વાયુપુરાણમ્

સ્તોત્રસત્રગ્રહૈર્દેવાન્ પિતૃન્ પિત્ર્યૈશ્ચ કર્મભિઃ। આનર્ચુશ્ચ યથાજાતિ ગન્ધર્વાદીન્ યથાવિધિ

સ્તોત્રો, યજ્ઞ અને હવન દ્વારા તેમણે દેવતાઓ અને પિતૃઓનું પિતૃકર્મથી પૂજન કર્યું અને ગંધર્વાદિકોનું પણ યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું.

આરાધયિતુમિચ્છન્તસ્તતઃ કર્માન્તરેષ્વથ। જગુઃ સામાનિ ગન્ધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

પૂજા કરવાની ઇચ્છાથી, પછી બીજા વિધિમાં, ગંધર્વોએ સામગાન ગાયું અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું.

વ્યાજહુર્મુનયો વાચં ચિત્રાક્ષરપદાં શુભામ્। મન્ત્રાદિતત્ત્વવિદ્વાંસો જગદુશ્ચ પરસ્પરમ્

મંત્ર અને અન્ય તત્ત્વો જાણનારા ઋષિઓએ સુંદર અને વિવિધ શબ્દોથી શુભ વાણી બોલી અને એકબીજાની સાથે વાતચીત કરી.

વિતણ્ડાવચનાશ્ચૈકે નિજઘ્નુઃ પ્રતિવાદિનઃ। ઋષયસ્તત્ર વિદ્વાંસઃ સાઙ્ખ્યાર્થન્યાયકોવિદાઃ

કેટલાક વિદ્વાન ઋષિઓ, સાંખ્ય અર્થ અને ન્યાયમાં પારંગત, વાદવિવાદ જેવી વાણીથી પોતાના વિરોધીઓને પરાજિત કરતા.

ન તત્ર દુરિતં કિંચિદ્વિદધુર્બ્રહ્મરાક્ષસાઃ। ન ચ યજ્ઞહનો દૈત્યા ન ચ યજ્ઞમુષોઽસુરાઃ

ત્યાં બ્રહ્મરાક્ષસોએ કોઈ પણ દુષ્કર્મ કર્યું નહીં; દૈત્યોએ યજ્ઞનો વિનાશ કર્યો નહીં અને અસુરોએ યજ્ઞ ચોરાવ્યો નહીં.

પ્રાયશ્ચિત્તં દુરિષ્ટં વા ન તત્ર સમજાયત। શક્તિપ્રજ્ઞા ક્રિયાયોગૈર્વિધિરાસીત્ સ્વનુષ્ઠિતઃ

ત્યાં કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત કે દુષ્કૃત્ય થયું નહીં; શક્તિ, બુદ્ધિ અને યોગ્ય ક્રિયા દ્વારા વિધિ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવામાં આવી.

એવં વિતેનિરે સત્રં દ્વાદશાબ્દં મનીષિણઃ। ભૃગ્વાદ્યા ઋષયો ધીરા જ્યોતિષ્ટોમાન્ પૃથક્ પૃથક્। ચક્રિરે પૃષ્ઠગમનાન્ સર્વાનયુતદક્ષિણાન્

આ રીતે ભૃગુ વગેરે વિદ્વાન ઋષિઓએ બાર વર્ષનું યજ્ઞસત્ર યોજ્યું, દરેકે જુદા જુદા જ્યોતિષ્ઠોમ યજ્ઞો કર્યા અને દરેકે અસંખ્ય દાન આપ્યા.

સમાપ્તયજ્ઞાસ્તે સર્વે વાયુમેવ મહાધિપમ્। પપ્રચ્છુરમિતાત્માનં ભવદ્ભિર્યદહં દ્વિજાઃ। પ્રણોદિતશ્ચ વંશાર્થં સ ચ તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, તે બધા સંયમી મહાત્માઓએ મહાનાધિપતિ વાયુને પૂછ્યું: 'હે દ્વિજો, જેમ તમે વંશ માટે અમને પ્રેર્યા, તેમ કહો,' અને પ્રભુએ તેમને ઉત્તર આપ્યો.

શિષ્યઃ સ્વયમ્ભુવો દેવઃ સર્વપ્રત્યક્ષદૃગ્વશી। અણિમાદિભિરષ્ટાભિરૈશ્વર્યૈર્યઃ સમન્વિતઃ

તે સ્વયંભૂ દેવના શિષ્ય છે, સર્વેને સ્પષ્ટ રીતે જોનારા અને સર્વેના સ્વામી, જે અણિમા વગેરે આઠ ઐશ્વર્યોથી યુક્ત છે.

તિર્યગ્યોન્યાદિભિર્ધર્મૈઃ સર્વલોકાન્બિભર્ત્તિ યઃ। સપ્તસ્કન્ધાદિકં શશ્વત્ પ્લવતે યોજનાદ્વરઃ

જે પ્રાણી વગેરેના ધર્મોથી સર્વ લોકને ધારણ કરે છે; સાત દ્વીપો અને વધુને હંમેશા પાર કરે છે, યોજનની મર્યાદા કરતાં પણ આગળ જાય છે.

વિષયે નિયતા યસ્ય સંસ્થિતાઃ સપ્તકા ગણાઃ। વ્યૂહાંસ્ત્રયાણાં ભૂતાનાં કુર્વન્ યશ્ચ મહાબલઃ। તેજસશ્ચાત્ત્યુપધ્યાનન્દધાતીમં શરીરિણમ્

જેના ક્ષેત્રમાં સાતે સમૂહો સ્થિર છે; મહાબળવાન, ત્રણ જાતિના જીવોના વિભાજન કરે છે અને તત્વોની તેજ, સૂક્ષ્મતા અને આનંદથી શરીરધારીઓને અતિક્રમ કરે છે.

પ્રાણાદ્યા વૃત્તયઃ પઞ્ચ કરણાનાં ચ વૃત્તિભિઃ। પ્રેર્યમાણાઃ શરીરાણાં કુર્વતે યાસ્તુ ધારણમ્

પ્રાણથી શરૂ થતી પાંચે જીવનવૃત્તિઓ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ, પ્રેરણા પામીને, શરીરોને ધારણ કરે છે.

આકાશયોનિર્હિ ગુણઃ શબ્દસ્પર્શસમન્વિતઃ। તૈજસપ્રકૃતિશ્ચોક્તોઽપ્યયં ભાવો મનીષિભિઃ

જે આકાશથી ઉત્પન્ન છે, ધ્વનિ અને સ્પર્શના ગુણ ધરાવે છે; આ સ્વરૂપ પણ વિદ્વાનો દ્વારા તેજસ્વી સ્વભાવનું કહેવાયું છે.

તત્રાભિ માની ભગવાન્ વાયુશ્ચાતિક્રિયાત્મકઃ। વાતારણિઃ સમાખ્યાતઃ શબ્દશાસ્ત્રવિશારદઃ

ત્યાં ભગવાન વાયુ, અત્યંત ક્રિયાશીલ સ્વભાવ ધરાવતા, 'વાતારણિ' તરીકે ઓળખાય છે અને ધ્વનિ વિદ્યા જાણનારા છે.

ભારત્યા શ્લક્ષ્ણયા સર્વાન્ મુનીન્ પ્રહ્લાદયન્નિવ। પુરાણજ્ઞઃ સુમનસઃ પુરાણાશ્રયયુક્તયા

સૌમ્ય વાણીથી, જાણે બધા ઋષિઓને આનંદ આપે છે, પુરાણજ્ઞ, શુભ મનવાળા અને પુરાણ આધાર ધરાવતા છે.

સૂત ઉવાચ।। મહેશ્વરાયોત્તમવીર્યકર્મણે સુરર્ષભાયામિતબુદ્ધિતેજસે। સહસ્રસૂર્યાનલવર્ચ્ચસે નમસ્ત્રિલોકસંહારવિસૃષ્ટયે નમઃ

સૂતે કહ્યું: મહેશ્વરને વંદન, જે ઉત્તમ પરાક્રમવાળા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અપરિમિત બુદ્ધિ અને તેજ ધરાવતા, હજારો સૂર્ય અને અગ્નિ જેટલું તેજ ધરાવતા, ત્રણેય લોકના સર્જન અને વિનાશકર્તા છે.

પ્રજાપતીન્ લોકનમસ્કૃતાં સ્તથા સ્વયમ્ભુરુદ્રપ્રભૃતીન્ મહેશ્વરાન્। ભૃગું મરીચિં પરમેષ્ઠિનં મનું રજસ્તમોધર્મમથાપિ કશ્યપમ્

પ્રજાપતિઓને, જેમને બધા લોકોએ વંદન કર્યું છે, સ્વયંભૂ, રુદ્ર અને અન્ય મહેશ્વરોને, ભૃગુ, મરીચિ, પરમેષ્ઠિ, મનુ, રજ, તમસ સ્વભાવ ધરાવનારા અને કશ્યપને પણ વંદન.

વસિષ્ઠદક્ષાત્રિપુલસ્ત્યકર્દ્દમાન્ રુચિં વિવસ્વન્તમથાપિ ચ ક્રતુમ્। મુનિં તથૈવાઙ્ગિરસં પ્રજાપતિં પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના પુલહં ચ ભાવતઃ

વસિષ્ઠ, દક્ષ, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, કર્દમ, રૂચિ, વિવસ્વાન અને ક્રતુને પણ; એ જ રીતે અંંગિરા મુનિ, પ્રજાપતિ અને પુલહને મસ્તકથી વંદન.

તથૈવ ચુક્રોધનમેકવિંશતિં પ્રજા વિવૃદ્ધ્યાર્પિતકાર્યશાસનમ્। પુરાતનાનપ્યપરાંશ્ચ શાશ્વતાંસ્તથૈવ ચાન્યાન્ સગણાનવસ્થિતાન્

તે જ રીતે ચૂક્રોધન અને એકવીસને, પ્રજાવૃદ્ધિ માટે જવાબદાર, પ્રાચીન અને નવા, શાશ્વત અને અન્ય સમૂહ સાથે સ્થિત થયેલાઓને પણ વંદન.

તથૈવ ચાન્યાનપિ ધૈર્યશોભિનો મુનીન્ બૃહસ્પત્યુશનઃપુરોગમાન્। તપઃશુભાચારઋષીન્ દયાન્વિતાન્ પ્રણમ્ય વક્ષ્યે કલિપાપનાશિનીમ્

તે જ રીતે, ધૈર્યથી શોભતા અન્ય મુનિઓને પણ, જેમના આગે બ્રહસ્પતિ અને ઉશનાસ છે, શુદ્ધ આચરણ અને દયાથી ભરેલા ઋષિઓને વંદન કરીને, હું હવે કળિયુગના પાપોનો નાશ કરનાર જે વાત છે, તે કહું છું.

પ્રજાપતેઃ સૃષ્ટિમિમામનુત્તમાં સુરેશ દેવર્ષિગણૈરલંકૃતામ્। શુબામતુલ્યામનઘામૃષિપ્રિયાં પ્રજાપતીનામપિ ચોલ્બણાર્ચ્ચિષામ્

હે દેવોના સ્વામી, હું પ્રજાપતિની એ શ્રેષ્ઠ સર્જનાની વાત કહું છું, જે દેવો અને ઋષિઓના સમૂહથી શોભાયમાન છે, શુભ છે, બેઉપમ છે, નિર્દોષ છે, ઋષિઓને પ્રિય છે અને તેજસ્વી પ્રજાપતિઓને પણ વહાલી છે.

તપોભૃતાં બ્રહ્મદિનાદિકાલિકીં પ્રભૂતમાવિષ્કૃતપૌરુષશ્રિયમ્। શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચ પ્રસૃતામુદાહૃતાં પરાં પરાણામનિલપ્રકીર્ત્તિતામ્

આ સર્જન, જે બ્રહ્માના દિવસની શરૂઆતથી તપસ્વીઓમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે, જેમાં અતિશય શક્તિ અને મહિમા પ્રગટ થયેલા છે, જે વેદ અને સ્મૃતિમાં વર્ણવાયું છે અને વાયુદેવ દ્વારા સર્વોત્તમ ગણાયું છે.

સમાસબન્ધૈર્નિયતૈર્યથાતથં વિશબ્દનેનાપિ મનઃપ્રહર્ષિણીમ્। યસ્યાઞ્ચ બદ્ધા પ્રથમા પ્રવૃત્તિઃ પ્રાધાનિકી ચેશ્વરકારિતા ચ

જેમાં સંક્ષિપ્ત અને નિયમિત શબ્દો વડે ગૂંથાયેલું વર્ણન છે, મનને આનંદ આપતા શબ્દો પણ છે, જેમાં પ્રથમ અને મુખ્ય ક્રિયા સ્થાપિત થઈ છે અને જે ભગવાન દ્વારા કરાવવામાં આવી છે.

યત્તત્સ્મૃતં કારણમપ્રમેયં બ્રહ્મ પ્રધાનં પ્રકૃતિપ્રસૂતિઃ। આત્મા ગુહા યોનિરથાપિ ચક્ષુઃ ક્ષેત્રં તતૈવામૃતમક્ષરઞ્ચ

જેને અપરિમિત કારણ, બ્રહ્મ, મુખ્ય તત્વ, પ્રકૃતિનું મૂળ, આત્મા, ગુહા, યોનિ, નેત્ર, ક્ષેત્ર, અમૃત અને અક્ષર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

શુક્રં તપઃ સત્ત્વમતિપ્રકાશં તદ્વ્યષ્ટિ નિત્યં પુરુષં દ્વિતીયમ્। તમપ્રમેયં પુરુષેણ યુક્તં સ્વયમ્ભુવા લોકપિતામહેન

જે શુદ્ધ, તપ, સત્વ અને અતિ તેજસ્વી છે, તે વ્યક્તિગત, શાશ્વત અને બીજું પુરુષ છે, જે અપરિમિત છે અને પુરુષ સાથે જોડાયેલું છે, એ સર્વજ્ઞ અને જગતના પિતામહે તેને સ્વયં રચ્યું છે.

ઉત્પાદકત્વાદ્રજસોતિરેકાત્ કાલસ્ય યોગાન્નિગમાવધેશ્ચ। ક્ષેત્રજ્ઞયુક્તાન્ નિયતાન્વિકારાન્ લોકસ્ય સન્તાનાવિવૃદ્ધિહેતૂન્। પ્રકૃત્યવસ્થા સુષુવે તથાષ્ટૌ સઙ્કલ્પમાત્રેણ મહેશ્વરસ્ય

રાજસના પ્રભુત્વ, સમયના સંયોગ અને વેદના નિયમથી, ક્ષેત્રજ્ઞ સાથે જોડાયેલા, સ્થિર અને નિશ્ચિત એવા પરિવર્તનો, જે જગતની વૃદ્ધિ અને વિસ્તરણના કારણ છે—આ પ્રકૃતિની આઠ અવસ્થાઓ મહાદેવની માત્ર ઈચ્છાથી સર્જાઈ.

દેવાસુરાદ્રિદ્રુમસાગરાણાં મનુપ્રજેશર્ષિપિતૃદ્વિજાનામ્। પિશાચયક્ષોરગરાક્ષસાનાં તારાગ્ર હાર્ક્કર્ક્ષનિશાચરાણામ્

દેવો, અસુરો, પર્વતો, વૃક્ષો, સમુદ્રો, મનુઓ, પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ, દ્વિજો, પિશાચો, યક્ષો, સાપો, રાક્ષસો, તારાઓ, ગ્રહો, હાર્કર્ક્ષો અને રાત્રિમાં ફરતા—

માસર્ત્તુ સંવત્સરરાત્ર્યહાનાં દિક્કાલયોગાદિયુગાયનાનામ્। વનૌષધીનામપિ વીરુધાઞ્ચ જલૌકસામપ્સરસાં પશૂનામ્

માસો, ઋતુઓ, વર્ષો, દિવસ-રાતો, દિશાઓ, સમય, યુગો, અયન, વનસ્પતિઓ, ઔષધિઓ, લતાઓ, જળચર, અપ્સરાઓ અને પશુઓ—

વિદ્યુત્સરિન્મેઘવિહઙ્ગમાનાં યત્સૂક્ષ્મગં યદ્ભુવિ યદ્વિયત્સ્થમ્। યત્સ્થાવરં યત્ર યદસ્તિ કિઞ્ચિત્ સર્વસ્ય તસ્યાસ્તિ ગતિર્વિભક્તિઃ

વીજળી, નદીઓ, મેઘો, પક્ષીઓ, જે કંઈ સૂક્ષ્મ છે, જમીન પર છે, આકાશમાં છે, સ્થાવર છે, અને જ્યાં પણ જે કંઈ છે—આ બધાનું પોતાનું માર્ગ અને ભિન્નતા છે.