વાયુપુરાણમ્

અષ્ટરૂપ્યમતઃ પ્રોક્તં પ્રાણસ્યાષ્ટકમેવ ચ। ગતિશ્ચોર્ધ્વમધશ્ચોક્તા ધર્માધર્મસમાશ્રયાત્

આ રીતે, આઠરૂપનું અને પ્રાણના આઠ ભાગનું વર્ણન છે. ધર્મ અને અધર્મના આધાર પર ઉપર અને નીચેની ગતિઓ પણ જણાવવામાં આવી છે.

કલ્પે કલ્પે ચ ભૂતાનાં મહતામપિ સંક્ષયઃ। પ્રસંખ્યાય ચ દુઃખાનિ બ્રહ્મણશ્ચાપ્યનિત્યતા

દરેક કલ્પમાં—even મહાન જીવો પણ—વિનાશ પામે છે; દુઃખોની ગણતરી અને બ્રહ્માની અનિત્યતા પણ વર્ણવામાં આવી છે.

દૌરાત્મ્યં ચૈવ ભોગાનાં પરિણામવિનિર્ણંયઃ। દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનમ્

ભોગોની દુઃખદ સ્થિતિ તેમના પરિવર્તનથી નિર્ધારિત થાય છે, અને મુક્તિ દુર્લભ છે, કારણ કે વૈરાગ્યથી દોષો દેખાય છે.

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય સત્ત્વં બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્। નાનાત્વદર્શનાચ્છુદ્ધં તતસ્તદભિવર્ત્તતે

સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંનેને ત્યજીને, જે બ્રહ્મમાં સ્થિર છે તે તત્વ શુદ્ધ છે, કારણ કે એમાં ભેદ નથી; તેથી એ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.

તતસ્તાપત્રયાતીતો નીરૂપાખ્યો નિરઞ્જનઃ। આનન્દો બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તો ન બિભેતિ કુતશ્ચન

પછી, ત્રણ પ્રકારના દુઃખથી પર, જે નિરાકાર અને નિરંજન કહેવાય છે, બ્રહ્મનો આનંદ વર્ણવામાં આવ્યો છે, અને એ કશુંથી ડરે નહીં.

કીર્ત્ત્યતે ચ પુનઃ સર્ગો બ્રહ્મણોઽન્યસ્ય પૂર્વવત્। કીર્ત્ત્યતે ઋષિવંશશ્ચ સર્વપાપપ્રણાશનઃ

પુનઃ, બીજાં બ્રહ્માની સર્જન પણ પૂર્વની જેમ વર્ણવામાં આવે છે, અને ઋષિઓના વંશનું વર્ણન છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.

ઇતિ કૃત્યસમુદ્દેશઃ પુરાણસ્યોપવર્ણિતઃ। કીર્ત્ત્યન્તે જગતો હ્યત્ર સર્વપ્રલયવિક્રિયાઃ। પ્રવૃત્તયશ્ચ ભૂતાનાં નિવૃત્તીનાં ફલાનિ ચ

આ રીતે, પુરાણના વિષયોની સંક્ષિપ્ત યાદી આપવામાં આવી છે; અહીં જગતના સર્વ વિનાશના પરિવર્તન, જીવોના ઉત્પત્તિ, નિવૃત્તિ અને તેમના ફળોનું વર્ણન છે.

પ્રાદુર્ભાવો વસિષ્ઠસ્ય શક્તેર્જન્મ તથૈવ ચ। સૌદાસાન્નિગ્રહસ્તસ્ય વિશ્વામિત્રકૃતેન ચ

વશિષ્ઠજીનો પ્રાગટ્ય, શક્તિજીનો જન્મ, અને સૌદાસના વિજયની વાત, એમાં વિશ્વામિત્રજી દ્વારા થયેલી વિજય પણ છે.

પરાશરસ્ય ચોત્પત્તિરદૃશ્યત્વં યથા વિભોઃ। જજ્ઞે પિતૄણાં કન્યાયાં વ્યાસશ્ચાપિ યથા મુનિઃ

પરાશરજીની ઉત્પત્તિ અને ભગવાનના અદૃશ્ય થવાની રીત, અને વ્યાસજી કઈ રીતે પિતૃઓની દીકરીમાંથી જન્મ્યા, તથા તે કઈ રીતે મહામુનિ બન્યા, એ પણ છે.

શુકસ્ય ચ તથા જન્મ સહ પુત્રસ્ય ધીમતઃ। પરાશરસ્ય પ્રદ્વેષો વિશ્વામિત્રકૃતો યથા

શુકજીનો જન્મ અને તેમના બુદ્ધિશાળી પુત્ર સાથે, તથા પરાશરજીનો વિશ્વામિત્રજીથી થયેલો દ્વેષ, એ પણ વર્ણવાયું છે.

વસિષ્ઠસમ્ભૃતશ્ચાગ્નિર્વિશ્વામિત્રજિઘાંસયા। સન્તાનહેતોર્વિભુના ચીર્ણઃ સ્કન્દેન ધીમતા। દૈવેન વિધિના વિપ્ર વિશ્વામિત્રહિતૈષિણા

વશિષ્ઠજી દ્વારા વિશ્વામિત્રજીને નાશ કરવા માટે ઉત્પન્ન કરેલો અગ્નિ, અને સંતાન માટે વિવેકી સ્કંદજી દ્વારા, દૈવી નિયમ પ્રમાણે, વિશ્વામિત્રજીના હિત માટે કરાયેલ કાર્ય પણ છે.

એકં વેદઞ્ચતુષ્પાદઞ્ચતુર્દ્ધા પુનરીશ્વરઃ। યથા બિભેદ ભગવાન્ વ્યાસઃ સર્વાન્ સ્વબુદ્ધિતઃ। તસ્ય શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈશ્ચ શાખા ભેદાઃ પુનઃ કૃતાઃ

ભગવાન વ્યાસજીએ પોતાની બુદ્ધિથી એક ચતુરપદ વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યા, અને તેમના શિષ્યો તથા શિષ્યોના શિષ્યો દ્વારા વેદની શાખાઓમાં વધુ વિભાજન કરવામાં આવ્યું.

પ્રયોગૈઃ ષડ્‌ગુણીયૈશ્ચ યથા પૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા। પૃષ્ટેન ચાનુપૃષ્ટાસ્તે મુનયો ધર્મકાઙ્ક્ષિણઃ

કઈ રીતે સ્વયંભુએ છ ગુણવાળા પ્રયોગોથી ઋષિઓને પ્રશ્ન કર્યા, અને ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતા ઋષિઓને પુન: પુછપરછ કરવામાં આવી.

સુનાભં દિવ્યરૂપાખ્યં સત્યાઙ્ગં શુભવિક્રમમ્। અનૌપમ્યમિદઞ્ચક્રં વર્ત્તમાનમતન્દ્રિતાઃ। પૃષ્ઠતો યાત નિયતાસ્તતઃ પ્રાપ્સ્યથ યદ્ધિતમ્

સુનાભ નામે દિવ્યરૂપ, સાચા અંગો અને શુભ પરાક્રમ ધરાવતું, અનન્ય અને અવિરત ચાલતું આ ચક્ર tireless લોકો દ્વારા ચલાવવામાં આવ્યું; તમે ક્રમથી પાછળ ચાલશો તો જે હિત છે તે પ્રાપ્ત કરશો.

ગચ્છતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિર્વિશીર્યતે। પુણ્યઃ સ દેશો મન્તવ્ય ઇત્યુવાચ તદા પ્રભુઃ। ઉક્ત્વા ચૈવમૃષીન્ બ્રહ્મા હ્યદૃશ્યત્વમગાત્પુનઃ

ધર્મચક્ર જ્યાં ચાલે છે અને તેનું કાંઠું તૂટતું નથી, એ સ્થળ પવિત્ર માનવું, એમ ત્યારે ભગવાને કહ્યું; અને ઋષિઓને આવું કહીને બ્રહ્માજી ફરી અદૃશ્ય થયા.

ગઙ્ગાગર્ભસમાહારં નૈમિષેયત્વમેવ ચ। ઈજિરે ચૈવ સત્રેણ મુનયો નૈમિષે તદા। મૃતે શરદ્વતિ તથા તસ્ય ચોત્થાપનં કૃતમ્

ગંગાના તત્વના સંગ્રહ અને નૈમિષ ક્ષેત્ર, ત્યારબાદ ઋષિઓએ નૈમિષમાં યજ્ઞ કર્યો; શરદ્વતીના મૃત્યુ પછી, તેનો પુનઃઉત્થાન પણ કરવામાં આવ્યો.

ઋષયો નૈમિષેયાસ્તુ શ્રદ્ધયા પરયા પુનઃ। નિઃસીમાં ગામિમાં કૃત્સ્નાં કૃત્વા રાજાનમાહરન્। યથાવિધિ યથાશાસ્ત્રં તમાતિથ્યૈરપૂજયન્

નૈમિષના ઋષિઓએ શ્રદ્ધાથી આખી અશીમ ધરતી એકત્ર કરી, રાજાને લાવ્યા; અને વિધિ તથા શાસ્ત્ર પ્રમાણે, તેને આતિથ્યથી સન્માન આપ્યો.

પ્રીતં તથા કૃતાતિથ્યં રાજાનં વિધિવત્તદા। અન્તર્દ્ધાનગતઃ ક્રૂરઃ સ્વર્ભાનુરસુરોઽહરત્

રાજા, જે આનંદિત અને યોગ્ય રીતે આતિથ્ય પ્રાપ્ત કર્યો હતો, તેને ક્રૂર અસુર સ્વર્ભાનુએ અદૃશ્ય થઈને પકડી લીધો.

અનુસસ્રુર્હતં ચાપિ નૃપમૈડં યથા પુરા। ગન્ધર્વ સહિતં દૃષ્ટ્વા કલાપગ્રામવાસિનમ્

તેઓએ પછાત રાજા પાછળ દોડ્યા, જેમ પહેલાં થયું હતું; અને કલાપ ગામમાં વસતા, ગંધર્વ સાથે રાજાને જોયા.

સન્નિપાતઃ પુનસ્તસ્ય યથા યજ્ઞે મહર્ષિભિઃ। દૃષ્ટ્વા હિરણ્મયં સર્વં યજ્ઞે વસ્તુ મહાત્મનામ્

પછી ફરીથી યજ્ઞમાં મહર્ષિઓ સાથે રાજાનું સંમેલન થયું; અને મહાત્માઓના યજ્ઞમાં બધું જ સોનાનું હતું, એ જોયું.

તદા વૈ નૈમિષેયાણાં સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે। યથા વિવદમાનસ્તુ ઐડઃ સંસ્થાપિતસ્તુ તૈઃ

ત્યારે નૈમિષના ઋષિઓના બાર વર્ષના યજ્ઞમાં, જ્યારે તેઓ વિવાદ કરતા હતા, ત્યારે ઐડાને સ્થાપિત કર્યો.

જનયિત્વા ત્વરણ્યાન્તે ઐડપુત્રં યથાયુષમ્। સમાપયિત્વા તત્સત્રમાયુષં પર્યુપાસતે

વનના કાંઠે ઐડાના પુત્રને, લાંબા આયુષ્ય સાથે, જન્મ આપ્યો; અને એ યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને, તેઓ તેના આયુષ્ય સુધી સેવા કરતા રહ્યા.

એતત્સર્વં યથાવૃત્તં વ્યાખ્યાતં દ્વિજસત્તમાઃ। ઋષીણાં પરમં ચાત્ર લોકતન્ત્રમનુત્તમમ્

આ બધું, જે રીતે બન્યું, તે અહીં વિસ્તૃત રીતે સમજાવ્યું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; અને અહીં ઋષિઓની શ્રેષ્ઠ અને અતુલ્ય પરંપરા પણ છે.

બ્રહ્મણા યત્પુરા પ્રોક્તં પુરાણં જ્ઞાનમુત્તમમ્। અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય દ્વિજાનુગ્રહકારણાત્

બ્રહ્માજી દ્વારા પહેલાં કહેવામાં આવેલું, એ પ્રાચીન અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન, તથા દ્વિજોના કલ્યાણ માટે રુદ્રજીનો અવતાર પણ છે.

તથા પાશુપતા યોગાઃ સ્થાનાનાઞ્ચૈવ કીર્ત્તનમ્। લિઙ્ગોદ્ભવસ્ય દેવસ્ય નીલકણ્ઠત્વમેવ ચ

પાશુપત યોગ, વિવિધ સ્થાનોની મહિમા, અને દેવતા લિંગના પ્રાગટ્ય, તથા નીલકંઠ ભગવાનની પ્રાપ્તિ પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

કથ્યતે યત્ર વિપ્રાણાં વાયુના બ્રહ્મવાદિના। ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્। કીર્ત્તનં શ્રવણં ચાસ્ય ધારણઞ્ચ વિશેષતઃ

જ્યાં વાયુદેવ બ્રાહ્મણોને બ્રહ્મવિદ્યાની વાતો કહે છે, ત્યાં આ પુરાણનું પાઠન, શ્રવણ અને ખાસ કરીને મનમાં રાખવું, બહુ પવિત્ર છે, યશ આપે છે, આયુષ્ય વધારે છે, પુણ્ય આપે છે અને પાપોનો નાશ કરે છે.

અનેન હિ ક્રમેણેદં પુરાણં સંપ્રચક્ષ્યતે। સુખમર્થઃ સમાસેન મહાનપ્યુપલભ્યતે। તસ્માત્ કિઞ્ચિત્સુમુદ્દિશ્ય પશ્ચાદ્વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

આ રીતે આ પુરાણનું વર્ણન થશે; તેનો સાર સરળતાથી સમજાય છે અને મોટો અર્થ પણ મળી આવે છે. એટલે, થોડું સંકેત આપી, પછી હું વિગતે સમજાવીશ.

પાદમાદ્યમિદં સમ્યક્ યોઽધીયીત જિતેન્દ્રિયઃ। તેનાધીતં પુરાણં તત્ સર્વં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોને જીતીને આ પ્રથમ અધ્યાય સારી રીતે અભ્યાસ કરે છે, એણે આખું પુરાણ જાણ્યું એવું માનવું, એમાં કોઈ શંકા નથી.

યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્ સાઙ્‌ગોપનિષદો દ્વિજઃ। ન ચેત્પુરાણં સંવિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્વિચક્ષણઃ

જે દ્વિજ ચારેય વેદો સાથે તેમના અંગો અને ઉપનિષદો જાણે છે, પણ પુરાણ જાણતો નથી, એ સાચો વિદ્વાન કહેવાય નહીં.