વાયુપુરાણમ્

ધર્માદીનિ ચ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ। ત્રિગુણસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ સત્ત્વરાજસતામસઃ

ધર્મ વગેરે સ્વરૂપો લોકતત્વના અર્થ માટેનું કારણ છે; તે ત્રણ ગુણો – સત્ત્વ, રજ અને તમસ – ધરાવનાર છે, એમ સમજવું.

ત્રિગુણાદ્રજસોદ્રિક્તાદહઙ્કારસ્તતોઽભવત્। મહતા ચાવૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિવિકૃતસ્તુ સઃ

ત્રણ ગુણોમાં રજસની પ્રાધાન્યતા હોવાથી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો; મહત્ દ્વારા સર્જન આવૃત છે અને ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન એ જ છે.

તસ્માચ્ચ તમસોદ્રિક્તાદહઙ્કારાદજાયત। ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ

તમસની પ્રાધાન્યતા થી અહંકાર જન્મે છે; ભૂતતન્માત્રોનું સર્જન અને ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન તામસ છે.

thumb|મહાભૂતાઃ આકાશં શુષિરં તસ્માદુદ્રિક્તં શબ્દલક્ષણમ્। આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ ભૂતાદિશ્ચાવૃણોત્ પુનઃ

તેમાંથી ખાલી અને ધ્વનિથી યુક્ત આકાશ ઉત્પન્ન થયું; આકાશ માત્ર ધ્વનિરૂપ છે અને ફરીથી ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન એને આવરી લે છે.

શબ્દમાત્રન્તદાકાશં સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ। ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ્જ હ

તેને ધ્વનિરૂપ આકાશ અને સ્પર્શરૂપ તત્વ સર્જ્યા; ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તનથી માત્ર ધ્વનિનું સર્જન થયું.

બલવાન્ જાયતે વાયુઃ સ વૈ સ્પર્શગુણો મતઃ। આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્

તેમાંથી શક્તિશાળી વાયુ જન્મે છે, જેને સ્પર્શગુણ ધરાવતો માનવામાં આવે છે; આકાશ માત્ર ધ્વનિરૂપ છે અને સ્પર્શ એને આવરી લે છે.

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રાભિરાવૃણોત્। આપો રસાન્ વિકુર્વન્ત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જ્જિરે

પાણી માત્ર રસરૂપ છે અને તે રૂપને આવરી લે છે; પાણી, રસમાં પરિવર્તન કરીને માત્ર સુગંધનું સર્જન કરે છે.

સઙ્ઘાતો જાયતે તસ્માત્તસ્ય ગન્ધો ગુણઃ સ્મૃતઃ। રસમાત્રન્તુ તત્તોયં ગન્ધમાત્રં સમાવૃણોત્

તેમાંથી સંઘટન ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનું ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે; રસમાંથી પાણી થાય છે અને સુગંધ એને આવરી લે છે.

તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રા તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા। અવિશેષવાચકત્વાદવિશેષાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ। અશાન્તઘોરમૂઢત્વાદવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ

દરેકમાં પોતાનું તન્માત્ર તત્વ છે, તેથી તેને તન્માત્રતા કહે છે; ભેદ ન દર્શાવતાં હોવાથી તેને અવિશેષ કહે છે; અશાંત, ભયાનક અને મૂઢ સ્વભાવથી તેને ફરી અવિશેષ કહે છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગોઽયં વિજ્ઞેયસ્તુ પરસ્પરાત્। વૈકારિકાદહઙ્કારાત્સત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્વિકાત્। વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્સમ્પ્રવર્ત્તતે

આ ભૂતતન્માત્રનું સર્જન એકબીજામાંથી થાય છે એમ સમજવું; વૈકારિક અહંકારમાંથી, જ્યારે સત્ત્વ વધુ હોય ત્યારે વૈકારિક સર્જન થાય છે અને તે એકસાથે પ્રવર્તે છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ। સાધકાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દ્દેવા વૈકારિકા દશ। એકાદશં મનસ્તત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતા

પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે; આ ઇન્દ્રિયો સાધનરૂપ છે અને દસ વૈકારિક દેવતાઓ કહેવાય છે; અગિયારમું મન છે અને વૈકારિક દેવતાઓ એમ ઓળખાય છે.

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી। શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ વક્ષ્યતે

કાન, ચામડી, આંખ, જીભ અને પાંચમું નાક—આ બધાંને ધ્વનિ અને બીજા વિષયોને સમજવા માટે બુદ્ધિ સાથે યુક્ત ગણવામાં આવે છે.

પાદૌ પાયુરુપસ્થઞ્ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્। ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાસ્યઞ્ચ કર્મ ચ

પગ, ગુદા, અંગ, હાથ અને વાણી—આ મળીને દસ થાય છે; ચાલવું, વિસર્જન, આનંદ, કળા, ભોગ અને કર્મ—આ બધાં તેમનાં કાર્ય છે.

આકાશં શબ્દમાત્રઞ્ચ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશેત્। દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દ સ્પર્શાત્મકોઽભવત્

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિનો ગુણ હોય છે; જ્યારે એમાં સ્પર્શનો ગુણ આવે છે, ત્યારે એ વાયુ બને છે, અને એમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ—બે ગુણો થાય છે.

રૂપન્તથૈવ વિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ। ત્રિગુણસ્તુ તતશ્ચાગ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

જ્યારે રૂપનો ગુણ પણ ઉમેરાય છે, ત્યારે ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને રહે છે; ત્યાર પછી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ—ત્રણ ગુણો હોય છે.

સશબ્દસ્પર્શરૂપઞ્ચ રસમાત્રં સમાવિશત્। તસ્માચ્ચતુર્ગુણા હ્યાપો વિજ્ઞેયાસ્તા રસાત્મિકાઃ

ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ સાથે જ્યારે માત્ર રસનો ગુણ આવે છે, ત્યારે પાણીમાં ચાર ગુણો થાય છે અને એમાં મુખ્યત્વે રસનો ગુણ હોય છે.

સશબ્દસ્પર્શરૂપેષુ ગન્ધસ્તેષુ સમાવિશત્। સંયુક્તા ગન્ધમાત્રેણ આચિન્વન્તિ મહીમિમામ્। તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલભૂતેષુ દૃશ્યતે

જ્યાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ છે, ત્યાં ગંધનો ગુણ ઉમેરાય છે; ગંધ સાથે મળીને એ બધાં પૃથ્વી બને છે; એટલે પૃથ્વી પાંચ ગુણો ધરાવતી છે અને સ્થૂળ તત્વોમાં જોવા મળે છે.

શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ। પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

શાંત, ભયાનક અને મૂર્ખ—આ એમના ભેદ છે, અને એ રીતે યાદ રાખવામાં આવે છે; એકબીજામાં પ્રવેશ કરીને એ એકબીજાને આધાર આપે છે.

ભૂમેરન્તસ્તિવદં સર્વં લોકાલોકઘનાવૃતમ્। વિશેષા ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ

પૃથ્વીમાંથી બધું જ, જાણે અંદર રહેલું હોય તેમ, લોક અને અલોકથી ઘેરાયેલું છે; એ ભેદો ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહ્ય છે અને એમની નિશ્ચિતતા હોવાથી યાદ રાખવામાં આવે છે.

ગુણં પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરમ્। તેષાં યાવચ્ચ યદ્યચ્ચ તત્તત્તાવદ્ગુણં સ્મૃતમ્

દરેક પછીનું તત્વ, પહેલાંના તત્વનો ગુણ મેળવે છે; જે તત્વમાં જે ગુણ હોય, એ જ તેનું મુખ્ય ગુણ ગણાય છે.

ઉપલભ્ય શુચેર્ગન્ધં કેચિદ્વાયોરનૈપુણાત્। પૃથિવ્યામેવ તદ્વિદ્યાદેષાં વાયોશ્ચ સંશ્રયાત્

કેટલાંક વાયુની સુક્ષ્મતાથી શુદ્ધિમાં પણ સુગંધ અનુભવે છે; પણ એ ગુણ પૃથ્વીનો છે, કારણ કે એ વાયુ સાથે સંકળાયેલો છે.

એતે સપ્ત મહાવીર્યા નાનાભૂતાઃ પૃથક્ પૃથક્। નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ। તે સમેત્ય મહાત્માનો હ્યયોન્યસ્યૈવ સંશ્રયાત્

આ સાત મહાન શક્તિવાળા તત્વો જુદા-જુદા અને અલગ-અલગ છે; એ બધાં એકસાથે મળ્યા વિના પ્રજાઓની રચના કરી શકતા નથી; જ્યારે એ મહાન તત્વો એકબીજામાં સમાય છે ત્યારે—

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ। મહદાદ્યા વિશેષાન્તા અણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષના અધિષ્ઠાન અને અવ્યક્તની કૃપાથી, મહતથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધી, એ બધાં અંડનું સર્જન કરે છે.

એકકાલં સમુત્પન્નં જલબુદ્‌બુદવચ્ચ તત્। વિશેષેભ્યોઽણ્ડમભવદ્ બૃહત્તદુદકં ચ યત્। તત્તસ્મિન્ કાર્યકરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણસ્તદા

એ અંડ એકસાથે ઉત્પન્ન થાય છે, જાણે પાણીની ફીકી જેમ; વિશેષ તત્વોમાંથી એ અંડ ઉત્પન્ન થયું, મોટું અને જળથી ભરેલું; તેમાં બ્રહ્મા માટે કર્મ અને ઇન્દ્રિયો પૂર્ણ થયા.

પ્રાકૃતેઽણ્ડે વિબુદ્ધે સન્ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે

પ્રાકૃત અંડ જાગૃત થયું ત્યારે, ક્ષેત્રજ્ઞ—જેને બ્રહ્મા કહે છે—હાજર હતો; એ જ શરીરધારી પ્રથમ પુરુષ કહેવાય છે.

આદિકર્ત્તા ચ ભૂતાનાં બ્રહ્માઽગ્રે સમવર્ત્તત। હિરણ્યગર્ભઃ સોઽગ્રોઽસ્મિન્ પ્રાદુર્ભૂતશ્ચતુર્મુખઃ। સર્ગે ચ પ્રતિ સર્ગે ચ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

બ્રહ્મા, સર્વપ્રથમ સૃષ્ટિકર્તા, આરંભે પ્રગટ થયા; એ જ હિરણ્યગર્ભ, અહીં પ્રથમ ચાર મુખવાળા દેખાયા; દરેક સર્જન અને પ્રલયમાં, ક્ષેત્રજ્ઞને બ્રહ્મા કહેવાય છે.

કરણૈઃ સહ સૃજ્યન્તે પ્રત્યાહારે ત્યજન્તિ ચ। ભજન્તે ચ પુનર્દેહાનસમાહારસન્ધિષુ

ઇન્દ્રિયો સાથે શરીરો સર્જાય છે અને પ્રલય સમયે છોડી દેવામાં આવે છે; કારણો ભેગા થાય ત્યારે ફરીથી શરીરો પ્રાપ્ત થાય છે.

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોલ્બં તન્મહાત્મનઃ। ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ જરાદ્યસ્થીનિ પર્વતાઃ

સુવર્ણમય મેરુ—એ મહાત્માનું આવરણ છે; સમુદ્ર એનું ગર્ભજળ છે અને પર્વતો, વૃદ્ધાવસ્થાથી શરૂ કરીને, એના હાડકાં છે.

તસ્મિન્નણ્ડે ત્વિમે લોકા અન્તર્ભૂતાસ્તુ સપ્ત વૈ। સપ્તદ્વીપા ચ પૃથ્વીયં સમુદ્રૈઃ સહ સપ્તભિઃ

એ અંડમાં આ સાત લોકો રહેલા છે; અને પૃથ્વી, સાત દ્વીપો અને સાત સમુદ્રો સાથે, તેમાં સમાવાયેલ છે.