વાયુપુરાણમ્

તદા વૈ નૈમિષેયાણાં સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે। યથા વિવદમાનસ્તુ ઐડઃ સંસ્થાપિતસ્તુ તૈઃ

ત્યારે નૈમિષના ઋષિઓના બાર વર્ષના યજ્ઞમાં, જ્યારે તેઓ વિવાદ કરતા હતા, ત્યારે ઐડાને સ્થાપિત કર્યો.

જનયિત્વા ત્વરણ્યાન્તે ઐડપુત્રં યથાયુષમ્। સમાપયિત્વા તત્સત્રમાયુષં પર્યુપાસતે

વનના કાંઠે ઐડાના પુત્રને, લાંબા આયુષ્ય સાથે, જન્મ આપ્યો; અને એ યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને, તેઓ તેના આયુષ્ય સુધી સેવા કરતા રહ્યા.

એતત્સર્વં યથાવૃત્તં વ્યાખ્યાતં દ્વિજસત્તમાઃ। ઋષીણાં પરમં ચાત્ર લોકતન્ત્રમનુત્તમમ્

આ બધું, જે રીતે બન્યું, તે અહીં વિસ્તૃત રીતે સમજાવ્યું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; અને અહીં ઋષિઓની શ્રેષ્ઠ અને અતુલ્ય પરંપરા પણ છે.

બ્રહ્મણા યત્પુરા પ્રોક્તં પુરાણં જ્ઞાનમુત્તમમ્। અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય દ્વિજાનુગ્રહકારણાત્

બ્રહ્માજી દ્વારા પહેલાં કહેવામાં આવેલું, એ પ્રાચીન અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન, તથા દ્વિજોના કલ્યાણ માટે રુદ્રજીનો અવતાર પણ છે.

તથા પાશુપતા યોગાઃ સ્થાનાનાઞ્ચૈવ કીર્ત્તનમ્। લિઙ્ગોદ્ભવસ્ય દેવસ્ય નીલકણ્ઠત્વમેવ ચ

પાશુપત યોગ, વિવિધ સ્થાનોની મહિમા, અને દેવતા લિંગના પ્રાગટ્ય, તથા નીલકંઠ ભગવાનની પ્રાપ્તિ પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

કથ્યતે યત્ર વિપ્રાણાં વાયુના બ્રહ્મવાદિના। ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્। કીર્ત્તનં શ્રવણં ચાસ્ય ધારણઞ્ચ વિશેષતઃ

જ્યાં વાયુદેવ બ્રાહ્મણોને બ્રહ્મવિદ્યાની વાતો કહે છે, ત્યાં આ પુરાણનું પાઠન, શ્રવણ અને ખાસ કરીને મનમાં રાખવું, બહુ પવિત્ર છે, યશ આપે છે, આયુષ્ય વધારે છે, પુણ્ય આપે છે અને પાપોનો નાશ કરે છે.

અનેન હિ ક્રમેણેદં પુરાણં સંપ્રચક્ષ્યતે। સુખમર્થઃ સમાસેન મહાનપ્યુપલભ્યતે। તસ્માત્ કિઞ્ચિત્સુમુદ્દિશ્ય પશ્ચાદ્વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

આ રીતે આ પુરાણનું વર્ણન થશે; તેનો સાર સરળતાથી સમજાય છે અને મોટો અર્થ પણ મળી આવે છે. એટલે, થોડું સંકેત આપી, પછી હું વિગતે સમજાવીશ.

પાદમાદ્યમિદં સમ્યક્ યોઽધીયીત જિતેન્દ્રિયઃ। તેનાધીતં પુરાણં તત્ સર્વં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોને જીતીને આ પ્રથમ અધ્યાય સારી રીતે અભ્યાસ કરે છે, એણે આખું પુરાણ જાણ્યું એવું માનવું, એમાં કોઈ શંકા નથી.

યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્ સાઙ્‌ગોપનિષદો દ્વિજઃ। ન ચેત્પુરાણં સંવિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્વિચક્ષણઃ

જે દ્વિજ ચારેય વેદો સાથે તેમના અંગો અને ઉપનિષદો જાણે છે, પણ પુરાણ જાણતો નથી, એ સાચો વિદ્વાન કહેવાય નહીં.

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્। બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ

વેદને ઇતિહાસ અને પુરાણથી પૂરક બનાવો જોઈએ; વેદને ડર છે કે ઓછું સાંભળનાર મને ખોટું સમજશે.

અભ્યસન્નિમમધ્યાયં સાક્ષાત્ પ્રોક્તં સ્વયમ્ભુવા। આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ઘતિમ્

આ અધ્યાય, જે સ્વયંભૂએ સીધું કહ્યું છે, તેનો વારંવાર અભ્યાસ કરવાથી મનુષ્ય મુશ્કેલીમાંથી છૂટી જાય છે અને ઇચ્છિત સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

યસ્માત્ પુરા હ્યનતીદં પુરાણં તેન તત્ સ્મૃતમ્। નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

આ પુરાણ બહુ જૂનું હોવાથી 'પુરાણ' કહેવાય છે; જે એનું અર્થ સમજશે, એ બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

નારાયણઃ સર્વમિદં વિશ્વં વ્યાપ્ય પ્રવર્ત્તતે। તસ્યાપિ જગતઃ સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટા દેવો મહેશ્વરઃ

નારાયણ સર્વત્ર વ્યાપી છે અને આખું વિશ્વ ચલાવે છે; પણ એ જગતના સર્જનહાર માટે પણ મહાદેવ સર્જનહાર છે.

અતશ્ચ સંક્ષેપમિમં શ્રૃણુધ્વં મહેશ્વરઃ સર્વમિદં પુરાણમ્। સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્ગાન્ સંહારકાલે પુનરાદદીત

એટલે, સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો: મહાદેવ આખું પુરાણ છે; સર્જન સમયે એ જગતની રચના કરે છે અને સંહાર સમયે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

શુક ઉવાચ।। પ્રત્યબ્રુવન્ પુનઃ સૂતમૃષયસ્તે તપોધનાઃ। કુત્ર સત્રં સમભવત્ તેષામદ્ભુતકર્મણામ્

શુકદેવે કહ્યું: ફરી તે તપસ્વી ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું—'એ મહાન કાર્યો કરનારાઓનું યજ્ઞ કયાં થયું હતું?'

કિયન્તં ચૈવ તત્કાલં કથં ચ સમવર્ત્તત। આચચક્ષ પુરાણં ચ કથં તેભ્યઃ પ્રભઞ્ચનઃ

'એ યજ્ઞ કેટલાં સમય ચાલ્યું અને કેવી રીતે થયું? પ્રભંજનએ તેમને પુરાણ કેવી રીતે સંભળાવ્યું?'

આચક્ષ્વ વિસ્તરેણેદં પરં કૌતૂહલં હિ નઃ। ઇતિ સન્નોદિતઃ સૂતઃ પ્રત્યુવાચ શુભં વચઃ

'આ બધું અમને વિગતે કહો, કેમ કે અમને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.' એમ કહેતાં, સૂતજીએ શુભ વચન કહ્યાં.

શ્રૃણુધ્વં યત્ર તે ધીરા ઈજિરે સત્રમુત્તમમ્। યાવન્તં ચાભવત્ કાલં યથા ચ સમવર્તત

'સાંભળો, તે વિદ્વાનો કયાં ઉત્તમ યજ્ઞમાં જોડાયા, કેટલાં સમય સુધી યજ્ઞ ચાલ્યો અને કેવી રીતે યજ્ઞ થયો.'

સિસૃક્ષમાણા વિશ્વં હિ યત્ર વિશ્વસૃજઃ પુરા। સત્રં હિ ઈજિરે પુણ્યં સહસ્રં પરિવત્સરાન્

જ્યાં વિશ્વના સર્જનહારો વિશ્વ રચવાની ઇચ્છાથી, એક હજાર વર્ષ સુધી પવિત્ર યજ્ઞ કર્યો હતો.

તપો ગૃહપતિર્યત્ર બ્રહ્મા બ્રહ્માઽભવત્ સ્વયમ્। ઇલાયા યત્ર પત્નીત્વં શામિત્રં યત્ર બુદ્ધિમાન્। મૃત્યુશ્ચક્રે મહાતેજાસ્તસ્મિન્ સત્રે મહાત્મનામ્

જ્યાં તપો નામના ગૃહસ્થએ પોતે બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કર્યો; જ્યાં ઇલા પત્ની બની; જ્યાં બુદ્ધિશાળી શામિત્ર હતા; અને જ્યાં મહાતેજસ્વી મૃત્યુએ પણ એ મહાન યજ્ઞમાં ભાગ લીધો.

વિબુધા ઈજિરે તત્ર સહસ્રં પ્રતિવત્સરાન્। ભ્રમતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિરશીર્યત। કર્મણા તેન વિખ્યાત નૈમિષં મુનિપૂજિતમ્

ત્યાં દેવતાઓએ હજાર વર્ષ સુધી યજ્ઞ કર્યો; જ્યાં ધર્મના ચક્રની ધાર ફરતી રહી પણ કદી ઘસી નહીં; એ કાર્યથી, ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત, નૈમિષ ક્ષેત્ર પ્રસિદ્ધ થયું.

યત્ર સા ગોમતી પુણ્યા સિદ્ધચારણ સેવિતા। રોહિણી સુષુવે તત્ર તતઃ સૌમ્યોઽભવત્ સુતઃ

જ્યાં પવિત્ર ગોમતી નદી, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત, વહેતી હતી; ત્યાં રોહિણીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો, અને તે પુત્ર શાંત સ્વભાવનો હતો.

શક્તિર્જ્યેષ્ઠઃ સમભવદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। અરુન્ધત્યાઃ સુતા યત્ર શતમુત્તમતેજસઃ

મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠના મોટા પુત્ર શક્તિ ત્યાં જન્મ્યા; અને અરુંધતીમાંથી ત્યાં ઉત્તમ તેજવાળા સો પુત્રો જન્મ્યા.

કલ્માષપાદો નૃપતિર્યત્ર શપ્તશ્ચ શક્તિના। યત્ર વૈરં સમભવદ્વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ

જ્યાં કલ્માષપાદ રાજાને શક્તિએ શાપ આપ્યો હતો અને જ્યાં વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે વૈર ઊભું થયું હતું.

અદૃશ્યન્ત્યાં સમભવન્મુનિર્યત્ર પરાશરઃ। પરાભવો વસિષ્ઠસ્ય યસ્મિન્ જાતેઽપ્યવર્ત્તત

જ્યાં અદૃશ્ય મિલનથી પરાશર ઋષિ જન્મ્યા અને જ્યાં વસિષ્ઠની હાર તેમનાં જન્મ પછી પણ યથાવત્ રહી.

તત્ર તે ઈજિરે સત્રં નૈમિષે બ્રહ્મવાદિનઃ। નૈમિષે ઈજિરે યત્ર નૈમિષેયાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

ત્યાં બ્રહ્મજ્ઞાનીઓએ નૈમિષારમાં યજ્ઞ આરંભ્યો; નૈમિષારમાં કરેલ યજ્ઞથી તેઓને 'નૈમિષેય' કહેવાયા.

તત્સત્રમભવત્તેષાં સમા દ્વાદશ ધીમતામ્। પુરૂરવસિ વિક્રાન્તે પ્રશાસતિ વસુન્ધરામ્

તે વિદ્વાનોનો યજ્ઞ પૂરા બાર વર્ષ ચાલ્યો, એ સમયે પુરૂરવા પૃથ્વી પર રાજ કરતો હતો.

અષ્ટાદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્નન્ પુરૂરવાઃ। તુતોષ નૈવ રત્નાનાં લોભાદિતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

પુરૂરવાએ દરિયાના અઢાર દ્વીપો જીત્યા, છતાં રત્નોની લાલચથી કદી સંતોષાયો નહીં — એવું અમે સાંભળ્યું છે.

ઉર્વશી ચકમે યં ચ દેવહૂતિપ્રણોદિતા। આજહાર ચ તત્સત્રં સ્વર્વેશ્યાસહસઙ્ગતઃ

ઉર્વશી, દેવહૂતિના પ્રેરણે, પુરૂરવાને ઇચ્છવા લાગી અને સ્વર્ગની રાણી સાથે તેને એ યજ્ઞસ્થળે લાવી.