમ્યાત્સર્ગકાલે પ્રવર્ત્તતે। ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાત્ પૂર્વન્તસ્માત્સદસદાત્મકાત્। બ્રહ્મા બુદ્ધિશ્ચ મિથુનં યુગપત્સમ્બભૂવતુઃ

ગુણોમાં અસમાનતા આવતાં સર્જન સમયે પ્રધાન કાર્ય કરે છે; પરમેશ્વર દ્વારા સંચાલિત એ પહેલાં રહેલા સદસદરૂપમાંથી બ્રહ્મા અને બુદ્ધિ એકસાથે જન્મ્યા.

તસ્માત્તમોઽવ્યક્તમયઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। સંસિદ્ધઃ કાર્યકરણૈર્બ્રહ્માઽગ્રે સમવર્ત્તત

એમાંથી અવ્યક્ત તમોગુણથી બનેલો ક્ષેત્રજ્ઞ, જે બ્રહ્મા કહેવાય છે, સર્વ સાધનો સાથે પ્રથમ પ્રગટ થયો.

તેજસા પ્રથમનો ધીમાનવ્યક્તઃ સંપ્રકાશતે। સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ કારણત્વે વ્યવસ્થિતઃ

બુદ્ધિથી યુક્ત એ અવ્યક્ત, તેજથી પ્રથમ પ્રકાશિત થાય છે; એ શરીરધારી પ્રથમ કારણરૂપે સ્થિર થાય છે.

અપ્રતીઘેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ ચ સોઽન્વિતઃ। ધર્મેણ ચાપ્રતીઘેન વૈરાગ્યેણ સમન્વિતઃ

એ અવરોધરહિત જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, અવરોધરહિત ધર્મ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત છે.

તસ્યેશ્વરસ્યાપ્રતિઘં જ્ઞાનં વૈરાગ્યલક્ષણમ્। ધર્મૈશ્વર્યકૃતા બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી જજ્ઞેઽભિમાનિનઃ

એ ઈશ્વરનું અવરોધરહિત જ્ઞાન વૈરાગ્યથી યુક્ત છે; ધર્મ અને ઐશ્વર્યથી ઉત્પન્ન થયેલી બુદ્ધિ બ્રાહ્મી કહેવાય છે, જે અભિમાનવાળા છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે ચાસ્ય મનસા ચ યદિચ્છતિ। વશીકૃતત્વાદ્વૈગુણ્યાત્ સુરેશત્વાત્સ્વભાવતઃ

અવ્યક્તમાંથી, એ મનથી જે ઇચ્છે છે તે ઉત્પન્ન થાય છે; એના સ્વાભાવિક વૈભવ, ગુણભેદ, દેવતાઓ પરના અધિકાર અને સ્વભાવના કારણે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકોઽભવત્। સહસ્રમૂર્દ્ધા પુરુષસ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ

ચતુરમુખ બ્રહ્મા રૂપે અને કાળરૂપે અંતક પણ થયો; હજારો મસ્તકવાળો પુરુષ, સ્વયંભૂ, ત્રણ અવસ્થાઓ ધરાવે છે.

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચ રજસ્તમઃ. સાત્વિકં પુરુષત્વે ચ ગુણવૃત્તિઃ સ્વયમ્ભુવઃ

બ્રહ્માના અવસ્થામાં સત્વ અને રજ ગુણ હોય છે, જ્યારે કાળની અવસ્થામાં રજ અને તમસ ગુણ રહે છે. પુરુષની અવસ્થામાં સત્વ ગુણ મુખ્ય હોય છે; આ રીતે સ્વયંભૂના ગુણો કાર્ય કરે છે.

લોકાન્ સૃજતિ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ। પુરુષત્વે હ્યુદાસીન સ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ પ્રજાપતે

બ્રહ્માની અવસ્થામાં તે જગતની રચના કરે છે; કાળની અવસ્થામાં તે બધું પાછું ખેંચી લે છે. પુરુષની અવસ્થામાં તે નિષ્પક્ષ રહે છે—આ પ્રજાપતિની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભઃ કાલો જાત્યાઞ્જનપ્રભઃ। પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મા કમળમાંથી જન્મેલા જેવો દેખાય છે; કાળ કાજળ જેવી કાળી કાંતિ ધરાવે છે; પુરુષ કમળની આંખો ધરાવે છે—આ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.

યોગેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ। નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવૃત્તિઃ સ્વલીલયા

યોગેશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી શરીરો બનાવે છે અને બદલાવે છે; પોતાની લીલાથી અનેક રૂપ, ક્રિયા, દેખાવ, નામ અને વ્યવહાર ધારણ કરે છે.