વાયુપુરાણમ્

સાક્ષાત્ સર્વં વિજાનાતિ મહાત્મા તેન ચેશ્વરઃ। તસ્માજ્જાતા ગ્રહાશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા તેન સ ઉચ્યતે

મહાત્મા સર્વને સીધા જાણે છે, તેથી એને ઈશ્વર કહેવામાં આવે છે; એમાંથી ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી એને પ્રજ્ઞા કહેવામાં આવે છે.

જ્ઞાનાદીનિ ચ રૂપાણિ ક્રતુકર્મફલાનિ ચ। ચિનોતિ યસ્માદ્ભોગાર્થાન્તેનાસૌ ચિતિરુચ્યતે

કારણ કે એ જ્ઞાનાદિ સ્વરૂપો અને યજ્ઞકર્મના ફળોને ભોગ માટે એકત્ર કરે છે, તેથી એને ચેતના કહેવામાં આવે છે.

વર્ત્તમાનાન્યતીતાનિ તથા ચાનાગતાન્યપિ। સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે

એ વર્તમાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સર્વ કાર્યોને યાદ રાખે છે; તેથી એને સ્મૃતિ કહેવામાં આવે છે.

કૃત્સ્નં ચ વિન્દતે જ્ઞાનં તસ્માન્માહાત્મ્યમુચ્યતે। તસ્માદ્વિદેર્વિદેશ્ચૈવ સંવિદિત્યભિધીયતે

તે સર્વ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તેથી તેને મહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે. તેથી 'વિદ' અને 'વિદે' બંનેને 'સમ્વિદ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.

વિદ્યતે સ ચ સર્વસ્મિન્ સર્વં તસ્મિશ્ચ વિદ્યતે। તસ્માત્સંવિદિતિ પ્રોક્તો મહાન્વૈ બુદ્ધિમત્તરૈઃ

તે સર્વમાં વસે છે અને સર્વ તેમાં વસે છે; તેથી વિદ્વાનો તેને મહાન 'સમ્વિદ' કહે છે.

જ્ઞાનાત્તુ જ્ઞાનમિત્યાહ ભગવાન્ જ્ઞાનસન્નિધિઃ। દ્વન્દ્વાનાં વિપુરીભાવાદ્વિપુરં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

જ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, એવું જ્ઞાનના ધામ ભગવાને કહ્યું છે. દ્વંદ્વનો ઉલટાવ થવાથી વિદ્વાનો તેને 'વિપુર' કહે છે.

સર્વેશત્વાચ્ચ લોકાનામવશ્યં ચ તથેશ્વરઃ। બૃહત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભવ ઉચ્યતે

સર્વ લોકનો ઈશ્વર અને સર્વનો શાસક હોવાથી, તથા તેની વિશાળતા માટે તેને 'બ્રહ્મા' કહે છે; અને તેના હોવાને કારણે તેને 'ભવ' કહે છે.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિજ્ઞાનાદેકત્વાચ્ચ સ કઃ સ્મૃતઃ। યસ્માત્ પુર્યનુશેતે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે। નોત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વત્વાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ ચોચ્યતે

ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના એકત્વથી તેને 'ક' કહેવામાં આવે છે. શહેરમાં વસે છે તેથી તેને 'પુરુષ' કહે છે. તે ઉપજ્યો નથી અને પહેલો છે, તેથી તેને 'સ્વયંભૂ' પણ કહે છે.

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તત્ત્વમાદ્યમનુત્તમમ્। વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈરેવં સદ્ભાવચિન્તકૈઃ

પર્યાયવાચક શબ્દોથી આ સર્વોચ્ચ અને અનન્ય તત્વને તત્વના સ્વરૂપ જાણનારા અને સત્યના ચિંતન કરનારાઓએ સમજાવ્યું છે.

મહાન્ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા। સઙ્કલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્

મહાન પુરુષ સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ સર્જન કરે છે; તેની બે પ્રવૃત્તિઓ સંકલ્પ અને નિશ્ચય કહેવાય છે.

ધર્માદીનિ ચ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ। ત્રિગુણસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ સત્ત્વરાજસતામસઃ

ધર્મ વગેરે સ્વરૂપો લોકતત્વના અર્થ માટેનું કારણ છે; તે ત્રણ ગુણો – સત્ત્વ, રજ અને તમસ – ધરાવનાર છે, એમ સમજવું.

ત્રિગુણાદ્રજસોદ્રિક્તાદહઙ્કારસ્તતોઽભવત્। મહતા ચાવૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિવિકૃતસ્તુ સઃ

ત્રણ ગુણોમાં રજસની પ્રાધાન્યતા હોવાથી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો; મહત્ દ્વારા સર્જન આવૃત છે અને ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન એ જ છે.

તસ્માચ્ચ તમસોદ્રિક્તાદહઙ્કારાદજાયત। ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ

તમસની પ્રાધાન્યતા થી અહંકાર જન્મે છે; ભૂતતન્માત્રોનું સર્જન અને ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન તામસ છે.

thumb|મહાભૂતાઃ આકાશં શુષિરં તસ્માદુદ્રિક્તં શબ્દલક્ષણમ્। આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ ભૂતાદિશ્ચાવૃણોત્ પુનઃ

તેમાંથી ખાલી અને ધ્વનિથી યુક્ત આકાશ ઉત્પન્ન થયું; આકાશ માત્ર ધ્વનિરૂપ છે અને ફરીથી ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન એને આવરી લે છે.

શબ્દમાત્રન્તદાકાશં સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ। ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ્જ હ

તેને ધ્વનિરૂપ આકાશ અને સ્પર્શરૂપ તત્વ સર્જ્યા; ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તનથી માત્ર ધ્વનિનું સર્જન થયું.

બલવાન્ જાયતે વાયુઃ સ વૈ સ્પર્શગુણો મતઃ। આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્

તેમાંથી શક્તિશાળી વાયુ જન્મે છે, જેને સ્પર્શગુણ ધરાવતો માનવામાં આવે છે; આકાશ માત્ર ધ્વનિરૂપ છે અને સ્પર્શ એને આવરી લે છે.

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રાભિરાવૃણોત્। આપો રસાન્ વિકુર્વન્ત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જ્જિરે

પાણી માત્ર રસરૂપ છે અને તે રૂપને આવરી લે છે; પાણી, રસમાં પરિવર્તન કરીને માત્ર સુગંધનું સર્જન કરે છે.

સઙ્ઘાતો જાયતે તસ્માત્તસ્ય ગન્ધો ગુણઃ સ્મૃતઃ। રસમાત્રન્તુ તત્તોયં ગન્ધમાત્રં સમાવૃણોત્

તેમાંથી સંઘટન ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનું ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે; રસમાંથી પાણી થાય છે અને સુગંધ એને આવરી લે છે.

તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રા તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા। અવિશેષવાચકત્વાદવિશેષાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ। અશાન્તઘોરમૂઢત્વાદવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ

દરેકમાં પોતાનું તન્માત્ર તત્વ છે, તેથી તેને તન્માત્રતા કહે છે; ભેદ ન દર્શાવતાં હોવાથી તેને અવિશેષ કહે છે; અશાંત, ભયાનક અને મૂઢ સ્વભાવથી તેને ફરી અવિશેષ કહે છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગોઽયં વિજ્ઞેયસ્તુ પરસ્પરાત્। વૈકારિકાદહઙ્કારાત્સત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્વિકાત્। વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્સમ્પ્રવર્ત્તતે

આ ભૂતતન્માત્રનું સર્જન એકબીજામાંથી થાય છે એમ સમજવું; વૈકારિક અહંકારમાંથી, જ્યારે સત્ત્વ વધુ હોય ત્યારે વૈકારિક સર્જન થાય છે અને તે એકસાથે પ્રવર્તે છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ। સાધકાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દ્દેવા વૈકારિકા દશ। એકાદશં મનસ્તત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતા

પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે; આ ઇન્દ્રિયો સાધનરૂપ છે અને દસ વૈકારિક દેવતાઓ કહેવાય છે; અગિયારમું મન છે અને વૈકારિક દેવતાઓ એમ ઓળખાય છે.

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી। શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ વક્ષ્યતે

કાન, ચામડી, આંખ, જીભ અને પાંચમું નાક—આ બધાંને ધ્વનિ અને બીજા વિષયોને સમજવા માટે બુદ્ધિ સાથે યુક્ત ગણવામાં આવે છે.

પાદૌ પાયુરુપસ્થઞ્ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્। ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાસ્યઞ્ચ કર્મ ચ

પગ, ગુદા, અંગ, હાથ અને વાણી—આ મળીને દસ થાય છે; ચાલવું, વિસર્જન, આનંદ, કળા, ભોગ અને કર્મ—આ બધાં તેમનાં કાર્ય છે.

આકાશં શબ્દમાત્રઞ્ચ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશેત્। દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દ સ્પર્શાત્મકોઽભવત્

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિનો ગુણ હોય છે; જ્યારે એમાં સ્પર્શનો ગુણ આવે છે, ત્યારે એ વાયુ બને છે, અને એમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ—બે ગુણો થાય છે.

રૂપન્તથૈવ વિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ। ત્રિગુણસ્તુ તતશ્ચાગ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

જ્યારે રૂપનો ગુણ પણ ઉમેરાય છે, ત્યારે ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને રહે છે; ત્યાર પછી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ—ત્રણ ગુણો હોય છે.

સશબ્દસ્પર્શરૂપઞ્ચ રસમાત્રં સમાવિશત્। તસ્માચ્ચતુર્ગુણા હ્યાપો વિજ્ઞેયાસ્તા રસાત્મિકાઃ

ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ સાથે જ્યારે માત્ર રસનો ગુણ આવે છે, ત્યારે પાણીમાં ચાર ગુણો થાય છે અને એમાં મુખ્યત્વે રસનો ગુણ હોય છે.

સશબ્દસ્પર્શરૂપેષુ ગન્ધસ્તેષુ સમાવિશત્। સંયુક્તા ગન્ધમાત્રેણ આચિન્વન્તિ મહીમિમામ્। તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલભૂતેષુ દૃશ્યતે

જ્યાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ છે, ત્યાં ગંધનો ગુણ ઉમેરાય છે; ગંધ સાથે મળીને એ બધાં પૃથ્વી બને છે; એટલે પૃથ્વી પાંચ ગુણો ધરાવતી છે અને સ્થૂળ તત્વોમાં જોવા મળે છે.

શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ। પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

શાંત, ભયાનક અને મૂર્ખ—આ એમના ભેદ છે, અને એ રીતે યાદ રાખવામાં આવે છે; એકબીજામાં પ્રવેશ કરીને એ એકબીજાને આધાર આપે છે.

ભૂમેરન્તસ્તિવદં સર્વં લોકાલોકઘનાવૃતમ્। વિશેષા ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ

પૃથ્વીમાંથી બધું જ, જાણે અંદર રહેલું હોય તેમ, લોક અને અલોકથી ઘેરાયેલું છે; એ ભેદો ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહ્ય છે અને એમની નિશ્ચિતતા હોવાથી યાદ રાખવામાં આવે છે.