વાયુપુરાણમ્

પ્રજાપતેઃ સૃષ્ટિમિમામનુત્તમાં સુરેશ દેવર્ષિગણૈરલંકૃતામ્। શુબામતુલ્યામનઘામૃષિપ્રિયાં પ્રજાપતીનામપિ ચોલ્બણાર્ચ્ચિષામ્

હે દેવોના સ્વામી, હું પ્રજાપતિની એ શ્રેષ્ઠ સર્જનાની વાત કહું છું, જે દેવો અને ઋષિઓના સમૂહથી શોભાયમાન છે, શુભ છે, બેઉપમ છે, નિર્દોષ છે, ઋષિઓને પ્રિય છે અને તેજસ્વી પ્રજાપતિઓને પણ વહાલી છે.

તપોભૃતાં બ્રહ્મદિનાદિકાલિકીં પ્રભૂતમાવિષ્કૃતપૌરુષશ્રિયમ્। શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચ પ્રસૃતામુદાહૃતાં પરાં પરાણામનિલપ્રકીર્ત્તિતામ્

આ સર્જન, જે બ્રહ્માના દિવસની શરૂઆતથી તપસ્વીઓમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે, જેમાં અતિશય શક્તિ અને મહિમા પ્રગટ થયેલા છે, જે વેદ અને સ્મૃતિમાં વર્ણવાયું છે અને વાયુદેવ દ્વારા સર્વોત્તમ ગણાયું છે.

સમાસબન્ધૈર્નિયતૈર્યથાતથં વિશબ્દનેનાપિ મનઃપ્રહર્ષિણીમ્। યસ્યાઞ્ચ બદ્ધા પ્રથમા પ્રવૃત્તિઃ પ્રાધાનિકી ચેશ્વરકારિતા ચ

જેમાં સંક્ષિપ્ત અને નિયમિત શબ્દો વડે ગૂંથાયેલું વર્ણન છે, મનને આનંદ આપતા શબ્દો પણ છે, જેમાં પ્રથમ અને મુખ્ય ક્રિયા સ્થાપિત થઈ છે અને જે ભગવાન દ્વારા કરાવવામાં આવી છે.

યત્તત્સ્મૃતં કારણમપ્રમેયં બ્રહ્મ પ્રધાનં પ્રકૃતિપ્રસૂતિઃ। આત્મા ગુહા યોનિરથાપિ ચક્ષુઃ ક્ષેત્રં તતૈવામૃતમક્ષરઞ્ચ

જેને અપરિમિત કારણ, બ્રહ્મ, મુખ્ય તત્વ, પ્રકૃતિનું મૂળ, આત્મા, ગુહા, યોનિ, નેત્ર, ક્ષેત્ર, અમૃત અને અક્ષર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

શુક્રં તપઃ સત્ત્વમતિપ્રકાશં તદ્વ્યષ્ટિ નિત્યં પુરુષં દ્વિતીયમ્। તમપ્રમેયં પુરુષેણ યુક્તં સ્વયમ્ભુવા લોકપિતામહેન

જે શુદ્ધ, તપ, સત્વ અને અતિ તેજસ્વી છે, તે વ્યક્તિગત, શાશ્વત અને બીજું પુરુષ છે, જે અપરિમિત છે અને પુરુષ સાથે જોડાયેલું છે, એ સર્વજ્ઞ અને જગતના પિતામહે તેને સ્વયં રચ્યું છે.

ઉત્પાદકત્વાદ્રજસોતિરેકાત્ કાલસ્ય યોગાન્નિગમાવધેશ્ચ। ક્ષેત્રજ્ઞયુક્તાન્ નિયતાન્વિકારાન્ લોકસ્ય સન્તાનાવિવૃદ્ધિહેતૂન્। પ્રકૃત્યવસ્થા સુષુવે તથાષ્ટૌ સઙ્કલ્પમાત્રેણ મહેશ્વરસ્ય

રાજસના પ્રભુત્વ, સમયના સંયોગ અને વેદના નિયમથી, ક્ષેત્રજ્ઞ સાથે જોડાયેલા, સ્થિર અને નિશ્ચિત એવા પરિવર્તનો, જે જગતની વૃદ્ધિ અને વિસ્તરણના કારણ છે—આ પ્રકૃતિની આઠ અવસ્થાઓ મહાદેવની માત્ર ઈચ્છાથી સર્જાઈ.

દેવાસુરાદ્રિદ્રુમસાગરાણાં મનુપ્રજેશર્ષિપિતૃદ્વિજાનામ્। પિશાચયક્ષોરગરાક્ષસાનાં તારાગ્ર હાર્ક્કર્ક્ષનિશાચરાણામ્

દેવો, અસુરો, પર્વતો, વૃક્ષો, સમુદ્રો, મનુઓ, પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ, દ્વિજો, પિશાચો, યક્ષો, સાપો, રાક્ષસો, તારાઓ, ગ્રહો, હાર્કર્ક્ષો અને રાત્રિમાં ફરતા—

માસર્ત્તુ સંવત્સરરાત્ર્યહાનાં દિક્કાલયોગાદિયુગાયનાનામ્। વનૌષધીનામપિ વીરુધાઞ્ચ જલૌકસામપ્સરસાં પશૂનામ્

માસો, ઋતુઓ, વર્ષો, દિવસ-રાતો, દિશાઓ, સમય, યુગો, અયન, વનસ્પતિઓ, ઔષધિઓ, લતાઓ, જળચર, અપ્સરાઓ અને પશુઓ—

વિદ્યુત્સરિન્મેઘવિહઙ્ગમાનાં યત્સૂક્ષ્મગં યદ્ભુવિ યદ્વિયત્સ્થમ્। યત્સ્થાવરં યત્ર યદસ્તિ કિઞ્ચિત્ સર્વસ્ય તસ્યાસ્તિ ગતિર્વિભક્તિઃ

વીજળી, નદીઓ, મેઘો, પક્ષીઓ, જે કંઈ સૂક્ષ્મ છે, જમીન પર છે, આકાશમાં છે, સ્થાવર છે, અને જ્યાં પણ જે કંઈ છે—આ બધાનું પોતાનું માર્ગ અને ભિન્નતા છે.

છન્દાંસિ વેદાઃ સઋચો યજૂંષિ સામાનિ સોમસ્વ તથૈવ યજ્ઞઃ। આજીવ્યમેષાં યદભીપ્સિતઞ્ચ દેવસ્ય તસ્યૈવ ચ વૈ પ્રજાપતેઃ

છંદો, વેદો, ઋચાઓ, યજુરમંત્રો, સામગાન, સોમ અને યજ્ઞ, તેમ જ તેમનું જીવનનિર્વાહ અને જે કંઈ તેઓ ઇચ્છે છે—આ બધું દેવ અને પ્રજાપતિનું જ છે.

વૈવસ્વતસ્યાસ્ય મનોઃ પુરસ્તાત્ સમ્ભૂ તિરુક્તા પ્રસવશ્ચ તેષામ્। યેષામિદં પુણ્યકૃતાં પ્રસૂત્યા લોકત્રયં લોકનમસ્કૃતાનામ્। સુરેશદેવર્ષિમનુપ્રધીનામાપૂરિતઞ્ચોપરિભૂષિતઞ્ચ

આ વૈવસ્વત મનુના પૂર્વે, તેમની ઉત્પત્તિ અને જન્મની વાત કહી છે—જેઓની સંતતિએ, પુણ્યશાળી લોક, ત્રણેય લોકોએ પૂજ્ય, દેવોના સ્વામી, દેવઋષિ અને મનુઓના નેતૃત્વ હેઠળ, જગતને ભરપૂર અને શોભાયમાન બનાવ્યું છે.

રુદ્રસ્ય શાપાત્ પુનરુદ્ભવશ્ચ દક્ષસ્ય ચાપ્યત્ર મનુષ્યલોકે। વાસઃ ક્ષિતૌ વા નિયમાદ્ભવસ્ય દક્ષસ્ય ચાત્ર પ્રતિશાપલાભઃ

રુદ્રના શાપથી ફરી જન્મ થયો અને ભવાની આજ્ઞાથી મનુષ્યલોકમાં ધરતી પર નિવાસ થયો; અને અહીં દક્ષએ પણ પ્રતિશાપ પ્રાપ્ત કર્યો.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ યુગેષુ સમ્ભૂતિવિકલ્પનઞ્ચ। ઋષિત્વમાર્ષસ્ય ચ સંપ્રવૃદ્ધિર્યથા યુગાદિષ્વપિ ચેત્તદત્ર

મન્વંતરોના ફેરફાર, યુગોમાં વિવિધ ઉત્પત્તિઓ, ઋષિત્વની વૃદ્ધિ અને દરેક યુગના આરંભે તે કેવી રીતે થાય છે—આ બધું અહીં વર્ણવાયું છે.

યે દ્વાપરેષુ પ્રથયન્તિ વેદાન્ વ્યાસાશ્ચ તેઽજ્ઞ ક્રમશો નિબદ્ધાઃ। કલ્પસ્ય સંખ્યા ભુવનસ્ય સંખ્યા બ્રાહ્મસ્ય ચાપ્યત્ર દિનસ્ય સંખ્યા

જે વિદ્વાનો દ્વાપર યુગોમાં વેદોનું પ્રચાર કરે છે અને જે વ્યાસો છે—એ બધાની ક્રમવાર વ્યવસ્થા અહીં છે; કલ્પ, જગત અને બ્રહ્માના દિવસની ગણતરી પણ અહીં આપવામાં આવી છે.

અણ્ડોદ્ભિજસ્વેદજરાયુજાનાં ધર્માત્મનાં સ્વર્ગનિવાસિનાં વા। યે યાતનાસ્થાનગતાશ્ચ જીવાસ્તર્કેણ તેષામપિ ચ પ્રમાણમ્

ડિમ્બજ, સ્વેદજ, જરાયુજ અને ઉદ્ભિદ, ધર્મનિષ્ઠો, સ્વર્ગવાસી કે યાતનાસ્થાનમાં ગયેલા જીવ—એ બધાની ગણતરી પણ અહીં તર્કથી જણાવેલી છે.

આત્યન્તિકઃ પ્રાકૃતિકશ્ચ યોઽયં નૈમિત્તિકશ્ચ પ્રતિસર્ગહેતુઃ। બન્ધશ્ચ મોક્ષશ્ચ વિશિષ્ય તત્ર પ્રોક્તા ચ સંસારગતિઃ પરા ચ

અત્યંત, પ્રાકૃત અને નૈમિત્તિક જે પુનઃસર્જનના કારણો છે, બંધન અને મુક્તિ—આ બધું અહીં વિશેષ રીતે વર્ણવાયું છે, તેમજ સંસારગતિનું સર્વોચ્ચ રૂપ પણ.

પ્રકૃત્યવસ્થૈષુ ચ કારણેષુ યાચ સ્થિતિર્યા ચ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ। તચ્છાસ્ત્રયુક્ત્યા સ્વમતિપ્રયત્નાત્ સમસ્તમાવિષ્કૃતધીધૃતિભ્યઃ। વિપ્રા ઋષિભ્યઃ સમુદાહૃતં યદ્યથાતથં તચ્છૃણુતોચ્યમાનમ્

પ્રકૃતિની અવસ્થાઓ અને કારણોમાં જે સ્થિતિ અને ફરી શરૂ થતી પ્રવૃત્તિ છે—શાસ્ત્રની યુક્તિ, પોતાની બુદ્ધિ અને પ્રયત્નથી, જે ઋષિઓએ સ્પષ્ટ રીતે કહ્યું છે, તે બધું હવે તમે સાંભળો.

ઋષયસ્તુ તતઃ શ્રુત્વા નૈમિષારણ્યવાસિનઃ। પ્રત્યૂચુસ્તે તતઃ સર્વે સૂતં પર્યાકુલેક્ષણાઃ

નૈમિષારણ્યમાં વસતા ઋષિઓએ જ્યારે આ સાંભળ્યું, ત્યારે સૌએ ઉત્સાહથી ભરેલા નેત્રો સાથે સૂતજીને જવાબ આપ્યો.

ભવાન્ વૈ વંશકુશલો વ્યાસાત્ પ્રત્યક્ષદર્શવાન્। તસ્માત્ત્વં ભવનં કૃત્સ્નં લોકસ્યામુષ્ય વર્ણય

તમે વંશવિદ્યા માં પારંગત છો અને વ્યાસજીના આશીર્વાદથી બધું જાતે જોયું છે; તેથી, કૃપા કરીને અમને આ સમગ્ર જગતના વંશનો વર્ણન કરો.

યસ્ય યસ્યાન્વયા યે યે તાંસ્તાનિચ્છામ વેદિતુમ્। તેષાં પૂર્વર્ષિસૃષ્ટિં ચ વિચિત્રાં તાં પ્રજાપતેઃ

કોણના વંશમાં કોણ-કોણ આવ્યા, અને પ્રજાપતિ દ્વારા પૂર્વજ ઋષિઓની અદ્ભુત સર્જનાની પણ અમને જાણવાની ઇચ્છા છે.

અસકૃત્પરિપૃષ્ટસ્તૈર્મહાત્મા લોમહર્ષણઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથયામાસ સત્તમઃ

મહાન આત્મા લોમહર્ષણે, જ્યારે ઋષિઓએ વારંવાર પૂછ્યું, ત્યારે તેમણે ક્રમશઃ અને વિગતે આ વાતો કહેવી શરૂ કરી.

પૃષ્ટાં ચૈતાં કથાં દિવ્યાં શ્લક્ષ્ણાં પાપપ્રણાશિનીમ્। કથ્યમાનાં મયા ચિત્રાં બહ્વર્થાં શ્રુતિસમ્મતામ્

આ દિવ્ય અને પાપનો નાશ કરતી, મીઠી અને અર્થસભર કથા, જે તમે પૂછેલી છે, એ હું વર્ણન કરું છું; આ કથા અદ્ભુત છે અને શાસ્ત્રો દ્વારા માન્ય છે.

યશ્ચેમાંધારયેન્નિત્યં શ્રૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ। શ્રાવયેચ્ચાપિ વિપ્રેભ્યો યતિભ્યશ્ચ વિશેષતઃ

જે વ્યક્તિ નિયમિતપણે આ કથાને સાંભળે, પઢે કે ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો અને યતિઓને સંભળાવે,

શુચિઃ પર્વસુ યુક્તાત્મા તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ। દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતિ સ પુરાણાનુકીર્ત્તનાત્। સ્વવંશધારણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

જે પવિત્ર મનથી પર્વદિવસે, તીર્થસ્થળો અને મંદિરોમાં પુરાણનું પઠન કરે છે, તે દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે અને પોતાનો વંશ સ્થાપિત કરીને સ્વર્ગમાં માન પામે છે.

વિસ્તારાવયવં તેષાં યથાશબ્દં યથાશ્રુતમ્। કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધધ્વં સર્વેષાં કીર્ત્તિવર્દ્ધનમ્

જેમ સાંભળ્યું અને જેમ કહેવામાં આવ્યું, તેમ તેમના વર્ણનોના વિસ્તૃત ભાગોનું વર્ણન થાય છે; આ બધું સૌની કીર્તિ વધારનારું છે, ધ્યાનથી સાંભળો.

ધન્યં યશસ્યં શત્રુઘ્નં સ્વર્ગ્યમાયુર્વિવર્ધનમ્। કીર્ત્તનં સ્થિરકીર્ત્તીનાં સર્વેષાં પુણ્યકારિણામ્

આ કથા શુભ છે, યશ આપનારી છે, શત્રુઓનો નાશ કરતી છે, સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે, આયુષ્ય વધારતી છે અને સદાકાળ કીર્તિવાન પુણ્યશીલ લોકોની સ્તુતિ છે.

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ। વંશાનુચરિતઞ્ચેતિ પુરાણં પંચલક્ષણમ્

સર્જન, પ્રલય, વંશ, મન્વંતર અને વંશોની કથાઓ — આ પાંચ પુરાણના મુખ્ય લક્ષણો છે.

કલ્પેભ્યોઽપિ હિ યઃ કલ્પઃ શુચિભ્યો નિયતઃ શુચિઃ। પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ મારુતં વેદસમ્મિતમ્

હું હવે મારુત પુરાણનું વર્ણન કરું છું, જે વેદોમાં માન્ય છે, સર્વશ્રેષ્ઠ છે અને પવિત્રતામાં પણ સર્વોપરી છે.

પ્રબોધઃ પ્રલયશ્ચૈવ સ્થિતિરુત્પત્તિરેવ ચ। પ્રક્રિયા પ્રથમઃ પાદઃ કથ્યવસ્તુપરિગ્રહઃ

જાગૃતિ, પ્રલય, સ્થિરતા અને સર્જન — આ બધું પ્રથમ વિભાગ છે, જેમાં વર્ણન થનારા વિષયોની ગણતરી પણ આવે છે.