વાયુપુરાણમ્

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના। લોકાલોકં ચ યત્ કિંચિચ્ચાણ્ડે તસ્મિન્ સમર્પિતમ્

ચાંદ્ર અને સૂર્ય, તારાઓ અને ગ્રહો, પવન અને લોક-અલોક વચ્ચે જે કંઈ છે, એ બધું એ બ્રહ્માંડમાં સમાયેલું છે.

અદ્ભિર્દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતોઽણ્ડં સમાવૃતમ્। આપો દશગુણા હ્યેવન્તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

બ્રહ્માંડને બહારથી દસગણ પાણી ઘેરી રાખે છે; અને એ પાણીને પણ બહારથી દસગણ અગ્નિ આવરી લે છે.

તેજૌદશગુણેનૈવ બાહ્યતો વાયુના વૃતમ્। વાયોર્દ્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતમ્

એ અગ્નિને બહારથી દસગણ વાયુ ઘેરી લે છે; અને એ વાયુને પણ બહારથી દસગણ આકાશ આવરી લે છે.

આકાશેન વૃતો વાયુઃ ખં ચ ભૂતાદિના વૃતમ્। ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેન વૃતો મહાન્। એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

વાયુને આકાશ ઘેરી રાખે છે, અને આકાશને મૂળ તત્વ આવરી લે છે; એ મૂળ તત્વને મહત્તત્વ ઘેરી રાખે છે, અને મહત્તત્વને અવ્યક્ત આવરી લે છે; આમ, એ બ્રહ્માંડને આ સાત પ્રાકૃતિક આવરણો ઘેરી રાખે છે.

એતાસ્વાવૃત્ય ચાન્યોન્યમષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ। પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા ચ ગ્રસન્ત્યેતાઃ પરસ્પરમ્

આ રીતે એકબીજાને આવરીને આઠ પ્રકૃતિઓ સ્થિર રહે છે; અને વિલયકાળે, એ એકબીજાને ગ્રહણ કરે છે.

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। આધારાધેયભાવેન વિકારસ્ય વિકારિષુ

આ રીતે, એકમાંથી બીજું ઉત્પન્ન થઈને, એ એકબીજાને આધાર આપે છે; જેમ આધાર અને આધારિતનું સંબંધ હોય, તેમ બદલાતા અને બદલાવાળાં તત્વો એકબીજાને ધારે છે.

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ। અબુદ્ધિપૂર્વં પ્રાગાસીત્ પ્રાદુર્ભૂતા તડિદ્યથા

અવ્યક્તને ક્ષેત્ર કહેવાય છે અને બ્રહ્માને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે; આ પ્રાકૃતિક સર્જન છે, જે ક્ષેત્રજ્ઞના અધિકાર હેઠળ છે; બુદ્ધિના પૂર્વે, એ અચાનક વીજળી જેવી પ્રગટ થઈ હતી.

એતદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય જન્મ યો વેદ તત્ત્વતઃ। આયુષ્માન્ કીર્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાવાંશ્ચ ભવત્યુત

જે મનુષ્ય હિરણ્યગર્ભના આ જન્મને સાચા અર્થમાં જાણે છે, તે દીર્ઘાયુ, પ્રસિદ્ધ, ધન્ય અને સંતાનવાળો બને છે.

નિવૃત્તિકામોઽપિ નરઃ શુદ્ધાત્મા લભતે ગતિમ્। પુરાણશ્રવણાન્નિત્યં સુખં ચ ક્ષેમમાપ્નુયાત્

જેને સંસારમાંથી મુક્તિની ઇચ્છા હોય અને જેનું મન શુદ્ધ હોય, તે પણ ગતિ પામે છે; અને પુરાણનું નિયમિત શ્રવણ કરીને સુખ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.

યદ્ધિ સૃષ્ટેસ્તુ સંખ્યાતં મયા કાલાન્તરન્દ્વિજાઃ। એતત્ કાલાન્તરં જ્ઞેયમહર્વૈ પારમેશ્વરમ્

હે દ્વિજગણ, સર્જનના જે સમયવિશેષનું વર્ણન મેં કર્યું છે, એ સમયવિશેષ પરમેશ્વરનો મહાન દિવસ સમજવો.

રાત્રિસ્ત્વેતાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ। અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટિઃ પ્રલયો રાત્રિરુચ્યતે

પરમેશ્વરની રાત્રિ પણ એટલી જ લાંબી સમજવી; તેમનો દિવસ સર્જનનો સમય છે અને તેમની રાત્રિ વિલયનો સમય કહેવાય છે.

અહશ્ચ વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારણા। ઉપચારઃ પ્રક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા

કહવામાં આવે છે કે તેમને માત્ર દિવસ છે, રાત્રિ નથી; એ તો લોકહિત માટે રૂપકરૂપે કહેવાયું છે.

પ્રજાઃ પ્રજાનામ્પતય ઋષયો મુનિભિઃ સહ। ઋષીન્ સનત્કુમારાખ્યાન્ બ્રહ્મસાયુજ્યગૈઃ સહ

પ્રજાઓ, પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ અને મુનિઓ, તથા સનત્કુમાર નામના ઋષિઓ અને બ્રહ્માસાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરનારાઓ—

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ। તન્માત્રા ઇન્દ્રિયગણો બુદ્ધિશ્ચ મનસા સહ

ઇન્દ્રિય, ઇન્દ્રિયોના વિષય, પાંચ મહાભૂત, તન્માત્રા, ઇન્દ્રિયગણ, બુદ્ધિ અને મન—

અહસ્તિષ્ઠન્તિ તે સર્વે પરમેશસ્ય ધીમતઃ। અહરન્તે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ

હે વિદ્વાન, આ બધું પરમેશ્વરના દિવસે સ્થિર રહે છે; અને તેમની રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે બધું વિલય પામે છે અને જગતનું સર્જન થાય છે.

સ્વાત્મન્યવસ્થિતે સત્વે વિકારે પ્રતિસંહતે। સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ

જ્યારે તત્વ પોતાનામાં સ્થિર રહે છે અને બધા પરિવર્તનો લય પામે છે, ત્યારે પ્રધાન અને પુરુષ બંને પોતાના સ્વરૂપે સ્થિત રહે છે.

તમઃ સત્ત્વગુણાવેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્તિતૌ। અત્રોદ્રિક્તૌ પ્રસૂતૌ ચ તૌ તથા ચ પરસ્પરમ્। ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

તેમા તામસ અને સત્ત્વગુણ બંને સમતામાં સ્થિર રહે છે; જ્યારે એક વધુ થાય ત્યારે સર્જન થાય છે અને જ્યારે બંને સમ હોય ત્યારે લય થાય છે.

તિલેષુ વા યથા તૈવં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્। તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજોઽવ્યક્તાશ્રિતં સ્થિતમ્

જેમ તલમાં ઘી રહેલું હોય છે, કે દૂધમાં પાણી રહેલું હોય છે, એ જ રીતે રજોગુણ પણ તમોગુણ અને સત્ત્વગુણમાં છુપાયેલું રહે છે.

ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તદા। અહર્મુખે પ્રવૃત્તે ચ પુરઃ પ્રકૃતિસમ્ભવઃ

પછી આખી રાત મહાદેવી મહેશ્વરીની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કર્યા પછી, સવારે સર્જનનો આરંભ થયો.

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ। પ્રધાનં પુરુષઞ્ચૈવ પ્રવિશ્યાણ્ડં મહેશ્વરઃ

પરમેશ્વરે પરમ યોગથી પ્રધાન અને પુરુષને હલાવ્યા અને બ્રહ્માંડમાં પ્રવેશ કરીને મહેશ્વર રૂપે પ્રગટ થયા.

પ્રધાનાત્ ક્ષોભ્યમાણાત્તુ રજો વૈ સમવર્ત્તત। રજઃ પ્રવર્ત્તકં તત્ર બીજેષ્વપિ યથા જલમ્

પ્રધાનમાં આંદોલન થતાં રજોગુણ ઉત્પન્ન થયો; એ રજોગુણ બધું ચલાવનાર છે, જેમ બીજમાં પાણી હોય છે.

ગુણવૈષમ્યમાસાદ્ય પ્રસૂયન્તે હ્યધિષ્ઠિતાઃ। ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્ય માણેભ્યસ્ત્રયો દેવા વિજજ્ઞિરે। આશ્રિતાઃ પરમા ગુહ્યાઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ

ગુણોમાં અસમાનતા આવતાં, એના આધારથી જીવો ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ ગુણોમાં આંદોલન થતાં ત્રણ દેવતાઓ જન્મે છે, જે સુક્ષ્મ, શ્રેષ્ઠ અને સર્વ જીવોમાં રહેલા છે.

રજો બ્રહ્મા તમો હ્યગ્નિઃ સત્ત્વં વિષ્ણુરજાયત। રજઃપ્રકાશકો બ્રહ્મા સ્રષ્ટ્ટૃત્વેન વ્યવસ્થિતઃ

રજોગુણથી બ્રહ્મા, તમોગુણથી અગ્નિ અને સત્ત્વગુણથી વિષ્ણુ ઉત્પન્ન થયા; બ્રહ્મા રજોગુણને પ્રગટ કરીને સર્જનકર્તા તરીકે સ્થિર થયા.

તમઃપ્રકાશકોઽગ્નિસ્તુ કાલત્વેન વ્યવસ્થિતઃ। સત્ત્વપ્રકાશકો વિષ્ણુરૌદાસીન્યે વ્યવસ્થિતઃ

અગ્નિ તમોગુણને પ્રગટ કરીને કાળરૂપે સ્થિર થયો; વિષ્ણુ સત્ત્વગુણને પ્રગટ કરીને નિષ્પક્ષપાત રૂપે સ્થિર થયો.

એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયોઽગ્નયઃ। પરસ્પરાશ્રિતા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

આ ત્રણેય દેવતાઓ એ જ ત્રણ અગ્નિ છે; એ એકબીજાના આધાર છે અને એકબીજાની સેવા કરે છે.

પરસ્પરેણ વર્ત્તન્તે ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। અન્યોન્યમિથુનાહ્યેતે હ્યન્યોન્યમુપજીવિનઃ। ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાન્ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

એ એકબીજાની સાથે કાર્ય કરે છે, એકબીજાને આધાર આપે છે; એ પરસ્પર જોડાયેલા છે અને એકબીજાથી જીવંત રહે છે; એમને કદીયે એક પળ માટે પણ વિયોગ થતો નથી, કે એકબીજાને છોડતા નથી.

ઈશ્વરો હિ પરો દેવો વિષ્ણુસ્તુ મહતઃ પરઃ । બ્રહ્મા તુ રજસોદ્રિક્તઃ સર્ગાયેહ પ્રવર્ત્તતે। પરશ્ચ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિશ્ચ પરા સ્મૃતા

પરમેશ્વર સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ છે; વિષ્ણુ મહાનથી પણ પર છે; બ્રહ્મા રજોગુણથી ભરપૂર થઈ સર્જન માટે કાર્ય કરે છે; પરમ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે અને પ્રકૃતિ પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

અધિષ્ઠિતોઽસૌ હિ મહેશ્વરેણ પ્રવર્ત્તતે ચોદ્યમાનઃ સમન્તાત્। અનુપ્રવર્ત્તન્તિ મહાન્ત એવ ચિરસ્થિતાઃ સ્વે વિષ્યે પ્રિયત્વાત્

મહેશ્વર દ્વારા સંચાલિત એ સર્વત્ર પ્રેરિત થઈ કાર્ય કરે છે; મહાન આત્માઓ પોતાના ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી સ્થિર રહી, પ્રેમથી એના અનુસરણ કરે છે.

પ્રધાનં ગુણવૈષમ્યાત્સર્ગકાલે પ્રવર્ત્તતે। ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાત્ પૂર્વન્તસ્માત્સદસદાત્મકાત્। બ્રહ્મા બુદ્ધિશ્ચ મિથુનં યુગપત્સમ્બભૂવતુઃ

ગુણોમાં અસમાનતા આવતાં સર્જન સમયે પ્રધાન કાર્ય કરે છે; પરમેશ્વર દ્વારા સંચાલિત એ પહેલાં રહેલા સદસદરૂપમાંથી બ્રહ્મા અને બુદ્ધિ એકસાથે જન્મ્યા.