વાયુપુરાણમ્

લિઙ્ગમાત્રસમુત્પન્નઃ) ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ। ધર્માદીનાન્તુ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ। મહાંસ્તુ સૃષ્ટિં કુરુતે નોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા

માત્ર સૂક્ષ્મ લિંગરૂપે ઉત્પન્ન થયેલું અને ક્ષેત્રજ્ઞના વશમાં રહેલું, એના ધર્માદિ સ્વરૂપો લોકતત્વના હેતુરૂપ છે; મહત્તત્વ કોઈ ઈચ્છા કે પ્રયત્ન વિના સર્જન કરે છે.

મનો મહાન્મતિર્બ્રહ્મા પૂર્બુદ્ધિઃ ખ્યાતિરીશ્વરઃ। પ્રજ્ઞા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિત્ વિપુરં ચોચ્યતે બુધૈઃ

મન, મહત્તત્વ, બુદ્ધિ, બ્રહ્મા, પૂર્વજ્ઞાન, ખ્યાતિ, ઈશ્વરપદ, પ્રજ્ઞા, ચેતના, સ્મૃતિ, સંવેદના અને વિશાળતા — આ બધાં નામો વિદ્વાનો દ્વારા કહેવામાં આવ્યા છે.

મનુતે સર્વભૂતાનાં યસ્માચ્ચેષ્ટાફલં વિભુઃ। સૌક્ષ્મત્વેન વિવૃદ્ધાનાં તેન તન્મન ઉચ્યતે

કારણ કે એ સર્વ જીવોની ક્રિયાઓ અને તેના ફળને જાણે છે અને જે વધેલા છે તેમાં એ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, તેથી એને મન કહેવામાં આવે છે.

તત્ત્વાનામગ્રજો યસ્માન્મહાંશ્ચ પરિમાણતઃ। શેષેભ્યોઽપિ ગુણેભ્યોઽસૌ મહાનિતિ તતઃ સ્મૃતઃ

કારણ કે એ તત્વોમાં સૌથી પહેલું છે અને ગુણોમાં પણ સૌથી વિશાળ છે, તેથી એને મહત્તત્વ કહેવામાં આવે છે.

બિભર્તિ માનં મનુતે વિભાગં મન્યતેઽપિ ચ। પુરુષો ભોગસમ્બન્ધાત્ તેન ચાસૌ મતિઃ સ્મૃતઃ

એ માન રાખે છે, ભેદ સમજાવે છે અને વિભાજન પણ વિચારે છે; પુરુષ ભોગ સાથે જોડાયેલો હોવાથી એને બુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.

બૃહત્ત્વાદૃંહણત્વાચ્ચ ભાવાનાં સલિલાશ્રયાત્। યસ્માદ્‌બૃંહયતે ભાવાન્ બ્રહ્મા તેન નિરુચ્યતે

એની વિશાળતા અને સર્વને મજબૂત બનાવવાની ક્ષમતા, તથા જળ સાથેના સંબંધથી, કારણ કે એ સર્વ ભવને વિસ્તારે છે, તેથી એને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે.

આપૂરયિત્વા યસ્માચ્ચ કૃત્સ્નાન્ દેહાનનુગ્રહૈઃ। તત્ત્વભાવાંશ્ચ નિયતાં સ્તેન પૂરિતિ ચોચ્યતે

કારણ કે એ સર્વ દેહોને કૃપાથી ભરપૂર કરે છે અને તત્વોની અવસ્થાને જાળવે છે, તેથી એને પૂર્ણતા કહેવામાં આવે છે.

બુધ્યતે પુરુષશ્ચાત્ર સર્વભાવાન્ હિતાહિતાન્ । યસ્માદ્બોધયતે ચૈવ તેન બુદ્ધિર્નિરુચ્યતે

અહીં પુરુષ સર્વ ભવ — હિત અને અહિત — જાણે છે; અને કારણ કે એ જ્ઞાન આપે છે, તેથી એને બુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.

ખ્યાતિઃ પ્રત્યુપભોગશ્ચ યસ્માત્ સંવર્ત્તતે તતઃ। ભોગશ્ચ જ્ઞાનનિષ્ઠત્વાત્તેન ખ્યાતિરિતિ સ્મૃતઃ

કારણ કે અનુભવ અને ભોગ એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને ભોગ જ્ઞાન પર આધારિત છે, તેથી એને ખ્યાતિ કહેવામાં આવે છે.

ખ્યાયતે તદ્ગુણૈર્વાપિ નામાદિભિરનેકશઃ। તસ્માચ્ચ મહતઃ સંજ્ઞા ખ્યાતિરિત્યભિધીયતે

એના ગુણો અને અનેક નામ-રૂપોથી એ ઓળખાય છે; તેથી મહત્તત્વનું નામ પણ ખ્યાતિ કહેવાય છે.

સાક્ષાત્ સર્વં વિજાનાતિ મહાત્મા તેન ચેશ્વરઃ। તસ્માજ્જાતા ગ્રહાશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા તેન સ ઉચ્યતે

મહાત્મા સર્વને સીધા જાણે છે, તેથી એને ઈશ્વર કહેવામાં આવે છે; એમાંથી ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી એને પ્રજ્ઞા કહેવામાં આવે છે.

જ્ઞાનાદીનિ ચ રૂપાણિ ક્રતુકર્મફલાનિ ચ। ચિનોતિ યસ્માદ્ભોગાર્થાન્તેનાસૌ ચિતિરુચ્યતે

કારણ કે એ જ્ઞાનાદિ સ્વરૂપો અને યજ્ઞકર્મના ફળોને ભોગ માટે એકત્ર કરે છે, તેથી એને ચેતના કહેવામાં આવે છે.

વર્ત્તમાનાન્યતીતાનિ તથા ચાનાગતાન્યપિ। સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે

એ વર્તમાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સર્વ કાર્યોને યાદ રાખે છે; તેથી એને સ્મૃતિ કહેવામાં આવે છે.

કૃત્સ્નં ચ વિન્દતે જ્ઞાનં તસ્માન્માહાત્મ્યમુચ્યતે। તસ્માદ્વિદેર્વિદેશ્ચૈવ સંવિદિત્યભિધીયતે

તે સર્વ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તેથી તેને મહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે. તેથી 'વિદ' અને 'વિદે' બંનેને 'સમ્વિદ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.

વિદ્યતે સ ચ સર્વસ્મિન્ સર્વં તસ્મિશ્ચ વિદ્યતે। તસ્માત્સંવિદિતિ પ્રોક્તો મહાન્વૈ બુદ્ધિમત્તરૈઃ

તે સર્વમાં વસે છે અને સર્વ તેમાં વસે છે; તેથી વિદ્વાનો તેને મહાન 'સમ્વિદ' કહે છે.

જ્ઞાનાત્તુ જ્ઞાનમિત્યાહ ભગવાન્ જ્ઞાનસન્નિધિઃ। દ્વન્દ્વાનાં વિપુરીભાવાદ્વિપુરં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

જ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, એવું જ્ઞાનના ધામ ભગવાને કહ્યું છે. દ્વંદ્વનો ઉલટાવ થવાથી વિદ્વાનો તેને 'વિપુર' કહે છે.

સર્વેશત્વાચ્ચ લોકાનામવશ્યં ચ તથેશ્વરઃ। બૃહત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભવ ઉચ્યતે

સર્વ લોકનો ઈશ્વર અને સર્વનો શાસક હોવાથી, તથા તેની વિશાળતા માટે તેને 'બ્રહ્મા' કહે છે; અને તેના હોવાને કારણે તેને 'ભવ' કહે છે.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિજ્ઞાનાદેકત્વાચ્ચ સ કઃ સ્મૃતઃ। યસ્માત્ પુર્યનુશેતે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે। નોત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વત્વાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ ચોચ્યતે

ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના એકત્વથી તેને 'ક' કહેવામાં આવે છે. શહેરમાં વસે છે તેથી તેને 'પુરુષ' કહે છે. તે ઉપજ્યો નથી અને પહેલો છે, તેથી તેને 'સ્વયંભૂ' પણ કહે છે.

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તત્ત્વમાદ્યમનુત્તમમ્। વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈરેવં સદ્ભાવચિન્તકૈઃ

પર્યાયવાચક શબ્દોથી આ સર્વોચ્ચ અને અનન્ય તત્વને તત્વના સ્વરૂપ જાણનારા અને સત્યના ચિંતન કરનારાઓએ સમજાવ્યું છે.

મહાન્ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા। સઙ્કલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્

મહાન પુરુષ સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ સર્જન કરે છે; તેની બે પ્રવૃત્તિઓ સંકલ્પ અને નિશ્ચય કહેવાય છે.

ધર્માદીનિ ચ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ। ત્રિગુણસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ સત્ત્વરાજસતામસઃ

ધર્મ વગેરે સ્વરૂપો લોકતત્વના અર્થ માટેનું કારણ છે; તે ત્રણ ગુણો – સત્ત્વ, રજ અને તમસ – ધરાવનાર છે, એમ સમજવું.

ત્રિગુણાદ્રજસોદ્રિક્તાદહઙ્કારસ્તતોઽભવત્। મહતા ચાવૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિવિકૃતસ્તુ સઃ

ત્રણ ગુણોમાં રજસની પ્રાધાન્યતા હોવાથી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો; મહત્ દ્વારા સર્જન આવૃત છે અને ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન એ જ છે.

તસ્માચ્ચ તમસોદ્રિક્તાદહઙ્કારાદજાયત। ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ

તમસની પ્રાધાન્યતા થી અહંકાર જન્મે છે; ભૂતતન્માત્રોનું સર્જન અને ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન તામસ છે.

thumb|મહાભૂતાઃ આકાશં શુષિરં તસ્માદુદ્રિક્તં શબ્દલક્ષણમ્। આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ ભૂતાદિશ્ચાવૃણોત્ પુનઃ

તેમાંથી ખાલી અને ધ્વનિથી યુક્ત આકાશ ઉત્પન્ન થયું; આકાશ માત્ર ધ્વનિરૂપ છે અને ફરીથી ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તન એને આવરી લે છે.

શબ્દમાત્રન્તદાકાશં સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ। ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ્જ હ

તેને ધ્વનિરૂપ આકાશ અને સ્પર્શરૂપ તત્વ સર્જ્યા; ભૂતાદિ રૂપ પરિવર્તનથી માત્ર ધ્વનિનું સર્જન થયું.

બલવાન્ જાયતે વાયુઃ સ વૈ સ્પર્શગુણો મતઃ। આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્

તેમાંથી શક્તિશાળી વાયુ જન્મે છે, જેને સ્પર્શગુણ ધરાવતો માનવામાં આવે છે; આકાશ માત્ર ધ્વનિરૂપ છે અને સ્પર્શ એને આવરી લે છે.

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રાભિરાવૃણોત્। આપો રસાન્ વિકુર્વન્ત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જ્જિરે

પાણી માત્ર રસરૂપ છે અને તે રૂપને આવરી લે છે; પાણી, રસમાં પરિવર્તન કરીને માત્ર સુગંધનું સર્જન કરે છે.

સઙ્ઘાતો જાયતે તસ્માત્તસ્ય ગન્ધો ગુણઃ સ્મૃતઃ। રસમાત્રન્તુ તત્તોયં ગન્ધમાત્રં સમાવૃણોત્

તેમાંથી સંઘટન ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનું ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે; રસમાંથી પાણી થાય છે અને સુગંધ એને આવરી લે છે.

તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રા તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા। અવિશેષવાચકત્વાદવિશેષાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ। અશાન્તઘોરમૂઢત્વાદવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ

દરેકમાં પોતાનું તન્માત્ર તત્વ છે, તેથી તેને તન્માત્રતા કહે છે; ભેદ ન દર્શાવતાં હોવાથી તેને અવિશેષ કહે છે; અશાંત, ભયાનક અને મૂઢ સ્વભાવથી તેને ફરી અવિશેષ કહે છે.