વાયુપુરાણમ્

એવં હિ પાદાશ્ચત્વારઃ સમાસાત્ કીર્ત્તિતા મયા। વક્ષ્યામ્યેતાન્ પુનસ્તાંસ્તુ વિસ્તરેણ યથાક્રમમ્

આ રીતે ચાર વિભાગોનું સંક્ષિપ્ત રૂપે વર્ણન કર્યું છે; હવે હું એ બધું વિગતે અને યોગ્ય ક્રમમાં કહું છું.

તસ્મૈ હિરણ્યગર્ભાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ। અન્તાય પ્રથમાયૈવ વિશિષ્ટાય પ્રજાત્મને। બ્રહ્મણે લોકતન્ત્રાય નમસ્કૃત્ય સ્વયમ્ભુવે

હું હિરણ્યગર્ભ, પુરુષ, ઈશ્વર, અંત અને આરંભ, વિશિષ્ટ પ્રજાપિતા, બ્રહ્મા અને લોકના શાસક, સ્વયંભૂને વંદન કરું છું.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરુપ્યં સલક્ષણમ્। પઞ્ચપ્રમાણં ષટ્શ્યેતં પુરુષાધિષ્ઠિતં નુતમ્। અસંશયાત્ પ્રવક્ષ્યામિ ભૂતસર્ગમનુત્તમમ્

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, સર્વ લક્ષણો અને ભેદો સાથે, પાંચ પ્રમાણ અને છ વિભાગવાળું, પુરુષ દ્વારા સ્થાપિત, એ સર્વોત્તમ ભૂતસર્જન હું નિઃશંકપણે વર્ણન કરું છું.

અવ્યક્તં કારણં યત્તુ નિત્યં સદસદાત્મકમ્। પ્રધાનં પ્રકૃતિં ચૈવ યમાહુસ્તત્ત્વ ચિન્તકાઃ

જે અવ્યક્ત કારણ છે, જે સદા છે અને સદાસદરૂપ છે, તેને તત્વવિચારકોએ મુખ્ય તત્વ અને પ્રકૃતિ કહેલી છે.

ગન્ધવર્ણરસૈર્હીનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જ્જિતમ્। અજાતં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્

જેમાં સુગંધ, રંગ, સ્વાદ નથી; ધ્વનિ અને સ્પર્શથી રહિત છે; જન્મરહિત, અડગ, અવિનાશી અને સદા પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે.

જગદ્યોનિં મહદ્ભૂતં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્। વિગ્રહં સર્વભૂતાનામવ્યક્તમભવત્ કિલ

આ અનાદિ અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મ, જે સમગ્ર જગતનું મૂળ છે, એ સર્વ જીવોમાં વ્યાપક અને અવ્યક્ત સ્વરૂપે પ્રગટ થયું.

અનાદ્યન્તમજં સૂક્ષ્મન્ત્રિગુણં પ્રભવાવ્યયમ્। અસામ્પ્રતમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્ત્તત

જેને neither આરંભ છે કે neither અંત છે, જે જન્મે નહીં, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને ત્રણ ગુણોથી યુક્ત છે, જે અવિનાશી અને સમજથી પર છે — એ બ્રહ્મ શરૂઆતમાં હતું.

તસ્યાત્મના સર્વમિદં વ્યાપ્તમાસીત્તમોમયમ્। ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્ ગુણભાવે તમોમયે

એના સ્વરૂપે આ બધું અંધકારથી ભરેલું હતું; જ્યારે ગુણો સમતોલ હતા, ત્યારે એ અવસ્થામાં બધાં ગુણો પણ અંધકારમય જ હતા.

ગર્ગકાલે પ્રધાનસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્ય વૈ। ગુણભાવાદ્વાચ્યમાનો મહાન્ પ્રાદુર્બભૂવ હ

પ્રલયના સમયે, પ્રધાન તત્વમાં, જે ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા નિયંત્રિત હતું, ગુણોની અવસ્થાથી મહત્તત્વ પ્રગટ થયું.

સૂક્ષ્મેણ મહતા સોઽથ અવ્યક્તેન સમાવૃતઃ। સત્વોદ્રિક્તો મહાનગ્રે સત્ત્વમાત્રપ્રકાશકમ્। મનો મહાંશ્ચ વિજ્ઞેયો મનસ્તત્કારણં સ્મૃતમ્

એ મહત્તત્વ અત્યંત સૂક્ષ્મ હતું અને અવ્યક્તથી ઘેરાયેલું હતું; શરૂઆતમાં એમાં સત્ત્વ ગુણ વધારે હતો, અને માત્ર પવિત્રતા જ પ્રકાશિત થતી હતી; મન અને મહત્તત્વને સમજવું જોઈએ, અને મનને એનું કારણ માનવામાં આવે છે.

લિઙ્ગમાત્રસમુત્પન્નઃ) ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ। ધર્માદીનાન્તુ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ। મહાંસ્તુ સૃષ્ટિં કુરુતે નોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા

માત્ર સૂક્ષ્મ લિંગરૂપે ઉત્પન્ન થયેલું અને ક્ષેત્રજ્ઞના વશમાં રહેલું, એના ધર્માદિ સ્વરૂપો લોકતત્વના હેતુરૂપ છે; મહત્તત્વ કોઈ ઈચ્છા કે પ્રયત્ન વિના સર્જન કરે છે.

મનો મહાન્મતિર્બ્રહ્મા પૂર્બુદ્ધિઃ ખ્યાતિરીશ્વરઃ। પ્રજ્ઞા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિત્ વિપુરં ચોચ્યતે બુધૈઃ

મન, મહત્તત્વ, બુદ્ધિ, બ્રહ્મા, પૂર્વજ્ઞાન, ખ્યાતિ, ઈશ્વરપદ, પ્રજ્ઞા, ચેતના, સ્મૃતિ, સંવેદના અને વિશાળતા — આ બધાં નામો વિદ્વાનો દ્વારા કહેવામાં આવ્યા છે.

મનુતે સર્વભૂતાનાં યસ્માચ્ચેષ્ટાફલં વિભુઃ। સૌક્ષ્મત્વેન વિવૃદ્ધાનાં તેન તન્મન ઉચ્યતે

કારણ કે એ સર્વ જીવોની ક્રિયાઓ અને તેના ફળને જાણે છે અને જે વધેલા છે તેમાં એ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, તેથી એને મન કહેવામાં આવે છે.

તત્ત્વાનામગ્રજો યસ્માન્મહાંશ્ચ પરિમાણતઃ। શેષેભ્યોઽપિ ગુણેભ્યોઽસૌ મહાનિતિ તતઃ સ્મૃતઃ

કારણ કે એ તત્વોમાં સૌથી પહેલું છે અને ગુણોમાં પણ સૌથી વિશાળ છે, તેથી એને મહત્તત્વ કહેવામાં આવે છે.

બિભર્તિ માનં મનુતે વિભાગં મન્યતેઽપિ ચ। પુરુષો ભોગસમ્બન્ધાત્ તેન ચાસૌ મતિઃ સ્મૃતઃ

એ માન રાખે છે, ભેદ સમજાવે છે અને વિભાજન પણ વિચારે છે; પુરુષ ભોગ સાથે જોડાયેલો હોવાથી એને બુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.

બૃહત્ત્વાદૃંહણત્વાચ્ચ ભાવાનાં સલિલાશ્રયાત્। યસ્માદ્‌બૃંહયતે ભાવાન્ બ્રહ્મા તેન નિરુચ્યતે

એની વિશાળતા અને સર્વને મજબૂત બનાવવાની ક્ષમતા, તથા જળ સાથેના સંબંધથી, કારણ કે એ સર્વ ભવને વિસ્તારે છે, તેથી એને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે.

આપૂરયિત્વા યસ્માચ્ચ કૃત્સ્નાન્ દેહાનનુગ્રહૈઃ। તત્ત્વભાવાંશ્ચ નિયતાં સ્તેન પૂરિતિ ચોચ્યતે

કારણ કે એ સર્વ દેહોને કૃપાથી ભરપૂર કરે છે અને તત્વોની અવસ્થાને જાળવે છે, તેથી એને પૂર્ણતા કહેવામાં આવે છે.

બુધ્યતે પુરુષશ્ચાત્ર સર્વભાવાન્ હિતાહિતાન્ । યસ્માદ્બોધયતે ચૈવ તેન બુદ્ધિર્નિરુચ્યતે

અહીં પુરુષ સર્વ ભવ — હિત અને અહિત — જાણે છે; અને કારણ કે એ જ્ઞાન આપે છે, તેથી એને બુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.

ખ્યાતિઃ પ્રત્યુપભોગશ્ચ યસ્માત્ સંવર્ત્તતે તતઃ। ભોગશ્ચ જ્ઞાનનિષ્ઠત્વાત્તેન ખ્યાતિરિતિ સ્મૃતઃ

કારણ કે અનુભવ અને ભોગ એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને ભોગ જ્ઞાન પર આધારિત છે, તેથી એને ખ્યાતિ કહેવામાં આવે છે.

ખ્યાયતે તદ્ગુણૈર્વાપિ નામાદિભિરનેકશઃ। તસ્માચ્ચ મહતઃ સંજ્ઞા ખ્યાતિરિત્યભિધીયતે

એના ગુણો અને અનેક નામ-રૂપોથી એ ઓળખાય છે; તેથી મહત્તત્વનું નામ પણ ખ્યાતિ કહેવાય છે.

સાક્ષાત્ સર્વં વિજાનાતિ મહાત્મા તેન ચેશ્વરઃ। તસ્માજ્જાતા ગ્રહાશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા તેન સ ઉચ્યતે

મહાત્મા સર્વને સીધા જાણે છે, તેથી એને ઈશ્વર કહેવામાં આવે છે; એમાંથી ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી એને પ્રજ્ઞા કહેવામાં આવે છે.

જ્ઞાનાદીનિ ચ રૂપાણિ ક્રતુકર્મફલાનિ ચ। ચિનોતિ યસ્માદ્ભોગાર્થાન્તેનાસૌ ચિતિરુચ્યતે

કારણ કે એ જ્ઞાનાદિ સ્વરૂપો અને યજ્ઞકર્મના ફળોને ભોગ માટે એકત્ર કરે છે, તેથી એને ચેતના કહેવામાં આવે છે.

વર્ત્તમાનાન્યતીતાનિ તથા ચાનાગતાન્યપિ। સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે

એ વર્તમાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સર્વ કાર્યોને યાદ રાખે છે; તેથી એને સ્મૃતિ કહેવામાં આવે છે.

કૃત્સ્નં ચ વિન્દતે જ્ઞાનં તસ્માન્માહાત્મ્યમુચ્યતે। તસ્માદ્વિદેર્વિદેશ્ચૈવ સંવિદિત્યભિધીયતે

તે સર્વ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તેથી તેને મહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે. તેથી 'વિદ' અને 'વિદે' બંનેને 'સમ્વિદ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.

વિદ્યતે સ ચ સર્વસ્મિન્ સર્વં તસ્મિશ્ચ વિદ્યતે। તસ્માત્સંવિદિતિ પ્રોક્તો મહાન્વૈ બુદ્ધિમત્તરૈઃ

તે સર્વમાં વસે છે અને સર્વ તેમાં વસે છે; તેથી વિદ્વાનો તેને મહાન 'સમ્વિદ' કહે છે.

જ્ઞાનાત્તુ જ્ઞાનમિત્યાહ ભગવાન્ જ્ઞાનસન્નિધિઃ। દ્વન્દ્વાનાં વિપુરીભાવાદ્વિપુરં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

જ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, એવું જ્ઞાનના ધામ ભગવાને કહ્યું છે. દ્વંદ્વનો ઉલટાવ થવાથી વિદ્વાનો તેને 'વિપુર' કહે છે.

સર્વેશત્વાચ્ચ લોકાનામવશ્યં ચ તથેશ્વરઃ। બૃહત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભવ ઉચ્યતે

સર્વ લોકનો ઈશ્વર અને સર્વનો શાસક હોવાથી, તથા તેની વિશાળતા માટે તેને 'બ્રહ્મા' કહે છે; અને તેના હોવાને કારણે તેને 'ભવ' કહે છે.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિજ્ઞાનાદેકત્વાચ્ચ સ કઃ સ્મૃતઃ। યસ્માત્ પુર્યનુશેતે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે। નોત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વત્વાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ ચોચ્યતે

ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના એકત્વથી તેને 'ક' કહેવામાં આવે છે. શહેરમાં વસે છે તેથી તેને 'પુરુષ' કહે છે. તે ઉપજ્યો નથી અને પહેલો છે, તેથી તેને 'સ્વયંભૂ' પણ કહે છે.

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તત્ત્વમાદ્યમનુત્તમમ્। વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈરેવં સદ્ભાવચિન્તકૈઃ

પર્યાયવાચક શબ્દોથી આ સર્વોચ્ચ અને અનન્ય તત્વને તત્વના સ્વરૂપ જાણનારા અને સત્યના ચિંતન કરનારાઓએ સમજાવ્યું છે.