વાયુપુરાણમ્

વસિષ્ઠસમ્ભૃતશ્ચાગ્નિર્વિશ્વામિત્રજિઘાંસયા। સન્તાનહેતોર્વિભુના ચીર્ણઃ સ્કન્દેન ધીમતા। દૈવેન વિધિના વિપ્ર વિશ્વામિત્રહિતૈષિણા

વશિષ્ઠજી દ્વારા વિશ્વામિત્રજીને નાશ કરવા માટે ઉત્પન્ન કરેલો અગ્નિ, અને સંતાન માટે વિવેકી સ્કંદજી દ્વારા, દૈવી નિયમ પ્રમાણે, વિશ્વામિત્રજીના હિત માટે કરાયેલ કાર્ય પણ છે.

એકં વેદઞ્ચતુષ્પાદઞ્ચતુર્દ્ધા પુનરીશ્વરઃ। યથા બિભેદ ભગવાન્ વ્યાસઃ સર્વાન્ સ્વબુદ્ધિતઃ। તસ્ય શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈશ્ચ શાખા ભેદાઃ પુનઃ કૃતાઃ

ભગવાન વ્યાસજીએ પોતાની બુદ્ધિથી એક ચતુરપદ વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યા, અને તેમના શિષ્યો તથા શિષ્યોના શિષ્યો દ્વારા વેદની શાખાઓમાં વધુ વિભાજન કરવામાં આવ્યું.

પ્રયોગૈઃ ષડ્‌ગુણીયૈશ્ચ યથા પૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા। પૃષ્ટેન ચાનુપૃષ્ટાસ્તે મુનયો ધર્મકાઙ્ક્ષિણઃ

કઈ રીતે સ્વયંભુએ છ ગુણવાળા પ્રયોગોથી ઋષિઓને પ્રશ્ન કર્યા, અને ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતા ઋષિઓને પુન: પુછપરછ કરવામાં આવી.

સુનાભં દિવ્યરૂપાખ્યં સત્યાઙ્ગં શુભવિક્રમમ્। અનૌપમ્યમિદઞ્ચક્રં વર્ત્તમાનમતન્દ્રિતાઃ। પૃષ્ઠતો યાત નિયતાસ્તતઃ પ્રાપ્સ્યથ યદ્ધિતમ્

સુનાભ નામે દિવ્યરૂપ, સાચા અંગો અને શુભ પરાક્રમ ધરાવતું, અનન્ય અને અવિરત ચાલતું આ ચક્ર tireless લોકો દ્વારા ચલાવવામાં આવ્યું; તમે ક્રમથી પાછળ ચાલશો તો જે હિત છે તે પ્રાપ્ત કરશો.

ગચ્છતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિર્વિશીર્યતે। પુણ્યઃ સ દેશો મન્તવ્ય ઇત્યુવાચ તદા પ્રભુઃ। ઉક્ત્વા ચૈવમૃષીન્ બ્રહ્મા હ્યદૃશ્યત્વમગાત્પુનઃ

ધર્મચક્ર જ્યાં ચાલે છે અને તેનું કાંઠું તૂટતું નથી, એ સ્થળ પવિત્ર માનવું, એમ ત્યારે ભગવાને કહ્યું; અને ઋષિઓને આવું કહીને બ્રહ્માજી ફરી અદૃશ્ય થયા.

ગઙ્ગાગર્ભસમાહારં નૈમિષેયત્વમેવ ચ। ઈજિરે ચૈવ સત્રેણ મુનયો નૈમિષે તદા। મૃતે શરદ્વતિ તથા તસ્ય ચોત્થાપનં કૃતમ્

ગંગાના તત્વના સંગ્રહ અને નૈમિષ ક્ષેત્ર, ત્યારબાદ ઋષિઓએ નૈમિષમાં યજ્ઞ કર્યો; શરદ્વતીના મૃત્યુ પછી, તેનો પુનઃઉત્થાન પણ કરવામાં આવ્યો.

ઋષયો નૈમિષેયાસ્તુ શ્રદ્ધયા પરયા પુનઃ। નિઃસીમાં ગામિમાં કૃત્સ્નાં કૃત્વા રાજાનમાહરન્। યથાવિધિ યથાશાસ્ત્રં તમાતિથ્યૈરપૂજયન્

નૈમિષના ઋષિઓએ શ્રદ્ધાથી આખી અશીમ ધરતી એકત્ર કરી, રાજાને લાવ્યા; અને વિધિ તથા શાસ્ત્ર પ્રમાણે, તેને આતિથ્યથી સન્માન આપ્યો.

પ્રીતં તથા કૃતાતિથ્યં રાજાનં વિધિવત્તદા। અન્તર્દ્ધાનગતઃ ક્રૂરઃ સ્વર્ભાનુરસુરોઽહરત્

રાજા, જે આનંદિત અને યોગ્ય રીતે આતિથ્ય પ્રાપ્ત કર્યો હતો, તેને ક્રૂર અસુર સ્વર્ભાનુએ અદૃશ્ય થઈને પકડી લીધો.

અનુસસ્રુર્હતં ચાપિ નૃપમૈડં યથા પુરા। ગન્ધર્વ સહિતં દૃષ્ટ્વા કલાપગ્રામવાસિનમ્

તેઓએ પછાત રાજા પાછળ દોડ્યા, જેમ પહેલાં થયું હતું; અને કલાપ ગામમાં વસતા, ગંધર્વ સાથે રાજાને જોયા.

સન્નિપાતઃ પુનસ્તસ્ય યથા યજ્ઞે મહર્ષિભિઃ। દૃષ્ટ્વા હિરણ્મયં સર્વં યજ્ઞે વસ્તુ મહાત્મનામ્

પછી ફરીથી યજ્ઞમાં મહર્ષિઓ સાથે રાજાનું સંમેલન થયું; અને મહાત્માઓના યજ્ઞમાં બધું જ સોનાનું હતું, એ જોયું.

તદા વૈ નૈમિષેયાણાં સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે। યથા વિવદમાનસ્તુ ઐડઃ સંસ્થાપિતસ્તુ તૈઃ

ત્યારે નૈમિષના ઋષિઓના બાર વર્ષના યજ્ઞમાં, જ્યારે તેઓ વિવાદ કરતા હતા, ત્યારે ઐડાને સ્થાપિત કર્યો.

જનયિત્વા ત્વરણ્યાન્તે ઐડપુત્રં યથાયુષમ્। સમાપયિત્વા તત્સત્રમાયુષં પર્યુપાસતે

વનના કાંઠે ઐડાના પુત્રને, લાંબા આયુષ્ય સાથે, જન્મ આપ્યો; અને એ યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને, તેઓ તેના આયુષ્ય સુધી સેવા કરતા રહ્યા.

એતત્સર્વં યથાવૃત્તં વ્યાખ્યાતં દ્વિજસત્તમાઃ। ઋષીણાં પરમં ચાત્ર લોકતન્ત્રમનુત્તમમ્

આ બધું, જે રીતે બન્યું, તે અહીં વિસ્તૃત રીતે સમજાવ્યું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; અને અહીં ઋષિઓની શ્રેષ્ઠ અને અતુલ્ય પરંપરા પણ છે.

બ્રહ્મણા યત્પુરા પ્રોક્તં પુરાણં જ્ઞાનમુત્તમમ્। અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય દ્વિજાનુગ્રહકારણાત્

બ્રહ્માજી દ્વારા પહેલાં કહેવામાં આવેલું, એ પ્રાચીન અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન, તથા દ્વિજોના કલ્યાણ માટે રુદ્રજીનો અવતાર પણ છે.

તથા પાશુપતા યોગાઃ સ્થાનાનાઞ્ચૈવ કીર્ત્તનમ્। લિઙ્ગોદ્ભવસ્ય દેવસ્ય નીલકણ્ઠત્વમેવ ચ

પાશુપત યોગ, વિવિધ સ્થાનોની મહિમા, અને દેવતા લિંગના પ્રાગટ્ય, તથા નીલકંઠ ભગવાનની પ્રાપ્તિ પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

કથ્યતે યત્ર વિપ્રાણાં વાયુના બ્રહ્મવાદિના। ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્। કીર્ત્તનં શ્રવણં ચાસ્ય ધારણઞ્ચ વિશેષતઃ

જ્યાં વાયુદેવ બ્રાહ્મણોને બ્રહ્મવિદ્યાની વાતો કહે છે, ત્યાં આ પુરાણનું પાઠન, શ્રવણ અને ખાસ કરીને મનમાં રાખવું, બહુ પવિત્ર છે, યશ આપે છે, આયુષ્ય વધારે છે, પુણ્ય આપે છે અને પાપોનો નાશ કરે છે.

અનેન હિ ક્રમેણેદં પુરાણં સંપ્રચક્ષ્યતે। સુખમર્થઃ સમાસેન મહાનપ્યુપલભ્યતે। તસ્માત્ કિઞ્ચિત્સુમુદ્દિશ્ય પશ્ચાદ્વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

આ રીતે આ પુરાણનું વર્ણન થશે; તેનો સાર સરળતાથી સમજાય છે અને મોટો અર્થ પણ મળી આવે છે. એટલે, થોડું સંકેત આપી, પછી હું વિગતે સમજાવીશ.

પાદમાદ્યમિદં સમ્યક્ યોઽધીયીત જિતેન્દ્રિયઃ। તેનાધીતં પુરાણં તત્ સર્વં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોને જીતીને આ પ્રથમ અધ્યાય સારી રીતે અભ્યાસ કરે છે, એણે આખું પુરાણ જાણ્યું એવું માનવું, એમાં કોઈ શંકા નથી.

યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્ સાઙ્‌ગોપનિષદો દ્વિજઃ। ન ચેત્પુરાણં સંવિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્વિચક્ષણઃ

જે દ્વિજ ચારેય વેદો સાથે તેમના અંગો અને ઉપનિષદો જાણે છે, પણ પુરાણ જાણતો નથી, એ સાચો વિદ્વાન કહેવાય નહીં.

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્। બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ

વેદને ઇતિહાસ અને પુરાણથી પૂરક બનાવો જોઈએ; વેદને ડર છે કે ઓછું સાંભળનાર મને ખોટું સમજશે.

અભ્યસન્નિમમધ્યાયં સાક્ષાત્ પ્રોક્તં સ્વયમ્ભુવા। આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ઘતિમ્

આ અધ્યાય, જે સ્વયંભૂએ સીધું કહ્યું છે, તેનો વારંવાર અભ્યાસ કરવાથી મનુષ્ય મુશ્કેલીમાંથી છૂટી જાય છે અને ઇચ્છિત સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

યસ્માત્ પુરા હ્યનતીદં પુરાણં તેન તત્ સ્મૃતમ્। નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

આ પુરાણ બહુ જૂનું હોવાથી 'પુરાણ' કહેવાય છે; જે એનું અર્થ સમજશે, એ બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

નારાયણઃ સર્વમિદં વિશ્વં વ્યાપ્ય પ્રવર્ત્તતે। તસ્યાપિ જગતઃ સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટા દેવો મહેશ્વરઃ

નારાયણ સર્વત્ર વ્યાપી છે અને આખું વિશ્વ ચલાવે છે; પણ એ જગતના સર્જનહાર માટે પણ મહાદેવ સર્જનહાર છે.

અતશ્ચ સંક્ષેપમિમં શ્રૃણુધ્વં મહેશ્વરઃ સર્વમિદં પુરાણમ્। સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્ગાન્ સંહારકાલે પુનરાદદીત

એટલે, સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો: મહાદેવ આખું પુરાણ છે; સર્જન સમયે એ જગતની રચના કરે છે અને સંહાર સમયે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

શુક ઉવાચ।। પ્રત્યબ્રુવન્ પુનઃ સૂતમૃષયસ્તે તપોધનાઃ। કુત્ર સત્રં સમભવત્ તેષામદ્ભુતકર્મણામ્

શુકદેવે કહ્યું: ફરી તે તપસ્વી ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું—'એ મહાન કાર્યો કરનારાઓનું યજ્ઞ કયાં થયું હતું?'

કિયન્તં ચૈવ તત્કાલં કથં ચ સમવર્ત્તત। આચચક્ષ પુરાણં ચ કથં તેભ્યઃ પ્રભઞ્ચનઃ

'એ યજ્ઞ કેટલાં સમય ચાલ્યું અને કેવી રીતે થયું? પ્રભંજનએ તેમને પુરાણ કેવી રીતે સંભળાવ્યું?'

આચક્ષ્વ વિસ્તરેણેદં પરં કૌતૂહલં હિ નઃ। ઇતિ સન્નોદિતઃ સૂતઃ પ્રત્યુવાચ શુભં વચઃ

'આ બધું અમને વિગતે કહો, કેમ કે અમને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.' એમ કહેતાં, સૂતજીએ શુભ વચન કહ્યાં.

શ્રૃણુધ્વં યત્ર તે ધીરા ઈજિરે સત્રમુત્તમમ્। યાવન્તં ચાભવત્ કાલં યથા ચ સમવર્તત

'સાંભળો, તે વિદ્વાનો કયાં ઉત્તમ યજ્ઞમાં જોડાયા, કેટલાં સમય સુધી યજ્ઞ ચાલ્યો અને કેવી રીતે યજ્ઞ થયો.'

સિસૃક્ષમાણા વિશ્વં હિ યત્ર વિશ્વસૃજઃ પુરા। સત્રં હિ ઈજિરે પુણ્યં સહસ્રં પરિવત્સરાન્

જ્યાં વિશ્વના સર્જનહારો વિશ્વ રચવાની ઇચ્છાથી, એક હજાર વર્ષ સુધી પવિત્ર યજ્ઞ કર્યો હતો.