વાયુપુરાણમ્

વિષયે નિયતા યસ્ય સંસ્થિતાઃ સપ્તકા ગણાઃ। વ્યૂહાંસ્ત્રયાણાં ભૂતાનાં કુર્વન્ યશ્ચ મહાબલઃ। તેજસશ્ચાત્ત્યુપધ્યાનન્દધાતીમં શરીરિણમ્

જેના ક્ષેત્રમાં સાતે સમૂહો સ્થિર છે; મહાબળવાન, ત્રણ જાતિના જીવોના વિભાજન કરે છે અને તત્વોની તેજ, સૂક્ષ્મતા અને આનંદથી શરીરધારીઓને અતિક્રમ કરે છે.

પ્રાણાદ્યા વૃત્તયઃ પઞ્ચ કરણાનાં ચ વૃત્તિભિઃ। પ્રેર્યમાણાઃ શરીરાણાં કુર્વતે યાસ્તુ ધારણમ્

પ્રાણથી શરૂ થતી પાંચે જીવનવૃત્તિઓ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ, પ્રેરણા પામીને, શરીરોને ધારણ કરે છે.

આકાશયોનિર્હિ ગુણઃ શબ્દસ્પર્શસમન્વિતઃ। તૈજસપ્રકૃતિશ્ચોક્તોઽપ્યયં ભાવો મનીષિભિઃ

જે આકાશથી ઉત્પન્ન છે, ધ્વનિ અને સ્પર્શના ગુણ ધરાવે છે; આ સ્વરૂપ પણ વિદ્વાનો દ્વારા તેજસ્વી સ્વભાવનું કહેવાયું છે.

તત્રાભિ માની ભગવાન્ વાયુશ્ચાતિક્રિયાત્મકઃ। વાતારણિઃ સમાખ્યાતઃ શબ્દશાસ્ત્રવિશારદઃ

ત્યાં ભગવાન વાયુ, અત્યંત ક્રિયાશીલ સ્વભાવ ધરાવતા, 'વાતારણિ' તરીકે ઓળખાય છે અને ધ્વનિ વિદ્યા જાણનારા છે.

ભારત્યા શ્લક્ષ્ણયા સર્વાન્ મુનીન્ પ્રહ્લાદયન્નિવ। પુરાણજ્ઞઃ સુમનસઃ પુરાણાશ્રયયુક્તયા

સૌમ્ય વાણીથી, જાણે બધા ઋષિઓને આનંદ આપે છે, પુરાણજ્ઞ, શુભ મનવાળા અને પુરાણ આધાર ધરાવતા છે.

સૂત ઉવાચ।। મહેશ્વરાયોત્તમવીર્યકર્મણે સુરર્ષભાયામિતબુદ્ધિતેજસે। સહસ્રસૂર્યાનલવર્ચ્ચસે નમસ્ત્રિલોકસંહારવિસૃષ્ટયે નમઃ

સૂતે કહ્યું: મહેશ્વરને વંદન, જે ઉત્તમ પરાક્રમવાળા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અપરિમિત બુદ્ધિ અને તેજ ધરાવતા, હજારો સૂર્ય અને અગ્નિ જેટલું તેજ ધરાવતા, ત્રણેય લોકના સર્જન અને વિનાશકર્તા છે.

પ્રજાપતીન્ લોકનમસ્કૃતાં સ્તથા સ્વયમ્ભુરુદ્રપ્રભૃતીન્ મહેશ્વરાન્। ભૃગું મરીચિં પરમેષ્ઠિનં મનું રજસ્તમોધર્મમથાપિ કશ્યપમ્

પ્રજાપતિઓને, જેમને બધા લોકોએ વંદન કર્યું છે, સ્વયંભૂ, રુદ્ર અને અન્ય મહેશ્વરોને, ભૃગુ, મરીચિ, પરમેષ્ઠિ, મનુ, રજ, તમસ સ્વભાવ ધરાવનારા અને કશ્યપને પણ વંદન.

વસિષ્ઠદક્ષાત્રિપુલસ્ત્યકર્દ્દમાન્ રુચિં વિવસ્વન્તમથાપિ ચ ક્રતુમ્। મુનિં તથૈવાઙ્ગિરસં પ્રજાપતિં પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના પુલહં ચ ભાવતઃ

વસિષ્ઠ, દક્ષ, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, કર્દમ, રૂચિ, વિવસ્વાન અને ક્રતુને પણ; એ જ રીતે અંંગિરા મુનિ, પ્રજાપતિ અને પુલહને મસ્તકથી વંદન.

તથૈવ ચુક્રોધનમેકવિંશતિં પ્રજા વિવૃદ્ધ્યાર્પિતકાર્યશાસનમ્। પુરાતનાનપ્યપરાંશ્ચ શાશ્વતાંસ્તથૈવ ચાન્યાન્ સગણાનવસ્થિતાન્

તે જ રીતે ચૂક્રોધન અને એકવીસને, પ્રજાવૃદ્ધિ માટે જવાબદાર, પ્રાચીન અને નવા, શાશ્વત અને અન્ય સમૂહ સાથે સ્થિત થયેલાઓને પણ વંદન.

તથૈવ ચાન્યાનપિ ધૈર્યશોભિનો મુનીન્ બૃહસ્પત્યુશનઃપુરોગમાન્। તપઃશુભાચારઋષીન્ દયાન્વિતાન્ પ્રણમ્ય વક્ષ્યે કલિપાપનાશિનીમ્

તે જ રીતે, ધૈર્યથી શોભતા અન્ય મુનિઓને પણ, જેમના આગે બ્રહસ્પતિ અને ઉશનાસ છે, શુદ્ધ આચરણ અને દયાથી ભરેલા ઋષિઓને વંદન કરીને, હું હવે કળિયુગના પાપોનો નાશ કરનાર જે વાત છે, તે કહું છું.

પ્રજાપતેઃ સૃષ્ટિમિમામનુત્તમાં સુરેશ દેવર્ષિગણૈરલંકૃતામ્। શુબામતુલ્યામનઘામૃષિપ્રિયાં પ્રજાપતીનામપિ ચોલ્બણાર્ચ્ચિષામ્

હે દેવોના સ્વામી, હું પ્રજાપતિની એ શ્રેષ્ઠ સર્જનાની વાત કહું છું, જે દેવો અને ઋષિઓના સમૂહથી શોભાયમાન છે, શુભ છે, બેઉપમ છે, નિર્દોષ છે, ઋષિઓને પ્રિય છે અને તેજસ્વી પ્રજાપતિઓને પણ વહાલી છે.

તપોભૃતાં બ્રહ્મદિનાદિકાલિકીં પ્રભૂતમાવિષ્કૃતપૌરુષશ્રિયમ્। શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચ પ્રસૃતામુદાહૃતાં પરાં પરાણામનિલપ્રકીર્ત્તિતામ્

આ સર્જન, જે બ્રહ્માના દિવસની શરૂઆતથી તપસ્વીઓમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે, જેમાં અતિશય શક્તિ અને મહિમા પ્રગટ થયેલા છે, જે વેદ અને સ્મૃતિમાં વર્ણવાયું છે અને વાયુદેવ દ્વારા સર્વોત્તમ ગણાયું છે.

સમાસબન્ધૈર્નિયતૈર્યથાતથં વિશબ્દનેનાપિ મનઃપ્રહર્ષિણીમ્। યસ્યાઞ્ચ બદ્ધા પ્રથમા પ્રવૃત્તિઃ પ્રાધાનિકી ચેશ્વરકારિતા ચ

જેમાં સંક્ષિપ્ત અને નિયમિત શબ્દો વડે ગૂંથાયેલું વર્ણન છે, મનને આનંદ આપતા શબ્દો પણ છે, જેમાં પ્રથમ અને મુખ્ય ક્રિયા સ્થાપિત થઈ છે અને જે ભગવાન દ્વારા કરાવવામાં આવી છે.

યત્તત્સ્મૃતં કારણમપ્રમેયં બ્રહ્મ પ્રધાનં પ્રકૃતિપ્રસૂતિઃ। આત્મા ગુહા યોનિરથાપિ ચક્ષુઃ ક્ષેત્રં તતૈવામૃતમક્ષરઞ્ચ

જેને અપરિમિત કારણ, બ્રહ્મ, મુખ્ય તત્વ, પ્રકૃતિનું મૂળ, આત્મા, ગુહા, યોનિ, નેત્ર, ક્ષેત્ર, અમૃત અને અક્ષર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

શુક્રં તપઃ સત્ત્વમતિપ્રકાશં તદ્વ્યષ્ટિ નિત્યં પુરુષં દ્વિતીયમ્। તમપ્રમેયં પુરુષેણ યુક્તં સ્વયમ્ભુવા લોકપિતામહેન

જે શુદ્ધ, તપ, સત્વ અને અતિ તેજસ્વી છે, તે વ્યક્તિગત, શાશ્વત અને બીજું પુરુષ છે, જે અપરિમિત છે અને પુરુષ સાથે જોડાયેલું છે, એ સર્વજ્ઞ અને જગતના પિતામહે તેને સ્વયં રચ્યું છે.

ઉત્પાદકત્વાદ્રજસોતિરેકાત્ કાલસ્ય યોગાન્નિગમાવધેશ્ચ। ક્ષેત્રજ્ઞયુક્તાન્ નિયતાન્વિકારાન્ લોકસ્ય સન્તાનાવિવૃદ્ધિહેતૂન્। પ્રકૃત્યવસ્થા સુષુવે તથાષ્ટૌ સઙ્કલ્પમાત્રેણ મહેશ્વરસ્ય

રાજસના પ્રભુત્વ, સમયના સંયોગ અને વેદના નિયમથી, ક્ષેત્રજ્ઞ સાથે જોડાયેલા, સ્થિર અને નિશ્ચિત એવા પરિવર્તનો, જે જગતની વૃદ્ધિ અને વિસ્તરણના કારણ છે—આ પ્રકૃતિની આઠ અવસ્થાઓ મહાદેવની માત્ર ઈચ્છાથી સર્જાઈ.

દેવાસુરાદ્રિદ્રુમસાગરાણાં મનુપ્રજેશર્ષિપિતૃદ્વિજાનામ્। પિશાચયક્ષોરગરાક્ષસાનાં તારાગ્ર હાર્ક્કર્ક્ષનિશાચરાણામ્

દેવો, અસુરો, પર્વતો, વૃક્ષો, સમુદ્રો, મનુઓ, પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ, દ્વિજો, પિશાચો, યક્ષો, સાપો, રાક્ષસો, તારાઓ, ગ્રહો, હાર્કર્ક્ષો અને રાત્રિમાં ફરતા—

માસર્ત્તુ સંવત્સરરાત્ર્યહાનાં દિક્કાલયોગાદિયુગાયનાનામ્। વનૌષધીનામપિ વીરુધાઞ્ચ જલૌકસામપ્સરસાં પશૂનામ્

માસો, ઋતુઓ, વર્ષો, દિવસ-રાતો, દિશાઓ, સમય, યુગો, અયન, વનસ્પતિઓ, ઔષધિઓ, લતાઓ, જળચર, અપ્સરાઓ અને પશુઓ—

વિદ્યુત્સરિન્મેઘવિહઙ્ગમાનાં યત્સૂક્ષ્મગં યદ્ભુવિ યદ્વિયત્સ્થમ્। યત્સ્થાવરં યત્ર યદસ્તિ કિઞ્ચિત્ સર્વસ્ય તસ્યાસ્તિ ગતિર્વિભક્તિઃ

વીજળી, નદીઓ, મેઘો, પક્ષીઓ, જે કંઈ સૂક્ષ્મ છે, જમીન પર છે, આકાશમાં છે, સ્થાવર છે, અને જ્યાં પણ જે કંઈ છે—આ બધાનું પોતાનું માર્ગ અને ભિન્નતા છે.

છન્દાંસિ વેદાઃ સઋચો યજૂંષિ સામાનિ સોમસ્વ તથૈવ યજ્ઞઃ। આજીવ્યમેષાં યદભીપ્સિતઞ્ચ દેવસ્ય તસ્યૈવ ચ વૈ પ્રજાપતેઃ

છંદો, વેદો, ઋચાઓ, યજુરમંત્રો, સામગાન, સોમ અને યજ્ઞ, તેમ જ તેમનું જીવનનિર્વાહ અને જે કંઈ તેઓ ઇચ્છે છે—આ બધું દેવ અને પ્રજાપતિનું જ છે.

વૈવસ્વતસ્યાસ્ય મનોઃ પુરસ્તાત્ સમ્ભૂ તિરુક્તા પ્રસવશ્ચ તેષામ્। યેષામિદં પુણ્યકૃતાં પ્રસૂત્યા લોકત્રયં લોકનમસ્કૃતાનામ્। સુરેશદેવર્ષિમનુપ્રધીનામાપૂરિતઞ્ચોપરિભૂષિતઞ્ચ

આ વૈવસ્વત મનુના પૂર્વે, તેમની ઉત્પત્તિ અને જન્મની વાત કહી છે—જેઓની સંતતિએ, પુણ્યશાળી લોક, ત્રણેય લોકોએ પૂજ્ય, દેવોના સ્વામી, દેવઋષિ અને મનુઓના નેતૃત્વ હેઠળ, જગતને ભરપૂર અને શોભાયમાન બનાવ્યું છે.

રુદ્રસ્ય શાપાત્ પુનરુદ્ભવશ્ચ દક્ષસ્ય ચાપ્યત્ર મનુષ્યલોકે। વાસઃ ક્ષિતૌ વા નિયમાદ્ભવસ્ય દક્ષસ્ય ચાત્ર પ્રતિશાપલાભઃ

રુદ્રના શાપથી ફરી જન્મ થયો અને ભવાની આજ્ઞાથી મનુષ્યલોકમાં ધરતી પર નિવાસ થયો; અને અહીં દક્ષએ પણ પ્રતિશાપ પ્રાપ્ત કર્યો.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ યુગેષુ સમ્ભૂતિવિકલ્પનઞ્ચ। ઋષિત્વમાર્ષસ્ય ચ સંપ્રવૃદ્ધિર્યથા યુગાદિષ્વપિ ચેત્તદત્ર

મન્વંતરોના ફેરફાર, યુગોમાં વિવિધ ઉત્પત્તિઓ, ઋષિત્વની વૃદ્ધિ અને દરેક યુગના આરંભે તે કેવી રીતે થાય છે—આ બધું અહીં વર્ણવાયું છે.

યે દ્વાપરેષુ પ્રથયન્તિ વેદાન્ વ્યાસાશ્ચ તેઽજ્ઞ ક્રમશો નિબદ્ધાઃ। કલ્પસ્ય સંખ્યા ભુવનસ્ય સંખ્યા બ્રાહ્મસ્ય ચાપ્યત્ર દિનસ્ય સંખ્યા

જે વિદ્વાનો દ્વાપર યુગોમાં વેદોનું પ્રચાર કરે છે અને જે વ્યાસો છે—એ બધાની ક્રમવાર વ્યવસ્થા અહીં છે; કલ્પ, જગત અને બ્રહ્માના દિવસની ગણતરી પણ અહીં આપવામાં આવી છે.

અણ્ડોદ્ભિજસ્વેદજરાયુજાનાં ધર્માત્મનાં સ્વર્ગનિવાસિનાં વા। યે યાતનાસ્થાનગતાશ્ચ જીવાસ્તર્કેણ તેષામપિ ચ પ્રમાણમ્

ડિમ્બજ, સ્વેદજ, જરાયુજ અને ઉદ્ભિદ, ધર્મનિષ્ઠો, સ્વર્ગવાસી કે યાતનાસ્થાનમાં ગયેલા જીવ—એ બધાની ગણતરી પણ અહીં તર્કથી જણાવેલી છે.

આત્યન્તિકઃ પ્રાકૃતિકશ્ચ યોઽયં નૈમિત્તિકશ્ચ પ્રતિસર્ગહેતુઃ। બન્ધશ્ચ મોક્ષશ્ચ વિશિષ્ય તત્ર પ્રોક્તા ચ સંસારગતિઃ પરા ચ

અત્યંત, પ્રાકૃત અને નૈમિત્તિક જે પુનઃસર્જનના કારણો છે, બંધન અને મુક્તિ—આ બધું અહીં વિશેષ રીતે વર્ણવાયું છે, તેમજ સંસારગતિનું સર્વોચ્ચ રૂપ પણ.

પ્રકૃત્યવસ્થૈષુ ચ કારણેષુ યાચ સ્થિતિર્યા ચ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ। તચ્છાસ્ત્રયુક્ત્યા સ્વમતિપ્રયત્નાત્ સમસ્તમાવિષ્કૃતધીધૃતિભ્યઃ। વિપ્રા ઋષિભ્યઃ સમુદાહૃતં યદ્યથાતથં તચ્છૃણુતોચ્યમાનમ્

પ્રકૃતિની અવસ્થાઓ અને કારણોમાં જે સ્થિતિ અને ફરી શરૂ થતી પ્રવૃત્તિ છે—શાસ્ત્રની યુક્તિ, પોતાની બુદ્ધિ અને પ્રયત્નથી, જે ઋષિઓએ સ્પષ્ટ રીતે કહ્યું છે, તે બધું હવે તમે સાંભળો.

ઋષયસ્તુ તતઃ શ્રુત્વા નૈમિષારણ્યવાસિનઃ। પ્રત્યૂચુસ્તે તતઃ સર્વે સૂતં પર્યાકુલેક્ષણાઃ

નૈમિષારણ્યમાં વસતા ઋષિઓએ જ્યારે આ સાંભળ્યું, ત્યારે સૌએ ઉત્સાહથી ભરેલા નેત્રો સાથે સૂતજીને જવાબ આપ્યો.

ભવાન્ વૈ વંશકુશલો વ્યાસાત્ પ્રત્યક્ષદર્શવાન્। તસ્માત્ત્વં ભવનં કૃત્સ્નં લોકસ્યામુષ્ય વર્ણય

તમે વંશવિદ્યા માં પારંગત છો અને વ્યાસજીના આશીર્વાદથી બધું જાતે જોયું છે; તેથી, કૃપા કરીને અમને આ સમગ્ર જગતના વંશનો વર્ણન કરો.