વાયુપુરાણમ્

કીર્ત્ત્યન્તે મરુતાઞ્ચાથ ગણાસ્તે સપ્તસપ્તકાઃ। દેવત્વં પિતૃવાક્યેન વાયુસ્કન્ધેન ચાશ્રયઃ

મારુતો અને તેમના જૂથો, સાત સાતના સમૂહનું વર્ણન થાય છે; પિતૃઓના વચનથી તેમનું દેવત્વ અને વાયુના દળથી તેમનો આધાર પણ જણાવાયો છે.

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્। સર્વભૂતપિશાચાનાં પશૂનાં પક્ષિવીરુધામ્। ઉત્પત્તયશ્ચાપ્સરસાં કીર્ત્ત્યન્તે બહુવિસ્તરાત્

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, સાપ, રાક્ષસ, સર્વ જીવ, પિશાચ, પશુ, પક્ષી, વનસ્પતિ અને અપ્સરાઓની ઉત્પત્તિની વાતો ખૂબ વિગતે વર્ણવવામાં આવી છે.

સમુદ્રસંયોગકૃતં જન્મૈરાવતહસ્તિનઃ। વૈનતેયસમુત્પત્તિસ્તથા ચાસ્યાભિષેચનમ્

સમુદ્રમंथનથી ઉત્પન્ન થયેલા એરાવત હાથીનો જન્મ, વેનતેય એટલે કે ગરુડની ઉત્પત્તિ અને તેની અભિષેકની વાત પણ અહીં કહેવામાં આવી છે.

ભૃગૂણાં વિસ્તરશ્ચોક્તસ્તથા ચાઙ્ગિરસામપિ। કશ્યપસ્ય પુલસ્ત્યસ્ય તથૈવાત્રેર્મ્મહાત્મનઃ

ભૃગુઓની વિગતવાર કથા, અંગિરસોની વાત, અને કશ્યપ, પુલસ્ત્ય તથા મહાન આત્રીની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

પરાશરસ્ય ચ મુનેઃ પ્રજાનાં યત્ર વિસ્તરઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજોત્પત્તિસ્તતઃ પરમ્

પરાશર મુનિની વંશાવળી અને પ્રજાઓની વિસ્તૃત કથા, તથા દેવતાઓ અને ઋષિઓની ઉત્પત્તિ પણ આગળ વર્ણવાઈ છે.

તિસ્રઃ કન્યાઃ પ્રકીર્ત્ત્યન્તે યાસુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। પિતૃદૌહિત્રનિર્દ્દેશો દેવાનાં જન્મ ચોચ્યતે

ત્રણ કન્યાઓનું ઉલ્લેખ થાય છે, જેમાં લોકોએ આધાર મેળવ્યો છે; પિતૃઓની દૌહિત્રીની ઓળખ અને દેવતાઓના જન્મની વાત પણ કહેવામાં આવી છે.

વિસ્તરસ્તે ભગવતઃ પઞ્ચાનાં સુમહાત્મનામ્। ઇલાયા વિસ્તરશ્ચોક્ત આદિત્યસ્ય તતઃ પરમ્

પાંચ મહાન અને પુણ્યાત્માઓની વિગતવાર કથા, ઇલા અને પછી આદિત્યની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

વિકુક્ષિચરિતઞ્ચોક્તં ધુન્ધોશ્ચૈવ નિબર્હણમ્। બૃહદ્બલાન્તસંક્ષેપાદિક્ષ્વાક્વાદ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

વિકુક્ષીના કાર્યો, ધુંધુનો વિનાશ અને ઇક્ષ્વાકુથી બ્રહદબલ સુધીના વંશની સંક્ષિપ્ત વાર્તા અહીં વર્ણવાઈ છે.

નિમ્યાદીનાં ક્ષિતીશાનાં યાવજ્જહુગણાદિતિ। કીર્ત્ત્યતે વિસ્તરો યશ્ચ યયાતેરપિ ભૂપતેઃ

નિમિથી શરૂ કરીને જહ્નુના વંશ સુધીના રાજાઓની વાર્તા અને યયાતિ રાજાની વંશાવળી પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

યદુવંશસમુદ્દેશો હૈહયસ્ય ચ વિસ્તરઃ। ક્રોષ્ટોરનન્તરં ચોક્તસ્તથા વંશસ્ય વિસ્તરઃ

યાદુવંશની વાત, હૈહયોની વિગતવાર કથા, ક્રોષ્ટુ પછી વંશની વિસ્તૃત વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

જ્યામઘસ્ય ચ માહાત્મ્યં પ્રજાસર્ગશ્ચ કીર્ત્ત્યતે। દેવાવૃધસ્ય ત્વર્કસ્ય વૃષ્ટેશ્ચૈવ મહાત્મનઃ

જ્યામઘની મહિમા, પ્રજાસર્જન, અને દેવાવૃદ્ધ, અર્ક તથા મહાન વૃષ્ટિની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

અત્રિમિત્રાન્વયશ્ચૈવ વિષ્ણોર્દ્દિવ્યાભિશંસનમ્। વિવસ્વતોઽથ સંપ્રાપ્તિર્મણિરત્નસ્ય ધીમતઃ

અત્રી અને મિત્રાની વંશાવળી, વિષ્ણુની દિવ્ય સ્તુતિ અને વિવસ્વતના પુત્ર ધીમાન મણિરત્નની આગમન પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

યુધા જિતઃ પ્રજાસર્ગઃ કીર્ત્ત્યતે ચ મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે ચાન્વયઃ શ્રીમાન્ રાજર્ષેર્દેવમીઢુષઃ

મહાન યુધાજિત દ્વારા પ્રજાસર્જન અને દેવમીઢુષ રાજર્ષીની ઉજવેલી વંશાવળી પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

પુનશ્ચ જન્મ ચાપ્યુક્તં ચરિતઞ્ચ મહાત્મનઃ। કંસસ્યચાપિ દૌરાત્મ્યમેકાન્તેન સમુદ્ભવઃ

પુન: મહાન આત્માની જન્મ અને કાર્યોની વાર્તા, તથા કંસની દુરાચાર અને અનોખી ઉત્પત્તિ પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

વાસુદેવસ્ય દેવક્યાં વિષ્ણોર્જ્જન્મ પ્રજાપતેઃ। વિષ્ણોરનન્તરઞ્ચાપિ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

વસુદેવ અને દેવકીમાં વિષ્ણુ, પ્રજાપતિનો જન્મ અને પછી વિષ્ણુ દ્વારા પ્રજાસર્જનની વાત પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

દૈવાસુરે સમુત્પન્ને વિષ્ણુના સ્ત્રીવધે કૃતે। સંરક્ષતા શક્રવધં શાપઃ પ્રાપ્તઃ પુરા ભૃગોઃ। ભૃગુશ્ચોત્થાપયામાસ દિવ્યાં શુક્રસ્ય માતરમ્

દેવ અને અસુર વચ્ચેના યુદ્ધમાં, વિષ્ણુએ સ્ત્રીનો વધ કર્યો; ઇન્દ્રની રક્ષા કરતાં ભૃગુના શાપને પામ્યો; અને ભૃગુએ શુક્રની દિવ્ય માતાને જીવંત કરી.

દેવાનામસુરાણાં ચ સંગ્રામા દ્વાદશાયુતાઃ। નારસિંહપ્રભૃતયઃ કીર્ત્ત્યન્તે પ્રાણનાશનાઃ

દેવો અને અસુરો વચ્ચેના બાર હજાર યુદ્ધો, નરસિંહથી શરૂ કરીને, જે જીવોનાશક હતા, તે બધાની વાર્તા અહીં વર્ણવાઈ છે.

શુક્રેણારાધનં સ્થાણોર્ધીરેણ તપસા કૃતમ્। વરદાનપ્રલુબ્ધેન યત્ર શર્વસ્તવઃ કૃતઃ। અનન્તરં વિનિર્દિષ્ટં દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્

શુક્રે ધીરતાપથી શિવની પૂજા કરી, વરદાનની લાલચમાં શરવની સ્તુતિ રચી; પછી દેવો અને અસુરોની ક્રિયાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

જયન્ત્યા સહ સક્તે તુ યત્ર શુક્રે મહાત્મનિ। અસુરાન્મોહયામાસ શુક્રરૂપેણ બુદ્ધિમાન્। બૃહસ્પતિસ્તુ તાન્ શુક્રઃ શશાપ સુમહાદ્યુતિઃ

જયંતી સાથે મહાન શુક્રના સંયોગ સમયે, બુદ્ધિથી શુક્રરૂપ ધારણ કરીને અસુરોને ભટકાવ્યા; પછી તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ શુક્ર તરીકે તેમને શાપ આપ્યો.

ઉક્તં ચ વિષ્ણુમાહાત્મ્યં વિષ્ણોર્જન્માદિશબ્દનમ્। તુર્વસુઃ શુક્રદૌહિત્રો દેવયાન્યાં યદોરભૂત્। અનુર્દ્રુહ્યુસ્તથા પૂરુર્યયાતિતનયા નૃપાઃ

વિષ્ણુની મહિમા તથા જન્મ અને અન્ય કાર્યો વિશે વર્ણન થયું છે. યદુએ દેવયાનીમાંથી તુર્વસુ, જે શુક્રનો દોહિત્ર છે, જન્માવ્યો. એ જ રીતે યયાતિના પુત્રો અનુ, દુ્રહ્યુ અને પુરુ—all રાજાઓ—જન્મ્યા.

અત્ર વંશ્યા મહાત્માનસ્તેષાં પાર્થિવસત્તમાઃ। કીર્ત્યન્તે દીર્ઘયશસો ભૂરિદ્રવિણતેજસઃ

આમાંથી તેમના વંશજ મહાન આત્માઓ હતા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, લાંબા સમય સુધી યશવંત અને ઘણાં ધન તથા તેજ ધરાવતા.

કુશિકસ્ય ચ વિપ્રર્ષેઃ સમ્યગ્યો ધર્મસંશ્રયઃ। બાર્હસ્પત્યન્તુ સુરભિર્યત્ર શાપમિહાનુદત્

કુશિક, જે બ્રાહ્મણોમાં ઋષિ છે, તેનું વંશ ધર્મમાં સ્થિર છે. બૃહસ્પતિના વંશમાં, જ્યાં સુરભીએ શાપ દૂર કર્યો હતો, તેનું પણ વર્ણન છે.

કીર્ત્તનં જહ્નુવંશસ્ય શન્તનોર્વીર્યશબ્દનમ્। ભવિષ્યતાં તથા રાજ્ઞામુપસંહારશબ્દનમ્

જહ્નુ વંશનું વર્ણન અને શાંતનુના કાર્યો જણાવવામાં આવ્યા છે. આવનારા રાજાઓ અને તેમના વંશનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન પણ છે.

અનાગતાનાં સપ્તાનાં મનૂનાં ચોપવર્ણનમ્। ભૌમસ્યાન્તે કલિયુગે ક્ષીણે સંહારવર્ણનમ્

આગળ આવનારા સાત મનુઓનું વર્ણન છે, અને ભૂમિ પર કળિયુગના અંતે, જ્યારે કાળ પૂરો થાય છે, ત્યારે વિનાશનું વર્ણન છે.

પરાર્દ્ધપરયોશ્ચૈવ લક્ષણં પરિકીર્ત્ત્યતે। બ્રહ્મણો યોજનાગ્રેણ પરિમાણવિનિર્ણયઃ

મહાકાળના બે ભાગોની વિશેષતાઓ જણાવવામાં આવી છે, અને બ્રહ્માના માપનું નિર્ધારણ યોજનથી કરવામાં આવ્યું છે.

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યન્તિકઃ સ્મૃતઃ। ત્રિવિધઃ સર્વ ભૂતાનાં કીર્ત્ત્યતે પ્રતિસઞ્ચરઃ

સર્વ જીવોના ત્રણ પ્રકારના વિનાશ—અવસરે, પ્રકૃતિથી અને સંપૂર્ણ—એનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

અનાવૃષ્ટિર્ભાસ્કરાચ્ચ ઘોરઃ સંવર્ત્તકોઽનલઃ। મેઘો હ્યેકાર્ણવં વાયુસ્તથા રાત્રિર્મહાત્મનઃ

સૂર્યથી વરસાદ ન આવવાથી ભયાનક વિનાશક અગ્નિ, વાદળ, એકમાત્ર મહાસાગર, પવન અને મહાન આત્માની મહારાત્રીનું વર્ણન છે.

સંખ્યાલક્ષણમુદ્દિષ્ટં તતો બ્રાહ્મં વિશેષતઃ। ભૂરાદીનાં ચ લોકાનાં સપ્તાનામુપવર્ણનમ્। કીર્ત્ત્યન્તે ચાત્ર નિરયાઃ પાપાનાં રૌરવાદયઃ

અંક અને લક્ષણોનું વર્ણન, ખાસ કરીને બ્રહ્મનું, અને ભૂથી શરૂ થતા સાત લોકોના વર્ણન છે. અહીં પાપી માટે રૌરવ વગેરે નરકો પણ જણાવવામાં આવ્યા છે.

બ્રહ્મલોકોપરિષ્ટાત્તુ શિવસ્ય સ્થાનમુત્તમમ્। યત્ર સંહારમાયાન્તિ સર્વભૂતાનિ સંક્ષયે

બ્રહ્મલોકથી ઉપર શિવનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે, જ્યાં સર્વ જીવો વિનાશ સમયે અંતે આવે છે.