વાયુપુરાણમ્

હિરણ્મયં તતશ્ચક્રે યજ્ઞવાટં મહાત્મનામ્। વિશ્વકર્મા સ્વયં દેવો ભાવયન્ લોકભાવનમ્

પછી વિશ્વકર્માએ, જે લોકોના સર્જનહાર દેવ છે, એ સોનામાંથી મહાન આત્માઓ માટે યજ્ઞવાટ બનાવ્યો.

બૃહસ્પતિસ્તતસ્તત્ર તેષામમિતતેજસામ્। ઐલઃ પુરૂરવા ભેજે તં દેશં મૃગયાં ચરન્

પછી બૃહસ્પતિ અને અપરિમિત તેજવાળા ઐલ પુરૂરવા એ સ્થળે આવ્યા, જ્યારે તેઓ શિકાર માટે ફરતા હતા.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચાર્યં યજ્ઞવાટં હિરણ્મયમ્। લોભેન હતવિજ્ઞાનસ્તદાદાતું પ્રચક્રમે

એ અદભુત સોનાની યજ્ઞવાટ જોઈને, લાલચથી અંધ થયેલા પુરૂરવાએ તેને મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

નૈમિષેયાસ્તતસ્તસ્ય ચુક્રુધુર્નૃપતેર્ભૃશમ્। નિજઘ્નુશ્ચાપિ સંક્રુદ્ધાઃ કુશવજ્રૈર્મનીષિણઃ। તતો નિશાન્તે રાજાનં મુનયો દૈવનોદિતાઃ

પછી નૈમિષેયાઓ રાજા પર ખૂબ ગુસ્સે થયા; ક્રોધિત વિદ્વાનોએ કુશના વજ્ર જેવી ઘાસથી રાજાને માર્યો. ત્યારબાદ, રાત્રિ અંતે, મુનિઓએ દૈવી પ્રેરણાથી રાજા પાસે ગયા.

કુશવજ્રૈર્વિનિષ્પિષ્ટઃ સ રાજા વ્યજહાત્તનુમ્ । ઔર્વશેયં તતસ્તસ્ય પુત્રઞ્ચક્રુર્નૃપં ભુવિ

કુશના વજ્ર જેવી ઘાસથી પીસાઈને એ રાજાએ દેહ ત્યાગ્યો; પછી ઉર્વશીના વંશજોએ તેના પુત્રને પૃથ્વી પર રાજા બનાવ્યો.

નહુષસ્ય મહાત્માનં પિતરં યં પ્રચક્ષતે। સ તેષુ વર્ત્તતે સમ્યગ્ ધર્મશીલો મહીપતિઃ। આયુરારોગ્યમત્યુગ્રં તસ્મિન્ સ નરસત્તમઃ

જેને નહુષનો મહાન આત્માવાળો પિતા કહે છે, એ ધર્મનિષ્ઠ રાજા તેમનાં વચ્ચે રહે છે; એ પુરુષોત્તમ પાસે દીર્ઘ આયુષ્ય અને ઉત્તમ આરોગ્ય છે.

સાન્ત્વયિત્વા ચ રાજાનં તતો બ્રહ્મવિદાં વરાઃ। સત્રમારેભિરે કર્ત્તું યથાવદ્ધર્મભૂતયે

પછી બ્રહ્મજ્ઞાનીઓએ રાજાને શાંતવના આપી, અને પછી યોગ્ય રીતે ધર્મની સ્થાપના માટે યજ્ઞ શરૂ કર્યો.

બભૂવ સત્રં તત્તેષાં બહ્વાશ્ચર્યં મહાત્મનામ્। વિશ્વં સિસૃક્ષમાણાનાં પુરા વિશ્વસૃજામિવ

તેમનો એ યજ્ઞ અદભુત અને મહાન હતો, જાણે તેઓ જગતના સર્જનહાર બનીને ફરીથી વિશ્વ સર્જવા માંગતા હોય.

વૈખાનસૈઃ પ્રિયસખૈર્વાલખિલ્યૈર્મરીચિકૈઃ। અન્યૈશ્ચ મુનિભિર્જુષ્ટં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભૈઃ

તેમાં વૈખાનસ, વાલખિલ્ય, મરીચિક અને અન્ય મુનિઓ, તથા સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી તેજવાળા મિત્રો હાજર હતા.

પિતૃદેવાપ્સરઃસિદ્ધૈર્ગન્ધર્વોરગચારણૈઃ। સમ્ભારૈસ્તુ શુભૈર્જુષ્ટં તૈરેવેન્દ્રસદો યથા

પિતૃઓ, દેવતાઓ, અપ્સરાઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો, નાગો અને ચારણો સહિતના દેવગણ, શુભ સામગ્રી સાથે, એ યજ્ઞને ઇન્દ્રસભા જેવી ભવ્યતા આપતા હતા.

સ્તોત્રસત્રગ્રહૈર્દેવાન્ પિતૃન્ પિત્ર્યૈશ્ચ કર્મભિઃ। આનર્ચુશ્ચ યથાજાતિ ગન્ધર્વાદીન્ યથાવિધિ

સ્તોત્રો, યજ્ઞ અને હવન દ્વારા તેમણે દેવતાઓ અને પિતૃઓનું પિતૃકર્મથી પૂજન કર્યું અને ગંધર્વાદિકોનું પણ યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું.

આરાધયિતુમિચ્છન્તસ્તતઃ કર્માન્તરેષ્વથ। જગુઃ સામાનિ ગન્ધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

પૂજા કરવાની ઇચ્છાથી, પછી બીજા વિધિમાં, ગંધર્વોએ સામગાન ગાયું અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું.

વ્યાજહુર્મુનયો વાચં ચિત્રાક્ષરપદાં શુભામ્। મન્ત્રાદિતત્ત્વવિદ્વાંસો જગદુશ્ચ પરસ્પરમ્

મંત્ર અને અન્ય તત્ત્વો જાણનારા ઋષિઓએ સુંદર અને વિવિધ શબ્દોથી શુભ વાણી બોલી અને એકબીજાની સાથે વાતચીત કરી.

વિતણ્ડાવચનાશ્ચૈકે નિજઘ્નુઃ પ્રતિવાદિનઃ। ઋષયસ્તત્ર વિદ્વાંસઃ સાઙ્ખ્યાર્થન્યાયકોવિદાઃ

કેટલાક વિદ્વાન ઋષિઓ, સાંખ્ય અર્થ અને ન્યાયમાં પારંગત, વાદવિવાદ જેવી વાણીથી પોતાના વિરોધીઓને પરાજિત કરતા.

ન તત્ર દુરિતં કિંચિદ્વિદધુર્બ્રહ્મરાક્ષસાઃ। ન ચ યજ્ઞહનો દૈત્યા ન ચ યજ્ઞમુષોઽસુરાઃ

ત્યાં બ્રહ્મરાક્ષસોએ કોઈ પણ દુષ્કર્મ કર્યું નહીં; દૈત્યોએ યજ્ઞનો વિનાશ કર્યો નહીં અને અસુરોએ યજ્ઞ ચોરાવ્યો નહીં.

પ્રાયશ્ચિત્તં દુરિષ્ટં વા ન તત્ર સમજાયત। શક્તિપ્રજ્ઞા ક્રિયાયોગૈર્વિધિરાસીત્ સ્વનુષ્ઠિતઃ

ત્યાં કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત કે દુષ્કૃત્ય થયું નહીં; શક્તિ, બુદ્ધિ અને યોગ્ય ક્રિયા દ્વારા વિધિ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવામાં આવી.

એવં વિતેનિરે સત્રં દ્વાદશાબ્દં મનીષિણઃ। ભૃગ્વાદ્યા ઋષયો ધીરા જ્યોતિષ્ટોમાન્ પૃથક્ પૃથક્। ચક્રિરે પૃષ્ઠગમનાન્ સર્વાનયુતદક્ષિણાન્

આ રીતે ભૃગુ વગેરે વિદ્વાન ઋષિઓએ બાર વર્ષનું યજ્ઞસત્ર યોજ્યું, દરેકે જુદા જુદા જ્યોતિષ્ઠોમ યજ્ઞો કર્યા અને દરેકે અસંખ્ય દાન આપ્યા.

સમાપ્તયજ્ઞાસ્તે સર્વે વાયુમેવ મહાધિપમ્। પપ્રચ્છુરમિતાત્માનં ભવદ્ભિર્યદહં દ્વિજાઃ। પ્રણોદિતશ્ચ વંશાર્થં સ ચ તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, તે બધા સંયમી મહાત્માઓએ મહાનાધિપતિ વાયુને પૂછ્યું: 'હે દ્વિજો, જેમ તમે વંશ માટે અમને પ્રેર્યા, તેમ કહો,' અને પ્રભુએ તેમને ઉત્તર આપ્યો.

શિષ્યઃ સ્વયમ્ભુવો દેવઃ સર્વપ્રત્યક્ષદૃગ્વશી। અણિમાદિભિરષ્ટાભિરૈશ્વર્યૈર્યઃ સમન્વિતઃ

તે સ્વયંભૂ દેવના શિષ્ય છે, સર્વેને સ્પષ્ટ રીતે જોનારા અને સર્વેના સ્વામી, જે અણિમા વગેરે આઠ ઐશ્વર્યોથી યુક્ત છે.

તિર્યગ્યોન્યાદિભિર્ધર્મૈઃ સર્વલોકાન્બિભર્ત્તિ યઃ। સપ્તસ્કન્ધાદિકં શશ્વત્ પ્લવતે યોજનાદ્વરઃ

જે પ્રાણી વગેરેના ધર્મોથી સર્વ લોકને ધારણ કરે છે; સાત દ્વીપો અને વધુને હંમેશા પાર કરે છે, યોજનની મર્યાદા કરતાં પણ આગળ જાય છે.

વિષયે નિયતા યસ્ય સંસ્થિતાઃ સપ્તકા ગણાઃ। વ્યૂહાંસ્ત્રયાણાં ભૂતાનાં કુર્વન્ યશ્ચ મહાબલઃ। તેજસશ્ચાત્ત્યુપધ્યાનન્દધાતીમં શરીરિણમ્

જેના ક્ષેત્રમાં સાતે સમૂહો સ્થિર છે; મહાબળવાન, ત્રણ જાતિના જીવોના વિભાજન કરે છે અને તત્વોની તેજ, સૂક્ષ્મતા અને આનંદથી શરીરધારીઓને અતિક્રમ કરે છે.

પ્રાણાદ્યા વૃત્તયઃ પઞ્ચ કરણાનાં ચ વૃત્તિભિઃ। પ્રેર્યમાણાઃ શરીરાણાં કુર્વતે યાસ્તુ ધારણમ્

પ્રાણથી શરૂ થતી પાંચે જીવનવૃત્તિઓ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ, પ્રેરણા પામીને, શરીરોને ધારણ કરે છે.

આકાશયોનિર્હિ ગુણઃ શબ્દસ્પર્શસમન્વિતઃ। તૈજસપ્રકૃતિશ્ચોક્તોઽપ્યયં ભાવો મનીષિભિઃ

જે આકાશથી ઉત્પન્ન છે, ધ્વનિ અને સ્પર્શના ગુણ ધરાવે છે; આ સ્વરૂપ પણ વિદ્વાનો દ્વારા તેજસ્વી સ્વભાવનું કહેવાયું છે.

તત્રાભિ માની ભગવાન્ વાયુશ્ચાતિક્રિયાત્મકઃ। વાતારણિઃ સમાખ્યાતઃ શબ્દશાસ્ત્રવિશારદઃ

ત્યાં ભગવાન વાયુ, અત્યંત ક્રિયાશીલ સ્વભાવ ધરાવતા, 'વાતારણિ' તરીકે ઓળખાય છે અને ધ્વનિ વિદ્યા જાણનારા છે.

ભારત્યા શ્લક્ષ્ણયા સર્વાન્ મુનીન્ પ્રહ્લાદયન્નિવ। પુરાણજ્ઞઃ સુમનસઃ પુરાણાશ્રયયુક્તયા

સૌમ્ય વાણીથી, જાણે બધા ઋષિઓને આનંદ આપે છે, પુરાણજ્ઞ, શુભ મનવાળા અને પુરાણ આધાર ધરાવતા છે.

સૂત ઉવાચ।। મહેશ્વરાયોત્તમવીર્યકર્મણે સુરર્ષભાયામિતબુદ્ધિતેજસે। સહસ્રસૂર્યાનલવર્ચ્ચસે નમસ્ત્રિલોકસંહારવિસૃષ્ટયે નમઃ

સૂતે કહ્યું: મહેશ્વરને વંદન, જે ઉત્તમ પરાક્રમવાળા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અપરિમિત બુદ્ધિ અને તેજ ધરાવતા, હજારો સૂર્ય અને અગ્નિ જેટલું તેજ ધરાવતા, ત્રણેય લોકના સર્જન અને વિનાશકર્તા છે.

પ્રજાપતીન્ લોકનમસ્કૃતાં સ્તથા સ્વયમ્ભુરુદ્રપ્રભૃતીન્ મહેશ્વરાન્। ભૃગું મરીચિં પરમેષ્ઠિનં મનું રજસ્તમોધર્મમથાપિ કશ્યપમ્

પ્રજાપતિઓને, જેમને બધા લોકોએ વંદન કર્યું છે, સ્વયંભૂ, રુદ્ર અને અન્ય મહેશ્વરોને, ભૃગુ, મરીચિ, પરમેષ્ઠિ, મનુ, રજ, તમસ સ્વભાવ ધરાવનારા અને કશ્યપને પણ વંદન.

વસિષ્ઠદક્ષાત્રિપુલસ્ત્યકર્દ્દમાન્ રુચિં વિવસ્વન્તમથાપિ ચ ક્રતુમ્। મુનિં તથૈવાઙ્ગિરસં પ્રજાપતિં પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના પુલહં ચ ભાવતઃ

વસિષ્ઠ, દક્ષ, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, કર્દમ, રૂચિ, વિવસ્વાન અને ક્રતુને પણ; એ જ રીતે અંંગિરા મુનિ, પ્રજાપતિ અને પુલહને મસ્તકથી વંદન.

તથૈવ ચુક્રોધનમેકવિંશતિં પ્રજા વિવૃદ્ધ્યાર્પિતકાર્યશાસનમ્। પુરાતનાનપ્યપરાંશ્ચ શાશ્વતાંસ્તથૈવ ચાન્યાન્ સગણાનવસ્થિતાન્

તે જ રીતે ચૂક્રોધન અને એકવીસને, પ્રજાવૃદ્ધિ માટે જવાબદાર, પ્રાચીન અને નવા, શાશ્વત અને અન્ય સમૂહ સાથે સ્થિત થયેલાઓને પણ વંદન.