વાયુપુરાણમ્

જ્યામઘસ્ય ચ માહાત્મ્યં પ્રજાસર્ગશ્ચ કીર્ત્ત્યતે। દેવાવૃધસ્ય ત્વર્કસ્ય વૃષ્ટેશ્ચૈવ મહાત્મનઃ

જ્યામઘની મહિમા, પ્રજાસર્જન, અને દેવાવૃદ્ધ, અર્ક તથા મહાન વૃષ્ટિની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

અત્રિમિત્રાન્વયશ્ચૈવ વિષ્ણોર્દ્દિવ્યાભિશંસનમ્। વિવસ્વતોઽથ સંપ્રાપ્તિર્મણિરત્નસ્ય ધીમતઃ

અત્રી અને મિત્રાની વંશાવળી, વિષ્ણુની દિવ્ય સ્તુતિ અને વિવસ્વતના પુત્ર ધીમાન મણિરત્નની આગમન પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

યુધા જિતઃ પ્રજાસર્ગઃ કીર્ત્ત્યતે ચ મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે ચાન્વયઃ શ્રીમાન્ રાજર્ષેર્દેવમીઢુષઃ

મહાન યુધાજિત દ્વારા પ્રજાસર્જન અને દેવમીઢુષ રાજર્ષીની ઉજવેલી વંશાવળી પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

પુનશ્ચ જન્મ ચાપ્યુક્તં ચરિતઞ્ચ મહાત્મનઃ। કંસસ્યચાપિ દૌરાત્મ્યમેકાન્તેન સમુદ્ભવઃ

પુન: મહાન આત્માની જન્મ અને કાર્યોની વાર્તા, તથા કંસની દુરાચાર અને અનોખી ઉત્પત્તિ પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

વાસુદેવસ્ય દેવક્યાં વિષ્ણોર્જ્જન્મ પ્રજાપતેઃ। વિષ્ણોરનન્તરઞ્ચાપિ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

વસુદેવ અને દેવકીમાં વિષ્ણુ, પ્રજાપતિનો જન્મ અને પછી વિષ્ણુ દ્વારા પ્રજાસર્જનની વાત પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

દૈવાસુરે સમુત્પન્ને વિષ્ણુના સ્ત્રીવધે કૃતે। સંરક્ષતા શક્રવધં શાપઃ પ્રાપ્તઃ પુરા ભૃગોઃ। ભૃગુશ્ચોત્થાપયામાસ દિવ્યાં શુક્રસ્ય માતરમ્

દેવ અને અસુર વચ્ચેના યુદ્ધમાં, વિષ્ણુએ સ્ત્રીનો વધ કર્યો; ઇન્દ્રની રક્ષા કરતાં ભૃગુના શાપને પામ્યો; અને ભૃગુએ શુક્રની દિવ્ય માતાને જીવંત કરી.

દેવાનામસુરાણાં ચ સંગ્રામા દ્વાદશાયુતાઃ। નારસિંહપ્રભૃતયઃ કીર્ત્ત્યન્તે પ્રાણનાશનાઃ

દેવો અને અસુરો વચ્ચેના બાર હજાર યુદ્ધો, નરસિંહથી શરૂ કરીને, જે જીવોનાશક હતા, તે બધાની વાર્તા અહીં વર્ણવાઈ છે.

શુક્રેણારાધનં સ્થાણોર્ધીરેણ તપસા કૃતમ્। વરદાનપ્રલુબ્ધેન યત્ર શર્વસ્તવઃ કૃતઃ। અનન્તરં વિનિર્દિષ્ટં દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્

શુક્રે ધીરતાપથી શિવની પૂજા કરી, વરદાનની લાલચમાં શરવની સ્તુતિ રચી; પછી દેવો અને અસુરોની ક્રિયાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

જયન્ત્યા સહ સક્તે તુ યત્ર શુક્રે મહાત્મનિ। અસુરાન્મોહયામાસ શુક્રરૂપેણ બુદ્ધિમાન્। બૃહસ્પતિસ્તુ તાન્ શુક્રઃ શશાપ સુમહાદ્યુતિઃ

જયંતી સાથે મહાન શુક્રના સંયોગ સમયે, બુદ્ધિથી શુક્રરૂપ ધારણ કરીને અસુરોને ભટકાવ્યા; પછી તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ શુક્ર તરીકે તેમને શાપ આપ્યો.

ઉક્તં ચ વિષ્ણુમાહાત્મ્યં વિષ્ણોર્જન્માદિશબ્દનમ્। તુર્વસુઃ શુક્રદૌહિત્રો દેવયાન્યાં યદોરભૂત્। અનુર્દ્રુહ્યુસ્તથા પૂરુર્યયાતિતનયા નૃપાઃ

વિષ્ણુની મહિમા તથા જન્મ અને અન્ય કાર્યો વિશે વર્ણન થયું છે. યદુએ દેવયાનીમાંથી તુર્વસુ, જે શુક્રનો દોહિત્ર છે, જન્માવ્યો. એ જ રીતે યયાતિના પુત્રો અનુ, દુ્રહ્યુ અને પુરુ—all રાજાઓ—જન્મ્યા.

અત્ર વંશ્યા મહાત્માનસ્તેષાં પાર્થિવસત્તમાઃ। કીર્ત્યન્તે દીર્ઘયશસો ભૂરિદ્રવિણતેજસઃ

આમાંથી તેમના વંશજ મહાન આત્માઓ હતા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, લાંબા સમય સુધી યશવંત અને ઘણાં ધન તથા તેજ ધરાવતા.

કુશિકસ્ય ચ વિપ્રર્ષેઃ સમ્યગ્યો ધર્મસંશ્રયઃ। બાર્હસ્પત્યન્તુ સુરભિર્યત્ર શાપમિહાનુદત્

કુશિક, જે બ્રાહ્મણોમાં ઋષિ છે, તેનું વંશ ધર્મમાં સ્થિર છે. બૃહસ્પતિના વંશમાં, જ્યાં સુરભીએ શાપ દૂર કર્યો હતો, તેનું પણ વર્ણન છે.

કીર્ત્તનં જહ્નુવંશસ્ય શન્તનોર્વીર્યશબ્દનમ્। ભવિષ્યતાં તથા રાજ્ઞામુપસંહારશબ્દનમ્

જહ્નુ વંશનું વર્ણન અને શાંતનુના કાર્યો જણાવવામાં આવ્યા છે. આવનારા રાજાઓ અને તેમના વંશનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન પણ છે.

અનાગતાનાં સપ્તાનાં મનૂનાં ચોપવર્ણનમ્। ભૌમસ્યાન્તે કલિયુગે ક્ષીણે સંહારવર્ણનમ્

આગળ આવનારા સાત મનુઓનું વર્ણન છે, અને ભૂમિ પર કળિયુગના અંતે, જ્યારે કાળ પૂરો થાય છે, ત્યારે વિનાશનું વર્ણન છે.

પરાર્દ્ધપરયોશ્ચૈવ લક્ષણં પરિકીર્ત્ત્યતે। બ્રહ્મણો યોજનાગ્રેણ પરિમાણવિનિર્ણયઃ

મહાકાળના બે ભાગોની વિશેષતાઓ જણાવવામાં આવી છે, અને બ્રહ્માના માપનું નિર્ધારણ યોજનથી કરવામાં આવ્યું છે.

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યન્તિકઃ સ્મૃતઃ। ત્રિવિધઃ સર્વ ભૂતાનાં કીર્ત્ત્યતે પ્રતિસઞ્ચરઃ

સર્વ જીવોના ત્રણ પ્રકારના વિનાશ—અવસરે, પ્રકૃતિથી અને સંપૂર્ણ—એનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

અનાવૃષ્ટિર્ભાસ્કરાચ્ચ ઘોરઃ સંવર્ત્તકોઽનલઃ। મેઘો હ્યેકાર્ણવં વાયુસ્તથા રાત્રિર્મહાત્મનઃ

સૂર્યથી વરસાદ ન આવવાથી ભયાનક વિનાશક અગ્નિ, વાદળ, એકમાત્ર મહાસાગર, પવન અને મહાન આત્માની મહારાત્રીનું વર્ણન છે.

સંખ્યાલક્ષણમુદ્દિષ્ટં તતો બ્રાહ્મં વિશેષતઃ। ભૂરાદીનાં ચ લોકાનાં સપ્તાનામુપવર્ણનમ્। કીર્ત્ત્યન્તે ચાત્ર નિરયાઃ પાપાનાં રૌરવાદયઃ

અંક અને લક્ષણોનું વર્ણન, ખાસ કરીને બ્રહ્મનું, અને ભૂથી શરૂ થતા સાત લોકોના વર્ણન છે. અહીં પાપી માટે રૌરવ વગેરે નરકો પણ જણાવવામાં આવ્યા છે.

બ્રહ્મલોકોપરિષ્ટાત્તુ શિવસ્ય સ્થાનમુત્તમમ્। યત્ર સંહારમાયાન્તિ સર્વભૂતાનિ સંક્ષયે

બ્રહ્મલોકથી ઉપર શિવનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે, જ્યાં સર્વ જીવો વિનાશ સમયે અંતે આવે છે.

સર્વેષાં ચૈવ સત્ત્વાનાં પરિણામવિનિર્ણયઃ। બ્રહ્મણઃ પ્રતિસંસર્ગે સર્વસંહારવર્ણનમ્

સર્વ જીવોના પરિવર્તનનું નિર્ધારણ અને બ્રહ્મા સાથે સંયોજન સમયે સર્વના સંપૂર્ણ વિનાશનું વર્ણન છે.

અષ્ટરૂપ્યમતઃ પ્રોક્તં પ્રાણસ્યાષ્ટકમેવ ચ। ગતિશ્ચોર્ધ્વમધશ્ચોક્તા ધર્માધર્મસમાશ્રયાત્

આ રીતે, આઠરૂપનું અને પ્રાણના આઠ ભાગનું વર્ણન છે. ધર્મ અને અધર્મના આધાર પર ઉપર અને નીચેની ગતિઓ પણ જણાવવામાં આવી છે.

કલ્પે કલ્પે ચ ભૂતાનાં મહતામપિ સંક્ષયઃ। પ્રસંખ્યાય ચ દુઃખાનિ બ્રહ્મણશ્ચાપ્યનિત્યતા

દરેક કલ્પમાં—even મહાન જીવો પણ—વિનાશ પામે છે; દુઃખોની ગણતરી અને બ્રહ્માની અનિત્યતા પણ વર્ણવામાં આવી છે.

દૌરાત્મ્યં ચૈવ ભોગાનાં પરિણામવિનિર્ણંયઃ। દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનમ્

ભોગોની દુઃખદ સ્થિતિ તેમના પરિવર્તનથી નિર્ધારિત થાય છે, અને મુક્તિ દુર્લભ છે, કારણ કે વૈરાગ્યથી દોષો દેખાય છે.

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય સત્ત્વં બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્। નાનાત્વદર્શનાચ્છુદ્ધં તતસ્તદભિવર્ત્તતે

સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંનેને ત્યજીને, જે બ્રહ્મમાં સ્થિર છે તે તત્વ શુદ્ધ છે, કારણ કે એમાં ભેદ નથી; તેથી એ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.

તતસ્તાપત્રયાતીતો નીરૂપાખ્યો નિરઞ્જનઃ। આનન્દો બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તો ન બિભેતિ કુતશ્ચન

પછી, ત્રણ પ્રકારના દુઃખથી પર, જે નિરાકાર અને નિરંજન કહેવાય છે, બ્રહ્મનો આનંદ વર્ણવામાં આવ્યો છે, અને એ કશુંથી ડરે નહીં.

કીર્ત્ત્યતે ચ પુનઃ સર્ગો બ્રહ્મણોઽન્યસ્ય પૂર્વવત્। કીર્ત્ત્યતે ઋષિવંશશ્ચ સર્વપાપપ્રણાશનઃ

પુનઃ, બીજાં બ્રહ્માની સર્જન પણ પૂર્વની જેમ વર્ણવામાં આવે છે, અને ઋષિઓના વંશનું વર્ણન છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.

ઇતિ કૃત્યસમુદ્દેશઃ પુરાણસ્યોપવર્ણિતઃ। કીર્ત્ત્યન્તે જગતો હ્યત્ર સર્વપ્રલયવિક્રિયાઃ। પ્રવૃત્તયશ્ચ ભૂતાનાં નિવૃત્તીનાં ફલાનિ ચ

આ રીતે, પુરાણના વિષયોની સંક્ષિપ્ત યાદી આપવામાં આવી છે; અહીં જગતના સર્વ વિનાશના પરિવર્તન, જીવોના ઉત્પત્તિ, નિવૃત્તિ અને તેમના ફળોનું વર્ણન છે.

પ્રાદુર્ભાવો વસિષ્ઠસ્ય શક્તેર્જન્મ તથૈવ ચ। સૌદાસાન્નિગ્રહસ્તસ્ય વિશ્વામિત્રકૃતેન ચ

વશિષ્ઠજીનો પ્રાગટ્ય, શક્તિજીનો જન્મ, અને સૌદાસના વિજયની વાત, એમાં વિશ્વામિત્રજી દ્વારા થયેલી વિજય પણ છે.

પરાશરસ્ય ચોત્પત્તિરદૃશ્યત્વં યથા વિભોઃ। જજ્ઞે પિતૄણાં કન્યાયાં વ્યાસશ્ચાપિ યથા મુનિઃ

પરાશરજીની ઉત્પત્તિ અને ભગવાનના અદૃશ્ય થવાની રીત, અને વ્યાસજી કઈ રીતે પિતૃઓની દીકરીમાંથી જન્મ્યા, તથા તે કઈ રીતે મહામુનિ બન્યા, એ પણ છે.