વાયુપુરાણમ્

વૈવસ્વતસ્યાસ્ય મનોઃ પુરસ્તાત્ સમ્ભૂ તિરુક્તા પ્રસવશ્ચ તેષામ્। યેષામિદં પુણ્યકૃતાં પ્રસૂત્યા લોકત્રયં લોકનમસ્કૃતાનામ્। સુરેશદેવર્ષિમનુપ્રધીનામાપૂરિતઞ્ચોપરિભૂષિતઞ્ચ

આ વૈવસ્વત મનુના પૂર્વે, તેમની ઉત્પત્તિ અને જન્મની વાત કહી છે—જેઓની સંતતિએ, પુણ્યશાળી લોક, ત્રણેય લોકોએ પૂજ્ય, દેવોના સ્વામી, દેવઋષિ અને મનુઓના નેતૃત્વ હેઠળ, જગતને ભરપૂર અને શોભાયમાન બનાવ્યું છે.

રુદ્રસ્ય શાપાત્ પુનરુદ્ભવશ્ચ દક્ષસ્ય ચાપ્યત્ર મનુષ્યલોકે। વાસઃ ક્ષિતૌ વા નિયમાદ્ભવસ્ય દક્ષસ્ય ચાત્ર પ્રતિશાપલાભઃ

રુદ્રના શાપથી ફરી જન્મ થયો અને ભવાની આજ્ઞાથી મનુષ્યલોકમાં ધરતી પર નિવાસ થયો; અને અહીં દક્ષએ પણ પ્રતિશાપ પ્રાપ્ત કર્યો.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ યુગેષુ સમ્ભૂતિવિકલ્પનઞ્ચ। ઋષિત્વમાર્ષસ્ય ચ સંપ્રવૃદ્ધિર્યથા યુગાદિષ્વપિ ચેત્તદત્ર

મન્વંતરોના ફેરફાર, યુગોમાં વિવિધ ઉત્પત્તિઓ, ઋષિત્વની વૃદ્ધિ અને દરેક યુગના આરંભે તે કેવી રીતે થાય છે—આ બધું અહીં વર્ણવાયું છે.

યે દ્વાપરેષુ પ્રથયન્તિ વેદાન્ વ્યાસાશ્ચ તેઽજ્ઞ ક્રમશો નિબદ્ધાઃ। કલ્પસ્ય સંખ્યા ભુવનસ્ય સંખ્યા બ્રાહ્મસ્ય ચાપ્યત્ર દિનસ્ય સંખ્યા

જે વિદ્વાનો દ્વાપર યુગોમાં વેદોનું પ્રચાર કરે છે અને જે વ્યાસો છે—એ બધાની ક્રમવાર વ્યવસ્થા અહીં છે; કલ્પ, જગત અને બ્રહ્માના દિવસની ગણતરી પણ અહીં આપવામાં આવી છે.

અણ્ડોદ્ભિજસ્વેદજરાયુજાનાં ધર્માત્મનાં સ્વર્ગનિવાસિનાં વા। યે યાતનાસ્થાનગતાશ્ચ જીવાસ્તર્કેણ તેષામપિ ચ પ્રમાણમ્

ડિમ્બજ, સ્વેદજ, જરાયુજ અને ઉદ્ભિદ, ધર્મનિષ્ઠો, સ્વર્ગવાસી કે યાતનાસ્થાનમાં ગયેલા જીવ—એ બધાની ગણતરી પણ અહીં તર્કથી જણાવેલી છે.

આત્યન્તિકઃ પ્રાકૃતિકશ્ચ યોઽયં નૈમિત્તિકશ્ચ પ્રતિસર્ગહેતુઃ। બન્ધશ્ચ મોક્ષશ્ચ વિશિષ્ય તત્ર પ્રોક્તા ચ સંસારગતિઃ પરા ચ

અત્યંત, પ્રાકૃત અને નૈમિત્તિક જે પુનઃસર્જનના કારણો છે, બંધન અને મુક્તિ—આ બધું અહીં વિશેષ રીતે વર્ણવાયું છે, તેમજ સંસારગતિનું સર્વોચ્ચ રૂપ પણ.

પ્રકૃત્યવસ્થૈષુ ચ કારણેષુ યાચ સ્થિતિર્યા ચ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ। તચ્છાસ્ત્રયુક્ત્યા સ્વમતિપ્રયત્નાત્ સમસ્તમાવિષ્કૃતધીધૃતિભ્યઃ। વિપ્રા ઋષિભ્યઃ સમુદાહૃતં યદ્યથાતથં તચ્છૃણુતોચ્યમાનમ્

પ્રકૃતિની અવસ્થાઓ અને કારણોમાં જે સ્થિતિ અને ફરી શરૂ થતી પ્રવૃત્તિ છે—શાસ્ત્રની યુક્તિ, પોતાની બુદ્ધિ અને પ્રયત્નથી, જે ઋષિઓએ સ્પષ્ટ રીતે કહ્યું છે, તે બધું હવે તમે સાંભળો.

ઋષયસ્તુ તતઃ શ્રુત્વા નૈમિષારણ્યવાસિનઃ। પ્રત્યૂચુસ્તે તતઃ સર્વે સૂતં પર્યાકુલેક્ષણાઃ

નૈમિષારણ્યમાં વસતા ઋષિઓએ જ્યારે આ સાંભળ્યું, ત્યારે સૌએ ઉત્સાહથી ભરેલા નેત્રો સાથે સૂતજીને જવાબ આપ્યો.

ભવાન્ વૈ વંશકુશલો વ્યાસાત્ પ્રત્યક્ષદર્શવાન્। તસ્માત્ત્વં ભવનં કૃત્સ્નં લોકસ્યામુષ્ય વર્ણય

તમે વંશવિદ્યા માં પારંગત છો અને વ્યાસજીના આશીર્વાદથી બધું જાતે જોયું છે; તેથી, કૃપા કરીને અમને આ સમગ્ર જગતના વંશનો વર્ણન કરો.

યસ્ય યસ્યાન્વયા યે યે તાંસ્તાનિચ્છામ વેદિતુમ્। તેષાં પૂર્વર્ષિસૃષ્ટિં ચ વિચિત્રાં તાં પ્રજાપતેઃ

કોણના વંશમાં કોણ-કોણ આવ્યા, અને પ્રજાપતિ દ્વારા પૂર્વજ ઋષિઓની અદ્ભુત સર્જનાની પણ અમને જાણવાની ઇચ્છા છે.

અસકૃત્પરિપૃષ્ટસ્તૈર્મહાત્મા લોમહર્ષણઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથયામાસ સત્તમઃ

મહાન આત્મા લોમહર્ષણે, જ્યારે ઋષિઓએ વારંવાર પૂછ્યું, ત્યારે તેમણે ક્રમશઃ અને વિગતે આ વાતો કહેવી શરૂ કરી.

પૃષ્ટાં ચૈતાં કથાં દિવ્યાં શ્લક્ષ્ણાં પાપપ્રણાશિનીમ્। કથ્યમાનાં મયા ચિત્રાં બહ્વર્થાં શ્રુતિસમ્મતામ્

આ દિવ્ય અને પાપનો નાશ કરતી, મીઠી અને અર્થસભર કથા, જે તમે પૂછેલી છે, એ હું વર્ણન કરું છું; આ કથા અદ્ભુત છે અને શાસ્ત્રો દ્વારા માન્ય છે.

યશ્ચેમાંધારયેન્નિત્યં શ્રૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ। શ્રાવયેચ્ચાપિ વિપ્રેભ્યો યતિભ્યશ્ચ વિશેષતઃ

જે વ્યક્તિ નિયમિતપણે આ કથાને સાંભળે, પઢે કે ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો અને યતિઓને સંભળાવે,

શુચિઃ પર્વસુ યુક્તાત્મા તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ। દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતિ સ પુરાણાનુકીર્ત્તનાત્। સ્વવંશધારણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

જે પવિત્ર મનથી પર્વદિવસે, તીર્થસ્થળો અને મંદિરોમાં પુરાણનું પઠન કરે છે, તે દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે અને પોતાનો વંશ સ્થાપિત કરીને સ્વર્ગમાં માન પામે છે.

વિસ્તારાવયવં તેષાં યથાશબ્દં યથાશ્રુતમ્। કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધધ્વં સર્વેષાં કીર્ત્તિવર્દ્ધનમ્

જેમ સાંભળ્યું અને જેમ કહેવામાં આવ્યું, તેમ તેમના વર્ણનોના વિસ્તૃત ભાગોનું વર્ણન થાય છે; આ બધું સૌની કીર્તિ વધારનારું છે, ધ્યાનથી સાંભળો.

ધન્યં યશસ્યં શત્રુઘ્નં સ્વર્ગ્યમાયુર્વિવર્ધનમ્। કીર્ત્તનં સ્થિરકીર્ત્તીનાં સર્વેષાં પુણ્યકારિણામ્

આ કથા શુભ છે, યશ આપનારી છે, શત્રુઓનો નાશ કરતી છે, સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે, આયુષ્ય વધારતી છે અને સદાકાળ કીર્તિવાન પુણ્યશીલ લોકોની સ્તુતિ છે.

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ। વંશાનુચરિતઞ્ચેતિ પુરાણં પંચલક્ષણમ્

સર્જન, પ્રલય, વંશ, મન્વંતર અને વંશોની કથાઓ — આ પાંચ પુરાણના મુખ્ય લક્ષણો છે.

કલ્પેભ્યોઽપિ હિ યઃ કલ્પઃ શુચિભ્યો નિયતઃ શુચિઃ। પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ મારુતં વેદસમ્મિતમ્

હું હવે મારુત પુરાણનું વર્ણન કરું છું, જે વેદોમાં માન્ય છે, સર્વશ્રેષ્ઠ છે અને પવિત્રતામાં પણ સર્વોપરી છે.

પ્રબોધઃ પ્રલયશ્ચૈવ સ્થિતિરુત્પત્તિરેવ ચ। પ્રક્રિયા પ્રથમઃ પાદઃ કથ્યવસ્તુપરિગ્રહઃ

જાગૃતિ, પ્રલય, સ્થિરતા અને સર્જન — આ બધું પ્રથમ વિભાગ છે, જેમાં વર્ણન થનારા વિષયોની ગણતરી પણ આવે છે.

ઉપોદ્વાતોઽનુષઙ્ગશ્ચ ઉપસંહાર એવ ચ। ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

પ્રસ્તાવના, સંબંધ અને ઉપસંહાર — આ બધું ધર્મમય, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક અને સર્વ પાપોનો નાશક છે.

એવં હિ પાદાશ્ચત્વારઃ સમાસાત્ કીર્ત્તિતા મયા। વક્ષ્યામ્યેતાન્ પુનસ્તાંસ્તુ વિસ્તરેણ યથાક્રમમ્

આ રીતે ચાર વિભાગોનું સંક્ષિપ્ત રૂપે વર્ણન કર્યું છે; હવે હું એ બધું વિગતે અને યોગ્ય ક્રમમાં કહું છું.

તસ્મૈ હિરણ્યગર્ભાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ। અન્તાય પ્રથમાયૈવ વિશિષ્ટાય પ્રજાત્મને। બ્રહ્મણે લોકતન્ત્રાય નમસ્કૃત્ય સ્વયમ્ભુવે

હું હિરણ્યગર્ભ, પુરુષ, ઈશ્વર, અંત અને આરંભ, વિશિષ્ટ પ્રજાપિતા, બ્રહ્મા અને લોકના શાસક, સ્વયંભૂને વંદન કરું છું.

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરુપ્યં સલક્ષણમ્। પઞ્ચપ્રમાણં ષટ્શ્યેતં પુરુષાધિષ્ઠિતં નુતમ્। અસંશયાત્ પ્રવક્ષ્યામિ ભૂતસર્ગમનુત્તમમ્

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, સર્વ લક્ષણો અને ભેદો સાથે, પાંચ પ્રમાણ અને છ વિભાગવાળું, પુરુષ દ્વારા સ્થાપિત, એ સર્વોત્તમ ભૂતસર્જન હું નિઃશંકપણે વર્ણન કરું છું.

અવ્યક્તં કારણં યત્તુ નિત્યં સદસદાત્મકમ્। પ્રધાનં પ્રકૃતિં ચૈવ યમાહુસ્તત્ત્વ ચિન્તકાઃ

જે અવ્યક્ત કારણ છે, જે સદા છે અને સદાસદરૂપ છે, તેને તત્વવિચારકોએ મુખ્ય તત્વ અને પ્રકૃતિ કહેલી છે.

ગન્ધવર્ણરસૈર્હીનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જ્જિતમ્। અજાતં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્

જેમાં સુગંધ, રંગ, સ્વાદ નથી; ધ્વનિ અને સ્પર્શથી રહિત છે; જન્મરહિત, અડગ, અવિનાશી અને સદા પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે.

જગદ્યોનિં મહદ્ભૂતં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્। વિગ્રહં સર્વભૂતાનામવ્યક્તમભવત્ કિલ

આ અનાદિ અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મ, જે સમગ્ર જગતનું મૂળ છે, એ સર્વ જીવોમાં વ્યાપક અને અવ્યક્ત સ્વરૂપે પ્રગટ થયું.

અનાદ્યન્તમજં સૂક્ષ્મન્ત્રિગુણં પ્રભવાવ્યયમ્। અસામ્પ્રતમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્ત્તત

જેને neither આરંભ છે કે neither અંત છે, જે જન્મે નહીં, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને ત્રણ ગુણોથી યુક્ત છે, જે અવિનાશી અને સમજથી પર છે — એ બ્રહ્મ શરૂઆતમાં હતું.

તસ્યાત્મના સર્વમિદં વ્યાપ્તમાસીત્તમોમયમ્। ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્ ગુણભાવે તમોમયે

એના સ્વરૂપે આ બધું અંધકારથી ભરેલું હતું; જ્યારે ગુણો સમતોલ હતા, ત્યારે એ અવસ્થામાં બધાં ગુણો પણ અંધકારમય જ હતા.

ગર્ગકાલે પ્રધાનસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્ય વૈ। ગુણભાવાદ્વાચ્યમાનો મહાન્ પ્રાદુર્બભૂવ હ

પ્રલયના સમયે, પ્રધાન તત્વમાં, જે ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા નિયંત્રિત હતું, ગુણોની અવસ્થાથી મહત્તત્વ પ્રગટ થયું.