વાયુપુરાણમ્

અભ્યસન્નિમમધ્યાયં સાક્ષાત્ પ્રોક્તં સ્વયમ્ભુવા। આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ઘતિમ્

આ અધ્યાય, જે સ્વયંભૂએ સીધું કહ્યું છે, તેનો વારંવાર અભ્યાસ કરવાથી મનુષ્ય મુશ્કેલીમાંથી છૂટી જાય છે અને ઇચ્છિત સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

યસ્માત્ પુરા હ્યનતીદં પુરાણં તેન તત્ સ્મૃતમ્। નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

આ પુરાણ બહુ જૂનું હોવાથી 'પુરાણ' કહેવાય છે; જે એનું અર્થ સમજશે, એ બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

નારાયણઃ સર્વમિદં વિશ્વં વ્યાપ્ય પ્રવર્ત્તતે। તસ્યાપિ જગતઃ સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટા દેવો મહેશ્વરઃ

નારાયણ સર્વત્ર વ્યાપી છે અને આખું વિશ્વ ચલાવે છે; પણ એ જગતના સર્જનહાર માટે પણ મહાદેવ સર્જનહાર છે.

અતશ્ચ સંક્ષેપમિમં શ્રૃણુધ્વં મહેશ્વરઃ સર્વમિદં પુરાણમ્। સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્ગાન્ સંહારકાલે પુનરાદદીત

એટલે, સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો: મહાદેવ આખું પુરાણ છે; સર્જન સમયે એ જગતની રચના કરે છે અને સંહાર સમયે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

શુક ઉવાચ।। પ્રત્યબ્રુવન્ પુનઃ સૂતમૃષયસ્તે તપોધનાઃ। કુત્ર સત્રં સમભવત્ તેષામદ્ભુતકર્મણામ્

શુકદેવે કહ્યું: ફરી તે તપસ્વી ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું—'એ મહાન કાર્યો કરનારાઓનું યજ્ઞ કયાં થયું હતું?'

કિયન્તં ચૈવ તત્કાલં કથં ચ સમવર્ત્તત। આચચક્ષ પુરાણં ચ કથં તેભ્યઃ પ્રભઞ્ચનઃ

'એ યજ્ઞ કેટલાં સમય ચાલ્યું અને કેવી રીતે થયું? પ્રભંજનએ તેમને પુરાણ કેવી રીતે સંભળાવ્યું?'

આચક્ષ્વ વિસ્તરેણેદં પરં કૌતૂહલં હિ નઃ। ઇતિ સન્નોદિતઃ સૂતઃ પ્રત્યુવાચ શુભં વચઃ

'આ બધું અમને વિગતે કહો, કેમ કે અમને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.' એમ કહેતાં, સૂતજીએ શુભ વચન કહ્યાં.

શ્રૃણુધ્વં યત્ર તે ધીરા ઈજિરે સત્રમુત્તમમ્। યાવન્તં ચાભવત્ કાલં યથા ચ સમવર્તત

'સાંભળો, તે વિદ્વાનો કયાં ઉત્તમ યજ્ઞમાં જોડાયા, કેટલાં સમય સુધી યજ્ઞ ચાલ્યો અને કેવી રીતે યજ્ઞ થયો.'

સિસૃક્ષમાણા વિશ્વં હિ યત્ર વિશ્વસૃજઃ પુરા। સત્રં હિ ઈજિરે પુણ્યં સહસ્રં પરિવત્સરાન્

જ્યાં વિશ્વના સર્જનહારો વિશ્વ રચવાની ઇચ્છાથી, એક હજાર વર્ષ સુધી પવિત્ર યજ્ઞ કર્યો હતો.

તપો ગૃહપતિર્યત્ર બ્રહ્મા બ્રહ્માઽભવત્ સ્વયમ્। ઇલાયા યત્ર પત્નીત્વં શામિત્રં યત્ર બુદ્ધિમાન્। મૃત્યુશ્ચક્રે મહાતેજાસ્તસ્મિન્ સત્રે મહાત્મનામ્

જ્યાં તપો નામના ગૃહસ્થએ પોતે બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કર્યો; જ્યાં ઇલા પત્ની બની; જ્યાં બુદ્ધિશાળી શામિત્ર હતા; અને જ્યાં મહાતેજસ્વી મૃત્યુએ પણ એ મહાન યજ્ઞમાં ભાગ લીધો.

વિબુધા ઈજિરે તત્ર સહસ્રં પ્રતિવત્સરાન્। ભ્રમતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિરશીર્યત। કર્મણા તેન વિખ્યાત નૈમિષં મુનિપૂજિતમ્

ત્યાં દેવતાઓએ હજાર વર્ષ સુધી યજ્ઞ કર્યો; જ્યાં ધર્મના ચક્રની ધાર ફરતી રહી પણ કદી ઘસી નહીં; એ કાર્યથી, ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત, નૈમિષ ક્ષેત્ર પ્રસિદ્ધ થયું.

યત્ર સા ગોમતી પુણ્યા સિદ્ધચારણ સેવિતા। રોહિણી સુષુવે તત્ર તતઃ સૌમ્યોઽભવત્ સુતઃ

જ્યાં પવિત્ર ગોમતી નદી, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત, વહેતી હતી; ત્યાં રોહિણીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો, અને તે પુત્ર શાંત સ્વભાવનો હતો.

શક્તિર્જ્યેષ્ઠઃ સમભવદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। અરુન્ધત્યાઃ સુતા યત્ર શતમુત્તમતેજસઃ

મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠના મોટા પુત્ર શક્તિ ત્યાં જન્મ્યા; અને અરુંધતીમાંથી ત્યાં ઉત્તમ તેજવાળા સો પુત્રો જન્મ્યા.

કલ્માષપાદો નૃપતિર્યત્ર શપ્તશ્ચ શક્તિના। યત્ર વૈરં સમભવદ્વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ

જ્યાં કલ્માષપાદ રાજાને શક્તિએ શાપ આપ્યો હતો અને જ્યાં વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે વૈર ઊભું થયું હતું.

અદૃશ્યન્ત્યાં સમભવન્મુનિર્યત્ર પરાશરઃ। પરાભવો વસિષ્ઠસ્ય યસ્મિન્ જાતેઽપ્યવર્ત્તત

જ્યાં અદૃશ્ય મિલનથી પરાશર ઋષિ જન્મ્યા અને જ્યાં વસિષ્ઠની હાર તેમનાં જન્મ પછી પણ યથાવત્ રહી.

તત્ર તે ઈજિરે સત્રં નૈમિષે બ્રહ્મવાદિનઃ। નૈમિષે ઈજિરે યત્ર નૈમિષેયાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

ત્યાં બ્રહ્મજ્ઞાનીઓએ નૈમિષારમાં યજ્ઞ આરંભ્યો; નૈમિષારમાં કરેલ યજ્ઞથી તેઓને 'નૈમિષેય' કહેવાયા.

તત્સત્રમભવત્તેષાં સમા દ્વાદશ ધીમતામ્। પુરૂરવસિ વિક્રાન્તે પ્રશાસતિ વસુન્ધરામ્

તે વિદ્વાનોનો યજ્ઞ પૂરા બાર વર્ષ ચાલ્યો, એ સમયે પુરૂરવા પૃથ્વી પર રાજ કરતો હતો.

અષ્ટાદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્નન્ પુરૂરવાઃ। તુતોષ નૈવ રત્નાનાં લોભાદિતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

પુરૂરવાએ દરિયાના અઢાર દ્વીપો જીત્યા, છતાં રત્નોની લાલચથી કદી સંતોષાયો નહીં — એવું અમે સાંભળ્યું છે.

ઉર્વશી ચકમે યં ચ દેવહૂતિપ્રણોદિતા। આજહાર ચ તત્સત્રં સ્વર્વેશ્યાસહસઙ્ગતઃ

ઉર્વશી, દેવહૂતિના પ્રેરણે, પુરૂરવાને ઇચ્છવા લાગી અને સ્વર્ગની રાણી સાથે તેને એ યજ્ઞસ્થળે લાવી.

તસ્મિન્નરપતૌ સત્રં નૈમિષેયાઃ પ્રચક્રિરે। યં ગર્ભે સુષુવે ગઙ્ગા પાવકાદ્દીપ્તતેજસમ્। તદુલ્બં પર્વતે ન્યસ્તં હિરણ્યં પ્રત્યપદ્યત

એ રાજાના સમયમાં નૈમિષેયોએ યજ્ઞ કર્યો; ગંગાએ પાવકથી જે તેજસ્વી પુત્રને ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો, તેનો ભ્રૂણ પર્વત પર મુકતાં તે સોનામાં ફેરવાઈ ગયો.

હિરણ્મયં તતશ્ચક્રે યજ્ઞવાટં મહાત્મનામ્। વિશ્વકર્મા સ્વયં દેવો ભાવયન્ લોકભાવનમ્

પછી વિશ્વકર્માએ, જે લોકોના સર્જનહાર દેવ છે, એ સોનામાંથી મહાન આત્માઓ માટે યજ્ઞવાટ બનાવ્યો.

બૃહસ્પતિસ્તતસ્તત્ર તેષામમિતતેજસામ્। ઐલઃ પુરૂરવા ભેજે તં દેશં મૃગયાં ચરન્

પછી બૃહસ્પતિ અને અપરિમિત તેજવાળા ઐલ પુરૂરવા એ સ્થળે આવ્યા, જ્યારે તેઓ શિકાર માટે ફરતા હતા.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચાર્યં યજ્ઞવાટં હિરણ્મયમ્। લોભેન હતવિજ્ઞાનસ્તદાદાતું પ્રચક્રમે

એ અદભુત સોનાની યજ્ઞવાટ જોઈને, લાલચથી અંધ થયેલા પુરૂરવાએ તેને મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

નૈમિષેયાસ્તતસ્તસ્ય ચુક્રુધુર્નૃપતેર્ભૃશમ્। નિજઘ્નુશ્ચાપિ સંક્રુદ્ધાઃ કુશવજ્રૈર્મનીષિણઃ। તતો નિશાન્તે રાજાનં મુનયો દૈવનોદિતાઃ

પછી નૈમિષેયાઓ રાજા પર ખૂબ ગુસ્સે થયા; ક્રોધિત વિદ્વાનોએ કુશના વજ્ર જેવી ઘાસથી રાજાને માર્યો. ત્યારબાદ, રાત્રિ અંતે, મુનિઓએ દૈવી પ્રેરણાથી રાજા પાસે ગયા.

કુશવજ્રૈર્વિનિષ્પિષ્ટઃ સ રાજા વ્યજહાત્તનુમ્ । ઔર્વશેયં તતસ્તસ્ય પુત્રઞ્ચક્રુર્નૃપં ભુવિ

કુશના વજ્ર જેવી ઘાસથી પીસાઈને એ રાજાએ દેહ ત્યાગ્યો; પછી ઉર્વશીના વંશજોએ તેના પુત્રને પૃથ્વી પર રાજા બનાવ્યો.

નહુષસ્ય મહાત્માનં પિતરં યં પ્રચક્ષતે। સ તેષુ વર્ત્તતે સમ્યગ્ ધર્મશીલો મહીપતિઃ। આયુરારોગ્યમત્યુગ્રં તસ્મિન્ સ નરસત્તમઃ

જેને નહુષનો મહાન આત્માવાળો પિતા કહે છે, એ ધર્મનિષ્ઠ રાજા તેમનાં વચ્ચે રહે છે; એ પુરુષોત્તમ પાસે દીર્ઘ આયુષ્ય અને ઉત્તમ આરોગ્ય છે.

સાન્ત્વયિત્વા ચ રાજાનં તતો બ્રહ્મવિદાં વરાઃ। સત્રમારેભિરે કર્ત્તું યથાવદ્ધર્મભૂતયે

પછી બ્રહ્મજ્ઞાનીઓએ રાજાને શાંતવના આપી, અને પછી યોગ્ય રીતે ધર્મની સ્થાપના માટે યજ્ઞ શરૂ કર્યો.

બભૂવ સત્રં તત્તેષાં બહ્વાશ્ચર્યં મહાત્મનામ્। વિશ્વં સિસૃક્ષમાણાનાં પુરા વિશ્વસૃજામિવ

તેમનો એ યજ્ઞ અદભુત અને મહાન હતો, જાણે તેઓ જગતના સર્જનહાર બનીને ફરીથી વિશ્વ સર્જવા માંગતા હોય.

વૈખાનસૈઃ પ્રિયસખૈર્વાલખિલ્યૈર્મરીચિકૈઃ। અન્યૈશ્ચ મુનિભિર્જુષ્ટં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભૈઃ

તેમાં વૈખાનસ, વાલખિલ્ય, મરીચિક અને અન્ય મુનિઓ, તથા સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી તેજવાળા મિત્રો હાજર હતા.