વાયુપુરાણમ્

આત્મનઃ પ્રતિરૂપાણિ પરેષાઞ્ચ સહસ્રશઃ। કુર્યાદ્યોગબલમ્પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈઃ સહાચરેત્ ।। ૫.

યોગની શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને, માણસ પોતાના અને બીજાના હજારો રૂપો બનાવી શકે છે અને એ બધા સાથે મળી વર્તી શકે છે.

પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાશ્ચૈવ તથૈવોગ્રતપશ્ચરન્ । સંહરેચ્ચ પુનઃ સર્વાન્ સૂર્યતેજો ગુણાનિવ ।। ૫.

એ ઇન્દ્રિયોના વિષયોને મેળવી શકે છે અને તીવ્ર તપ કરવાથી, બધાને પાછા ખેંચી પણ શકે છે, જેમ સૂર્યના તેજના ગુણો સંહરાય છે.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ। પપ્રચ્છુઋષયઃ શ્રેષ્ઠં વચનસ્ય યથાક્રમમ્ ।। ૬.

આ શબ્દો સાંભળીને, નૈમિષારણ્યના તપસ્વી ઋષિઓએ શ્રેષ્ઠ ઋષિ પાસે ક્રમશઃ પ્રશ્ન કર્યો.

સપ્તસ્વિહ કથં દેવા જાતા મન્વન્તરેષ્વિહ। ઇન્દ્રવિષ્ણુપ્રધાનાસ્તે આદિત્યાસ્તુ મહૌજસઃ। એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરાદ્રોમહર્ષણ ।। ૬.

આ મન્વંતરોમાં, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ મુખ્ય એવા સાત દેવતાઓ કેવી રીતે જન્મ્યા? મહાબળશાળી આદિત્યો વિશે પણ, હે રોમહર્ષણ, અમને બધું વિગતે કહો.

એવ મુક્તસ્તદા સૂતો વિનયી બ્રહ્મવાદિભિઃ। ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્ઠો યથા પૃષ્ટો મહર્ષિભિઃ ।। ૬.

આ રીતે બોલાતા, વિનયશીલ સૂતાએ મહર્ષિઓના પ્રશ્ન મુજબ, શ્રેષ્ઠ વક્તા તરીકે ઉત્તર આપ્યો.

વ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા યથા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા। સર્વ મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વતરેષ્વિહ ।। ૬.

બ્રહ્માના મુખમાંથી, પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે દેવતાઓનું સર્જન થયું; આ મન્વંતરોમાં, બધા દેવતાઓ મંત્રમય શરીર ધરાવે છે એમ કહેવાય છે.

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્। આકૂતઃ પ્રથમસ્તેષાં તતસ્ત્વાકૂતિરેવ ચ ।। ૬.

દર્શ, પૌર્ણમાસ, બૃહત્ અને રથંતર; એમાં પ્રથમ આકૂતિ છે, પછી ફરી આકૂતિ જ છે.

વિત્તિશ્ચૈવ સુવિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ। અધીષ્ટસ્તુ તતો જ્ઞેયઃ અધીતિશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ। વિજ્ઞાતિશ્ચૈવ વિજ્ઞાતો માનવો યે ચ દ્વાદશ ।। ૬.

વિત્તિ અને સુવિત્તિ, આકૂતિ અને કૂતિ; પછી અધિષ્ઠા અને સાચા અર્થમાં અધિતિ; વિજ્ઞાતિ અને વિજ્ઞાતા, એમ બાર મનુઓ છે.

જ્ઞેયો દ્વાદશપુત્રશ્ચ યશ્ચાબ્દેન સમાજયેત્। તં દૃષ્ટ્વા ચાબ્રવીદ્બ્રહ્મા જયા દેવાનસૂયત ।। ૬.

બાર પુત્રો જાણી લેવા, અને જે વર્ષમાં તેમને એકત્ર કરે છે, તેને જોઈને બ્રહ્માએ કહ્યું: 'દેવતાઓ જન્મે'.

દારા ગ્રિહોત્રસંયોગે મિથ્યામારભતેતિ ચ। એવમુક્ત્વા તુ તં વ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૬.

પત્ની અને ગૃહયજ્ઞના સંયોગમાં, તેણે ખોટી રીતે શરૂઆત કરી; આવું કહીને બ્રહ્મા ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતસ્તે નાભ્યનન્દન્ત તદ્વાક્યં પરમેષ્ઠિનઃ। સત્યસ્યેહ તુ કર્માણિ વાઙ્મનઃ કર્મજાનિ તુ ।। ૬.

પછી તેમણે પરમેશ્વરની વાતને સ્વીકારી નહિ; અહીં, સત્યના કર્મો એ છે, જે વાણી, મન અને કર્મથી થાય છે.

ય એવાપ્યવતિષ્ઠન્તે દોષં દૃષ્ટ્વા તુ કર્મસુ। ક્ષયાતિશયયુક્તન્તુ તે દૃષ્ટ્વા કર્મણાં ફલમ્ ।। ૬.

જે લોકો કર્મોમાં દોષ જોઈને સ્થિર રહે છે, તેઓ કર્મના ફળમાં ક્ષય અને વધારાનો અનુભવ કરે છે.

જુગુપ્સન્તઃ પ્રસૂતિઞ્ચ નિસ્તન્દ્રા નિર્મમાભવન્। અજસ્રં કાંક્ષમાણાસ્તે વિરક્તા દોષદર્શિનઃ ।। ૬.

જન્મને તિરસ્કારતા, તેઓ નિરંતર જાગૃત અને નિર્મમ બની ગયા; હંમેશા ઇચ્છા રાખી, દોષ જોતા તેઓ વિરક્ત થયા.

અર્થં ધર્મઞ્ચ કામઞ્ચ હિત્વા તે વૈ વ્યવસ્થિતાઃ। પૌરુષં જ્ઞાનમાસ્થાય તેજઃ સંક્ષિપ્ય ચાસ્થિતાઃ ।। ૬.

ધન, ધર્મ અને કામને છોડીને, તેઓ પોતાનો બળ અને જ્ઞાન આધાર બનાવીને સ્થિર રહ્યા, પોતાની શક્તિને સંયમમાં રાખી.

તેષાઞ્ચ તમભિપ્રાયં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા ચુકોપ હ। તાનબ્રવીત્તદા બ્રહ્મા નિરુત્સાહાત્ સુરાનથ ।। ૬.

તેમનો ઈરાદો જાણી, બ્રહ્માએ ગુસ્સો કર્યો; પછી ઉત્સાહ વિના, બ્રહ્માએ એ દેવતાઓને કહ્યું.

પ્રજાર્થમિહ યૂયં વૈ પ્રજાસ્રષ્ટાઽસ્મિ નાન્યથા। પ્રસૂયધ્વં જયઘ્વઞ્ચેત્યુક્તવાનસ્મિ યત્ પુરા ।। ૬.

સૃષ્ટિના હિત માટે તમે અહીં આવ્યા છો; હું જીવોના સર્જનહાર છું, બીજું કંઈ નહીં. મેં પહેલાં પણ કહ્યું હતું: 'સંતાન ઉત્પન્ન કરો અને વિજય મેળવો.'

યસ્માદ્વાક્યમનાદૃત્ય મમ વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ। જુગુપ્સમાનાઃ સ્વં જન્મ સન્તતિં નાભિ નન્દથ ।। ૬.

મારા વચનને અવગણીને, તમે વૈરાગ્ય અપનાવ્યું, પોતાનું જન્મ તુચ્છ માન્યું અને સંતાનમાં આનંદ માન્યો નહીં.

કર્મણાઞ્ચ કૃતો ન્યાસો હ્યમૃતત્ત્વાભિકાંક્ષયા। તસ્માદ્યૂયમનાદૃત્ય સપ્તકૃત્વસ્તુ યાસ્યથ ।। ૬.

અમૃતત્વની ઇચ્છાથી કર્મનો ત્યાગ કર્યો છે, તેથી મને અવગણીને, તમે સાત વાર અહીંથી જશો.

તે શપ્તા બ્રહ્મણા દેવા જયાસ્તં વૈ પ્રસાદયન્। ક્ષમાસ્માકં મહાદેવ યદજ્ઞાનાત્ કૃતં વિભો ।। ૬.

બ્રહ્માના શાપથી દેવતાઓ જયાને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા: 'મહાદેવ, અમારે અજ્ઞાનથી જે થયું છે, તે માફ કરો.'

પ્રણિપત્ય સાનુનયં બ્રહ્મા તાનબ્રવીત્ પુનઃ। લોકે મયાનનુજ્ઞાતઃ કઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિહાર્હસિ ।। ૬.

વિનમ્રતાથી નમન કરીને, બ્રહ્માએ ફરી કહ્યું: 'આ જગતમાં મારી મંજૂરી વિના કોણ સ્વતંત્ર બની શકે?'

મયા પરિગતં સર્વં કથમચ્છન્દતો મમ। પ્રતિપત્સ્યન્તિ ભૂતાનિ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।। ૬.

મારે બધું આવરી લીધું છે, તો પછી જીવાત્માઓ પોતાની ઈચ્છાથી શુભ કે અશુભ કાર્ય કેવી રીતે કરશે?

લોકે યદસ્તિ કિઞ્ચિદ્વૈ સત્ત્વાસત્ત્વવ્યવસ્થિતમ્। બુદ્ધ્યાત્મના મયા વ્યાપ્તં કો માં લોકેઽતિસન્ધયેત્ ।। ૬.

જગતમાં જે કંઈ છે, સત્વવાળું કે નિર્વસ્તુ, તે બધું મારી બુદ્ધિ અને આત્માથી વ્યાપ્ત છે; તો પછી જગતમાં કોણ મને વટાવી શકે?

ભૂતાનાં તર્કિતં યચ્ચ યચ્ચાપ્યેષાં વિધારિતમ્। તથા વિચારિતં યચ્ચ તત્સર્વં વિદિતં મમ ।। ૬.

જીવો જે વિચારે છે, જે તેમનું નિર્ધારણ થયેલું છે, અને જે કંઈ વિચારવામાં આવ્યું છે – એ બધું મને જાણીતું છે.

મયા સ્થિતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્। આશામયેન તત્ત્વેન કથં છેત્તુમિહોત્સહે ।। ૬.

આ સમગ્ર જગત, સ્થાવર અને જંગમ, મારી સત્ય સ્વરૂપે સ્થાપિત છે; હું તેને નાશ કરવા કેમ ઈચ્છું?

યસ્માચ્ચાહં વિવૃત્તો વૈ સર્ગાર્થમિહ નાન્યથા। ઇહ કર્માણ્યનારભ્ય કો મે છન્દાદ્વિમોક્ષ્યતે ।। ૬.

હું અહીં માત્ર સૃષ્ટિ માટે પ્રગટ થયો છું, બીજું કંઈ નહીં; અહીં કર્મ કર્યા વિના, કોણ મારી ઈચ્છાથી મુક્તિ પામશે?

પરિભાષ્ય તતો દેવાન્ જયાન્ વૈ નષ્ટચેતસઃ। અબ્રવીત્સ પુનસ્તાન્ વૈ ધૃતાન્ દણ્ડે પ્રજાપતિઃ ।। ૬.

પછી, જયાએ મન ગુમાવેલા દેવતાઓને ઠપકો આપ્યો; પ્રજાપતિના નિયમ હેઠળ, તેણે ફરી તેમને કહ્યું.

યસ્માન્મમાભિસન્ધાય સન્ન્યાસો વઃ કૃતઃ પુરા। યસ્માત્સ વિફલોઽયન્નો હ્યપારસ્ત્વેષ યઃ કૃતઃ। ભવિતાઽતઃ સુખોદર્કો દેવા ભાવેષુ જાયતામ્ ।। ૬.

કેમ કે તમે પહેલાં મારા માટે સંન્યાસ લીધો હતો, પણ તે નિષ્ફળ અને અધૂરો રહ્યો, તેથી, દેવતાઓ, ભવિષ્યના જન્મોમાં સુખદ પરિણામ મળશે.

આત્મચ્છન્દેન વો જન્મ ભવિષ્યતિ સુરોત્તમાઃ। મન્વન્તરેષુ સંમૂઢાઃ ષટ્‌સુ સર્વે ગમિષ્યથ ।। ૬.

હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ, તમારી ઈચ્છાથી જન્મ થશે; પણ છ મન્વંતર સુધી તમે બધા મોહમાં પડી જશો.

વૈવસ્વતાન્તેષુ સુરાસ્તથા સ્વાયમ્ભુવાદિષુ। તાન્ જ્ઞાત્વા બ્રહ્મણા તત્ર શ્લોકો ગીતઃ પુરાતનઃ ।। ૬.

વૈવસ્વત અને અન્ય મન્વંતરનાં અંતે, આ જાણીને, બ્રહ્માએ ત્યાં પ્રાચીન શ્લોક ઉચ્ચાર્યો.