વાયુપુરાણમ્

વિબુધા ઈજિરે તત્ર સહસ્રં પ્રતિવત્સરાન્। ભ્રમતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિરશીર્યત। કર્મણા તેન વિખ્યાત નૈમિષં મુનિપૂજિતમ્

ત્યાં દેવતાઓએ હજાર વર્ષ સુધી યજ્ઞ કર્યો; જ્યાં ધર્મના ચક્રની ધાર ફરતી રહી પણ કદી ઘસી નહીં; એ કાર્યથી, ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત, નૈમિષ ક્ષેત્ર પ્રસિદ્ધ થયું.

યત્ર સા ગોમતી પુણ્યા સિદ્ધચારણ સેવિતા। રોહિણી સુષુવે તત્ર તતઃ સૌમ્યોઽભવત્ સુતઃ

જ્યાં પવિત્ર ગોમતી નદી, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત, વહેતી હતી; ત્યાં રોહિણીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો, અને તે પુત્ર શાંત સ્વભાવનો હતો.

શક્તિર્જ્યેષ્ઠઃ સમભવદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। અરુન્ધત્યાઃ સુતા યત્ર શતમુત્તમતેજસઃ

મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠના મોટા પુત્ર શક્તિ ત્યાં જન્મ્યા; અને અરુંધતીમાંથી ત્યાં ઉત્તમ તેજવાળા સો પુત્રો જન્મ્યા.

કલ્માષપાદો નૃપતિર્યત્ર શપ્તશ્ચ શક્તિના। યત્ર વૈરં સમભવદ્વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ

જ્યાં કલ્માષપાદ રાજાને શક્તિએ શાપ આપ્યો હતો અને જ્યાં વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે વૈર ઊભું થયું હતું.

અદૃશ્યન્ત્યાં સમભવન્મુનિર્યત્ર પરાશરઃ। પરાભવો વસિષ્ઠસ્ય યસ્મિન્ જાતેઽપ્યવર્ત્તત

જ્યાં અદૃશ્ય મિલનથી પરાશર ઋષિ જન્મ્યા અને જ્યાં વસિષ્ઠની હાર તેમનાં જન્મ પછી પણ યથાવત્ રહી.

તત્ર તે ઈજિરે સત્રં નૈમિષે બ્રહ્મવાદિનઃ। નૈમિષે ઈજિરે યત્ર નૈમિષેયાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

ત્યાં બ્રહ્મજ્ઞાનીઓએ નૈમિષારમાં યજ્ઞ આરંભ્યો; નૈમિષારમાં કરેલ યજ્ઞથી તેઓને 'નૈમિષેય' કહેવાયા.

તત્સત્રમભવત્તેષાં સમા દ્વાદશ ધીમતામ્। પુરૂરવસિ વિક્રાન્તે પ્રશાસતિ વસુન્ધરામ્

તે વિદ્વાનોનો યજ્ઞ પૂરા બાર વર્ષ ચાલ્યો, એ સમયે પુરૂરવા પૃથ્વી પર રાજ કરતો હતો.

અષ્ટાદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્નન્ પુરૂરવાઃ। તુતોષ નૈવ રત્નાનાં લોભાદિતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

પુરૂરવાએ દરિયાના અઢાર દ્વીપો જીત્યા, છતાં રત્નોની લાલચથી કદી સંતોષાયો નહીં — એવું અમે સાંભળ્યું છે.

ઉર્વશી ચકમે યં ચ દેવહૂતિપ્રણોદિતા। આજહાર ચ તત્સત્રં સ્વર્વેશ્યાસહસઙ્ગતઃ

ઉર્વશી, દેવહૂતિના પ્રેરણે, પુરૂરવાને ઇચ્છવા લાગી અને સ્વર્ગની રાણી સાથે તેને એ યજ્ઞસ્થળે લાવી.

તસ્મિન્નરપતૌ સત્રં નૈમિષેયાઃ પ્રચક્રિરે। યં ગર્ભે સુષુવે ગઙ્ગા પાવકાદ્દીપ્તતેજસમ્। તદુલ્બં પર્વતે ન્યસ્તં હિરણ્યં પ્રત્યપદ્યત

એ રાજાના સમયમાં નૈમિષેયોએ યજ્ઞ કર્યો; ગંગાએ પાવકથી જે તેજસ્વી પુત્રને ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો, તેનો ભ્રૂણ પર્વત પર મુકતાં તે સોનામાં ફેરવાઈ ગયો.

હિરણ્મયં તતશ્ચક્રે યજ્ઞવાટં મહાત્મનામ્। વિશ્વકર્મા સ્વયં દેવો ભાવયન્ લોકભાવનમ્

પછી વિશ્વકર્માએ, જે લોકોના સર્જનહાર દેવ છે, એ સોનામાંથી મહાન આત્માઓ માટે યજ્ઞવાટ બનાવ્યો.

બૃહસ્પતિસ્તતસ્તત્ર તેષામમિતતેજસામ્। ઐલઃ પુરૂરવા ભેજે તં દેશં મૃગયાં ચરન્

પછી બૃહસ્પતિ અને અપરિમિત તેજવાળા ઐલ પુરૂરવા એ સ્થળે આવ્યા, જ્યારે તેઓ શિકાર માટે ફરતા હતા.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચાર્યં યજ્ઞવાટં હિરણ્મયમ્। લોભેન હતવિજ્ઞાનસ્તદાદાતું પ્રચક્રમે

એ અદભુત સોનાની યજ્ઞવાટ જોઈને, લાલચથી અંધ થયેલા પુરૂરવાએ તેને મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

નૈમિષેયાસ્તતસ્તસ્ય ચુક્રુધુર્નૃપતેર્ભૃશમ્। નિજઘ્નુશ્ચાપિ સંક્રુદ્ધાઃ કુશવજ્રૈર્મનીષિણઃ। તતો નિશાન્તે રાજાનં મુનયો દૈવનોદિતાઃ

પછી નૈમિષેયાઓ રાજા પર ખૂબ ગુસ્સે થયા; ક્રોધિત વિદ્વાનોએ કુશના વજ્ર જેવી ઘાસથી રાજાને માર્યો. ત્યારબાદ, રાત્રિ અંતે, મુનિઓએ દૈવી પ્રેરણાથી રાજા પાસે ગયા.

કુશવજ્રૈર્વિનિષ્પિષ્ટઃ સ રાજા વ્યજહાત્તનુમ્ । ઔર્વશેયં તતસ્તસ્ય પુત્રઞ્ચક્રુર્નૃપં ભુવિ

કુશના વજ્ર જેવી ઘાસથી પીસાઈને એ રાજાએ દેહ ત્યાગ્યો; પછી ઉર્વશીના વંશજોએ તેના પુત્રને પૃથ્વી પર રાજા બનાવ્યો.

નહુષસ્ય મહાત્માનં પિતરં યં પ્રચક્ષતે। સ તેષુ વર્ત્તતે સમ્યગ્ ધર્મશીલો મહીપતિઃ। આયુરારોગ્યમત્યુગ્રં તસ્મિન્ સ નરસત્તમઃ

જેને નહુષનો મહાન આત્માવાળો પિતા કહે છે, એ ધર્મનિષ્ઠ રાજા તેમનાં વચ્ચે રહે છે; એ પુરુષોત્તમ પાસે દીર્ઘ આયુષ્ય અને ઉત્તમ આરોગ્ય છે.

સાન્ત્વયિત્વા ચ રાજાનં તતો બ્રહ્મવિદાં વરાઃ। સત્રમારેભિરે કર્ત્તું યથાવદ્ધર્મભૂતયે

પછી બ્રહ્મજ્ઞાનીઓએ રાજાને શાંતવના આપી, અને પછી યોગ્ય રીતે ધર્મની સ્થાપના માટે યજ્ઞ શરૂ કર્યો.

બભૂવ સત્રં તત્તેષાં બહ્વાશ્ચર્યં મહાત્મનામ્। વિશ્વં સિસૃક્ષમાણાનાં પુરા વિશ્વસૃજામિવ

તેમનો એ યજ્ઞ અદભુત અને મહાન હતો, જાણે તેઓ જગતના સર્જનહાર બનીને ફરીથી વિશ્વ સર્જવા માંગતા હોય.

વૈખાનસૈઃ પ્રિયસખૈર્વાલખિલ્યૈર્મરીચિકૈઃ। અન્યૈશ્ચ મુનિભિર્જુષ્ટં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભૈઃ

તેમાં વૈખાનસ, વાલખિલ્ય, મરીચિક અને અન્ય મુનિઓ, તથા સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી તેજવાળા મિત્રો હાજર હતા.

પિતૃદેવાપ્સરઃસિદ્ધૈર્ગન્ધર્વોરગચારણૈઃ। સમ્ભારૈસ્તુ શુભૈર્જુષ્ટં તૈરેવેન્દ્રસદો યથા

પિતૃઓ, દેવતાઓ, અપ્સરાઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો, નાગો અને ચારણો સહિતના દેવગણ, શુભ સામગ્રી સાથે, એ યજ્ઞને ઇન્દ્રસભા જેવી ભવ્યતા આપતા હતા.

સ્તોત્રસત્રગ્રહૈર્દેવાન્ પિતૃન્ પિત્ર્યૈશ્ચ કર્મભિઃ। આનર્ચુશ્ચ યથાજાતિ ગન્ધર્વાદીન્ યથાવિધિ

સ્તોત્રો, યજ્ઞ અને હવન દ્વારા તેમણે દેવતાઓ અને પિતૃઓનું પિતૃકર્મથી પૂજન કર્યું અને ગંધર્વાદિકોનું પણ યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું.

આરાધયિતુમિચ્છન્તસ્તતઃ કર્માન્તરેષ્વથ। જગુઃ સામાનિ ગન્ધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

પૂજા કરવાની ઇચ્છાથી, પછી બીજા વિધિમાં, ગંધર્વોએ સામગાન ગાયું અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું.

વ્યાજહુર્મુનયો વાચં ચિત્રાક્ષરપદાં શુભામ્। મન્ત્રાદિતત્ત્વવિદ્વાંસો જગદુશ્ચ પરસ્પરમ્

મંત્ર અને અન્ય તત્ત્વો જાણનારા ઋષિઓએ સુંદર અને વિવિધ શબ્દોથી શુભ વાણી બોલી અને એકબીજાની સાથે વાતચીત કરી.

વિતણ્ડાવચનાશ્ચૈકે નિજઘ્નુઃ પ્રતિવાદિનઃ। ઋષયસ્તત્ર વિદ્વાંસઃ સાઙ્ખ્યાર્થન્યાયકોવિદાઃ

કેટલાક વિદ્વાન ઋષિઓ, સાંખ્ય અર્થ અને ન્યાયમાં પારંગત, વાદવિવાદ જેવી વાણીથી પોતાના વિરોધીઓને પરાજિત કરતા.

ન તત્ર દુરિતં કિંચિદ્વિદધુર્બ્રહ્મરાક્ષસાઃ। ન ચ યજ્ઞહનો દૈત્યા ન ચ યજ્ઞમુષોઽસુરાઃ

ત્યાં બ્રહ્મરાક્ષસોએ કોઈ પણ દુષ્કર્મ કર્યું નહીં; દૈત્યોએ યજ્ઞનો વિનાશ કર્યો નહીં અને અસુરોએ યજ્ઞ ચોરાવ્યો નહીં.

પ્રાયશ્ચિત્તં દુરિષ્ટં વા ન તત્ર સમજાયત। શક્તિપ્રજ્ઞા ક્રિયાયોગૈર્વિધિરાસીત્ સ્વનુષ્ઠિતઃ

ત્યાં કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત કે દુષ્કૃત્ય થયું નહીં; શક્તિ, બુદ્ધિ અને યોગ્ય ક્રિયા દ્વારા વિધિ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવામાં આવી.

એવં વિતેનિરે સત્રં દ્વાદશાબ્દં મનીષિણઃ। ભૃગ્વાદ્યા ઋષયો ધીરા જ્યોતિષ્ટોમાન્ પૃથક્ પૃથક્। ચક્રિરે પૃષ્ઠગમનાન્ સર્વાનયુતદક્ષિણાન્

આ રીતે ભૃગુ વગેરે વિદ્વાન ઋષિઓએ બાર વર્ષનું યજ્ઞસત્ર યોજ્યું, દરેકે જુદા જુદા જ્યોતિષ્ઠોમ યજ્ઞો કર્યા અને દરેકે અસંખ્ય દાન આપ્યા.

સમાપ્તયજ્ઞાસ્તે સર્વે વાયુમેવ મહાધિપમ્। પપ્રચ્છુરમિતાત્માનં ભવદ્ભિર્યદહં દ્વિજાઃ। પ્રણોદિતશ્ચ વંશાર્થં સ ચ તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, તે બધા સંયમી મહાત્માઓએ મહાનાધિપતિ વાયુને પૂછ્યું: 'હે દ્વિજો, જેમ તમે વંશ માટે અમને પ્રેર્યા, તેમ કહો,' અને પ્રભુએ તેમને ઉત્તર આપ્યો.

શિષ્યઃ સ્વયમ્ભુવો દેવઃ સર્વપ્રત્યક્ષદૃગ્વશી। અણિમાદિભિરષ્ટાભિરૈશ્વર્યૈર્યઃ સમન્વિતઃ

તે સ્વયંભૂ દેવના શિષ્ય છે, સર્વેને સ્પષ્ટ રીતે જોનારા અને સર્વેના સ્વામી, જે અણિમા વગેરે આઠ ઐશ્વર્યોથી યુક્ત છે.