વાયુપુરાણમ્

ઉપલભ્ય શુચેર્ગન્ધં કેચિદ્વાયોરનૈપુણાત્। પૃથિવ્યામેવ તદ્વિદ્યાદેષાં વાયોશ્ચ સંશ્રયાત્

કેટલાંક વાયુની સુક્ષ્મતાથી શુદ્ધિમાં પણ સુગંધ અનુભવે છે; પણ એ ગુણ પૃથ્વીનો છે, કારણ કે એ વાયુ સાથે સંકળાયેલો છે.

એતે સપ્ત મહાવીર્યા નાનાભૂતાઃ પૃથક્ પૃથક્। નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ। તે સમેત્ય મહાત્માનો હ્યયોન્યસ્યૈવ સંશ્રયાત્

આ સાત મહાન શક્તિવાળા તત્વો જુદા-જુદા અને અલગ-અલગ છે; એ બધાં એકસાથે મળ્યા વિના પ્રજાઓની રચના કરી શકતા નથી; જ્યારે એ મહાન તત્વો એકબીજામાં સમાય છે ત્યારે—

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ। મહદાદ્યા વિશેષાન્તા અણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષના અધિષ્ઠાન અને અવ્યક્તની કૃપાથી, મહતથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધી, એ બધાં અંડનું સર્જન કરે છે.

એકકાલં સમુત્પન્નં જલબુદ્‌બુદવચ્ચ તત્। વિશેષેભ્યોઽણ્ડમભવદ્ બૃહત્તદુદકં ચ યત્। તત્તસ્મિન્ કાર્યકરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણસ્તદા

એ અંડ એકસાથે ઉત્પન્ન થાય છે, જાણે પાણીની ફીકી જેમ; વિશેષ તત્વોમાંથી એ અંડ ઉત્પન્ન થયું, મોટું અને જળથી ભરેલું; તેમાં બ્રહ્મા માટે કર્મ અને ઇન્દ્રિયો પૂર્ણ થયા.

પ્રાકૃતેઽણ્ડે વિબુદ્ધે સન્ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે

પ્રાકૃત અંડ જાગૃત થયું ત્યારે, ક્ષેત્રજ્ઞ—જેને બ્રહ્મા કહે છે—હાજર હતો; એ જ શરીરધારી પ્રથમ પુરુષ કહેવાય છે.

આદિકર્ત્તા ચ ભૂતાનાં બ્રહ્માઽગ્રે સમવર્ત્તત। હિરણ્યગર્ભઃ સોઽગ્રોઽસ્મિન્ પ્રાદુર્ભૂતશ્ચતુર્મુખઃ। સર્ગે ચ પ્રતિ સર્ગે ચ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

બ્રહ્મા, સર્વપ્રથમ સૃષ્ટિકર્તા, આરંભે પ્રગટ થયા; એ જ હિરણ્યગર્ભ, અહીં પ્રથમ ચાર મુખવાળા દેખાયા; દરેક સર્જન અને પ્રલયમાં, ક્ષેત્રજ્ઞને બ્રહ્મા કહેવાય છે.

કરણૈઃ સહ સૃજ્યન્તે પ્રત્યાહારે ત્યજન્તિ ચ। ભજન્તે ચ પુનર્દેહાનસમાહારસન્ધિષુ

ઇન્દ્રિયો સાથે શરીરો સર્જાય છે અને પ્રલય સમયે છોડી દેવામાં આવે છે; કારણો ભેગા થાય ત્યારે ફરીથી શરીરો પ્રાપ્ત થાય છે.

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોલ્બં તન્મહાત્મનઃ। ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ જરાદ્યસ્થીનિ પર્વતાઃ

સુવર્ણમય મેરુ—એ મહાત્માનું આવરણ છે; સમુદ્ર એનું ગર્ભજળ છે અને પર્વતો, વૃદ્ધાવસ્થાથી શરૂ કરીને, એના હાડકાં છે.

તસ્મિન્નણ્ડે ત્વિમે લોકા અન્તર્ભૂતાસ્તુ સપ્ત વૈ। સપ્તદ્વીપા ચ પૃથ્વીયં સમુદ્રૈઃ સહ સપ્તભિઃ

એ અંડમાં આ સાત લોકો રહેલા છે; અને પૃથ્વી, સાત દ્વીપો અને સાત સમુદ્રો સાથે, તેમાં સમાવાયેલ છે.

પર્વતૈઃ સુમહદ્ભિશ્ચ નદીભિશ્ચ સહસ્રશઃ। અન્તસ્તસ્મિંસ્ત્વિમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્

આમાં વિશાળ પર્વતો અને હજારો નદીઓ વસે છે; એના અંદર જ બધા લોકો અને આખું જગત સમાયેલું છે.

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના। લોકાલોકં ચ યત્ કિંચિચ્ચાણ્ડે તસ્મિન્ સમર્પિતમ્

ચાંદ્ર અને સૂર્ય, તારાઓ અને ગ્રહો, પવન અને લોક-અલોક વચ્ચે જે કંઈ છે, એ બધું એ બ્રહ્માંડમાં સમાયેલું છે.

અદ્ભિર્દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતોઽણ્ડં સમાવૃતમ્। આપો દશગુણા હ્યેવન્તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

બ્રહ્માંડને બહારથી દસગણ પાણી ઘેરી રાખે છે; અને એ પાણીને પણ બહારથી દસગણ અગ્નિ આવરી લે છે.

તેજૌદશગુણેનૈવ બાહ્યતો વાયુના વૃતમ્। વાયોર્દ્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતમ્

એ અગ્નિને બહારથી દસગણ વાયુ ઘેરી લે છે; અને એ વાયુને પણ બહારથી દસગણ આકાશ આવરી લે છે.

આકાશેન વૃતો વાયુઃ ખં ચ ભૂતાદિના વૃતમ્। ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેન વૃતો મહાન્। એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

વાયુને આકાશ ઘેરી રાખે છે, અને આકાશને મૂળ તત્વ આવરી લે છે; એ મૂળ તત્વને મહત્તત્વ ઘેરી રાખે છે, અને મહત્તત્વને અવ્યક્ત આવરી લે છે; આમ, એ બ્રહ્માંડને આ સાત પ્રાકૃતિક આવરણો ઘેરી રાખે છે.

એતાસ્વાવૃત્ય ચાન્યોન્યમષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ। પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા ચ ગ્રસન્ત્યેતાઃ પરસ્પરમ્

આ રીતે એકબીજાને આવરીને આઠ પ્રકૃતિઓ સ્થિર રહે છે; અને વિલયકાળે, એ એકબીજાને ગ્રહણ કરે છે.

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। આધારાધેયભાવેન વિકારસ્ય વિકારિષુ

આ રીતે, એકમાંથી બીજું ઉત્પન્ન થઈને, એ એકબીજાને આધાર આપે છે; જેમ આધાર અને આધારિતનું સંબંધ હોય, તેમ બદલાતા અને બદલાવાળાં તત્વો એકબીજાને ધારે છે.

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે। ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ। અબુદ્ધિપૂર્વં પ્રાગાસીત્ પ્રાદુર્ભૂતા તડિદ્યથા

અવ્યક્તને ક્ષેત્ર કહેવાય છે અને બ્રહ્માને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે; આ પ્રાકૃતિક સર્જન છે, જે ક્ષેત્રજ્ઞના અધિકાર હેઠળ છે; બુદ્ધિના પૂર્વે, એ અચાનક વીજળી જેવી પ્રગટ થઈ હતી.

એતદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય જન્મ યો વેદ તત્ત્વતઃ। આયુષ્માન્ કીર્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાવાંશ્ચ ભવત્યુત

જે મનુષ્ય હિરણ્યગર્ભના આ જન્મને સાચા અર્થમાં જાણે છે, તે દીર્ઘાયુ, પ્રસિદ્ધ, ધન્ય અને સંતાનવાળો બને છે.

નિવૃત્તિકામોઽપિ નરઃ શુદ્ધાત્મા લભતે ગતિમ્। પુરાણશ્રવણાન્નિત્યં સુખં ચ ક્ષેમમાપ્નુયાત્

જેને સંસારમાંથી મુક્તિની ઇચ્છા હોય અને જેનું મન શુદ્ધ હોય, તે પણ ગતિ પામે છે; અને પુરાણનું નિયમિત શ્રવણ કરીને સુખ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.

યદ્ધિ સૃષ્ટેસ્તુ સંખ્યાતં મયા કાલાન્તરન્દ્વિજાઃ। એતત્ કાલાન્તરં જ્ઞેયમહર્વૈ પારમેશ્વરમ્

હે દ્વિજગણ, સર્જનના જે સમયવિશેષનું વર્ણન મેં કર્યું છે, એ સમયવિશેષ પરમેશ્વરનો મહાન દિવસ સમજવો.

રાત્રિસ્ત્વેતાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ। અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટિઃ પ્રલયો રાત્રિરુચ્યતે

પરમેશ્વરની રાત્રિ પણ એટલી જ લાંબી સમજવી; તેમનો દિવસ સર્જનનો સમય છે અને તેમની રાત્રિ વિલયનો સમય કહેવાય છે.

અહશ્ચ વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારણા। ઉપચારઃ પ્રક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા

કહવામાં આવે છે કે તેમને માત્ર દિવસ છે, રાત્રિ નથી; એ તો લોકહિત માટે રૂપકરૂપે કહેવાયું છે.

પ્રજાઃ પ્રજાનામ્પતય ઋષયો મુનિભિઃ સહ। ઋષીન્ સનત્કુમારાખ્યાન્ બ્રહ્મસાયુજ્યગૈઃ સહ

પ્રજાઓ, પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ અને મુનિઓ, તથા સનત્કુમાર નામના ઋષિઓ અને બ્રહ્માસાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરનારાઓ—

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ। તન્માત્રા ઇન્દ્રિયગણો બુદ્ધિશ્ચ મનસા સહ

ઇન્દ્રિય, ઇન્દ્રિયોના વિષય, પાંચ મહાભૂત, તન્માત્રા, ઇન્દ્રિયગણ, બુદ્ધિ અને મન—

અહસ્તિષ્ઠન્તિ તે સર્વે પરમેશસ્ય ધીમતઃ। અહરન્તે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ

હે વિદ્વાન, આ બધું પરમેશ્વરના દિવસે સ્થિર રહે છે; અને તેમની રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે બધું વિલય પામે છે અને જગતનું સર્જન થાય છે.

સ્વાત્મન્યવસ્થિતે સત્વે વિકારે પ્રતિસંહતે। સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ

જ્યારે તત્વ પોતાનામાં સ્થિર રહે છે અને બધા પરિવર્તનો લય પામે છે, ત્યારે પ્રધાન અને પુરુષ બંને પોતાના સ્વરૂપે સ્થિત રહે છે.

તમઃ સત્ત્વગુણાવેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્તિતૌ। અત્રોદ્રિક્તૌ પ્રસૂતૌ ચ તૌ તથા ચ પરસ્પરમ્। ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

તેમા તામસ અને સત્ત્વગુણ બંને સમતામાં સ્થિર રહે છે; જ્યારે એક વધુ થાય ત્યારે સર્જન થાય છે અને જ્યારે બંને સમ હોય ત્યારે લય થાય છે.

તિલેષુ વા યથા તૈવં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્। તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજોઽવ્યક્તાશ્રિતં સ્થિતમ્

જેમ તલમાં ઘી રહેલું હોય છે, કે દૂધમાં પાણી રહેલું હોય છે, એ જ રીતે રજોગુણ પણ તમોગુણ અને સત્ત્વગુણમાં છુપાયેલું રહે છે.

ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તદા। અહર્મુખે પ્રવૃત્તે ચ પુરઃ પ્રકૃતિસમ્ભવઃ

પછી આખી રાત મહાદેવી મહેશ્વરીની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કર્યા પછી, સવારે સર્જનનો આરંભ થયો.