વાયુપુરાણમ્

સાવર્ણાદ્યાશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે મનવો મેરુમાશ્રિતાઃ। ધ્રુવસ્યોત્તાનપાદસ્ય પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

સાવર્ણિથી શરૂ થતા અને મેરુ પર વસતા મનુઓનું વર્ણન થાય છે; ધ્રુવ અને ઉત્તાનપાદ દ્વારા પ્રજાસર્જનનું પણ વર્ણન છે.

પૃથુનાપિ ચ વૈન્યેન ભૂમેર્દ્દોહપ્રવર્ત્તનમ્। પાત્રાણાં પયસાં ચૈવ વંશાનાં ચ વિશેષણમ્। બ્રહ્માદિભિઃ પૂર્વમેવ દુગ્ધા ચેયં વસુન્ધરા

પૃથુ વેણપુત્ર દ્વારા ધરતીને દોહવાની શરૂઆતનું વર્ણન છે; કયા પાત્રો, કયાં દૂધ અને વંશોનું વિશેષણ પણ છે; પહેલાં બ્રહ્મા અને અન્યોએ પણ આ ધરતીને દૂધી હતી.

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતેભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતેઃ। દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે જન્મ સોમસ્યાંશેન ધીમતઃ

દસ પ્રચેતસો અને મારિષામાંથી પ્રજાપતિ દક્ષનો જન્મ થયો હતો, જે બુદ્ધિશાળી અને ચંદ્રના અંશરૂપ હતા, એનું વર્ણન છે.

ભૂતભવ્યભવેશત્વં મહેન્દ્રાણાં ચ કીર્ત્ત્યતે। મન્વાદિકા ભવિષ્યન્તિ આખ્યાનૈર્બહુભિર્વૃતાઃ

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં મહેન્દ્રોનું અધિપત્ય વર્ણવાયું છે; મનુથી શરૂ કરીને અનેક કથાઓ આવનાર છે.

વૈવસ્વતસ્ય ચ મનોઃ કીર્ત્ત્યતે સર્ગવિસ્તરઃ। દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્। બ્રહ્મશુક્રાત્ સમુત્પત્તિર્ભૃગ્વાદીનાં ચ કીર્ત્યતે

વૈવસ્વત મનુની સૃષ્ટિનું વિસ્તૃત વર્ણન થાય છે; મહાન યજ્ઞમાં દેવે વારુણી રૂપ ધારણ કર્યું હતું; બ્રહ્મા અને શુક્રમાંથી અને ભૃગુ વગેરેની ઉત્પત્તિ પણ વર્ણવાય છે.

વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ શુભે। દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગો ધ્યાનાદ્વૈવસ્વતૈઽન્તરે

ચક્ષુષ મનુના શુભ સમયમાં જ્યારે પ્રજાસર્જન બંધ થયું, ત્યારે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દક્ષ દ્વારા ધ્યાનથી થયેલી સૃષ્ટિનું વર્ણન થાય છે.

નાશયામાસ શાપાય આત્મનો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

શાપના કારણે બ્રહ્માના પુત્રે પોતાનું વિનાશ કરી નાખ્યું.

તતો દક્ષોઽસૃજત્ કન્યા વીરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ। કીર્ત્ત્યતે ધર્મસર્ગશ્ચ કાશ્યપસ્ય ચ ધીમતઃ

પછી દક્ષે વિરિણીમાં પ્રસિદ્ધ એવી પુત્રીઓનું સર્જન કર્યું; ધર્મ અને બુદ્ધિશાળી કશ્યપની સૃષ્ટિનું પણ વર્ણન છે.

અત ઊર્ધ્વં બ્રહ્મણશ્ચ વિષ્ણોશ્ચૈવ ભવસ્ય ચ। એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ વિશેષત્વં ચ કીર્ત્યતે

આ પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવની એકતા, ભિન્નતા અને વિશેષતા પણ વર્ણવાય છે.

ઈશત્વાચ્ચ યથા શપ્તા જાતા દેવાઃ સ્વયમ્ભુવા। મરુત્પ્રસાદો મરુતાં દિત્યા દેવાંશસમ્ભવાઃ

કેવી રીતે ઈશ્વરત્વથી દેવતાઓને શાપ મળ્યો અને તેઓ સ્વાયંભુવમાંથી જન્મ્યા; મારુતોની કૃપા, દિતિમાંથી જન્મેલા મારુતો અને દેવતાઓના અંશથી ઉત્પન્ન દેવતાઓનું વર્ણન છે.

કીર્ત્ત્યન્તે મરુતાઞ્ચાથ ગણાસ્તે સપ્તસપ્તકાઃ। દેવત્વં પિતૃવાક્યેન વાયુસ્કન્ધેન ચાશ્રયઃ

મારુતો અને તેમના જૂથો, સાત સાતના સમૂહનું વર્ણન થાય છે; પિતૃઓના વચનથી તેમનું દેવત્વ અને વાયુના દળથી તેમનો આધાર પણ જણાવાયો છે.

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્। સર્વભૂતપિશાચાનાં પશૂનાં પક્ષિવીરુધામ્। ઉત્પત્તયશ્ચાપ્સરસાં કીર્ત્ત્યન્તે બહુવિસ્તરાત્

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, સાપ, રાક્ષસ, સર્વ જીવ, પિશાચ, પશુ, પક્ષી, વનસ્પતિ અને અપ્સરાઓની ઉત્પત્તિની વાતો ખૂબ વિગતે વર્ણવવામાં આવી છે.

સમુદ્રસંયોગકૃતં જન્મૈરાવતહસ્તિનઃ। વૈનતેયસમુત્પત્તિસ્તથા ચાસ્યાભિષેચનમ્

સમુદ્રમंथનથી ઉત્પન્ન થયેલા એરાવત હાથીનો જન્મ, વેનતેય એટલે કે ગરુડની ઉત્પત્તિ અને તેની અભિષેકની વાત પણ અહીં કહેવામાં આવી છે.

ભૃગૂણાં વિસ્તરશ્ચોક્તસ્તથા ચાઙ્ગિરસામપિ। કશ્યપસ્ય પુલસ્ત્યસ્ય તથૈવાત્રેર્મ્મહાત્મનઃ

ભૃગુઓની વિગતવાર કથા, અંગિરસોની વાત, અને કશ્યપ, પુલસ્ત્ય તથા મહાન આત્રીની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

પરાશરસ્ય ચ મુનેઃ પ્રજાનાં યત્ર વિસ્તરઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજોત્પત્તિસ્તતઃ પરમ્

પરાશર મુનિની વંશાવળી અને પ્રજાઓની વિસ્તૃત કથા, તથા દેવતાઓ અને ઋષિઓની ઉત્પત્તિ પણ આગળ વર્ણવાઈ છે.

તિસ્રઃ કન્યાઃ પ્રકીર્ત્ત્યન્તે યાસુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। પિતૃદૌહિત્રનિર્દ્દેશો દેવાનાં જન્મ ચોચ્યતે

ત્રણ કન્યાઓનું ઉલ્લેખ થાય છે, જેમાં લોકોએ આધાર મેળવ્યો છે; પિતૃઓની દૌહિત્રીની ઓળખ અને દેવતાઓના જન્મની વાત પણ કહેવામાં આવી છે.

વિસ્તરસ્તે ભગવતઃ પઞ્ચાનાં સુમહાત્મનામ્। ઇલાયા વિસ્તરશ્ચોક્ત આદિત્યસ્ય તતઃ પરમ્

પાંચ મહાન અને પુણ્યાત્માઓની વિગતવાર કથા, ઇલા અને પછી આદિત્યની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

વિકુક્ષિચરિતઞ્ચોક્તં ધુન્ધોશ્ચૈવ નિબર્હણમ્। બૃહદ્બલાન્તસંક્ષેપાદિક્ષ્વાક્વાદ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

વિકુક્ષીના કાર્યો, ધુંધુનો વિનાશ અને ઇક્ષ્વાકુથી બ્રહદબલ સુધીના વંશની સંક્ષિપ્ત વાર્તા અહીં વર્ણવાઈ છે.

નિમ્યાદીનાં ક્ષિતીશાનાં યાવજ્જહુગણાદિતિ। કીર્ત્ત્યતે વિસ્તરો યશ્ચ યયાતેરપિ ભૂપતેઃ

નિમિથી શરૂ કરીને જહ્નુના વંશ સુધીના રાજાઓની વાર્તા અને યયાતિ રાજાની વંશાવળી પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

યદુવંશસમુદ્દેશો હૈહયસ્ય ચ વિસ્તરઃ। ક્રોષ્ટોરનન્તરં ચોક્તસ્તથા વંશસ્ય વિસ્તરઃ

યાદુવંશની વાત, હૈહયોની વિગતવાર કથા, ક્રોષ્ટુ પછી વંશની વિસ્તૃત વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

જ્યામઘસ્ય ચ માહાત્મ્યં પ્રજાસર્ગશ્ચ કીર્ત્ત્યતે। દેવાવૃધસ્ય ત્વર્કસ્ય વૃષ્ટેશ્ચૈવ મહાત્મનઃ

જ્યામઘની મહિમા, પ્રજાસર્જન, અને દેવાવૃદ્ધ, અર્ક તથા મહાન વૃષ્ટિની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

અત્રિમિત્રાન્વયશ્ચૈવ વિષ્ણોર્દ્દિવ્યાભિશંસનમ્। વિવસ્વતોઽથ સંપ્રાપ્તિર્મણિરત્નસ્ય ધીમતઃ

અત્રી અને મિત્રાની વંશાવળી, વિષ્ણુની દિવ્ય સ્તુતિ અને વિવસ્વતના પુત્ર ધીમાન મણિરત્નની આગમન પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

યુધા જિતઃ પ્રજાસર્ગઃ કીર્ત્ત્યતે ચ મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે ચાન્વયઃ શ્રીમાન્ રાજર્ષેર્દેવમીઢુષઃ

મહાન યુધાજિત દ્વારા પ્રજાસર્જન અને દેવમીઢુષ રાજર્ષીની ઉજવેલી વંશાવળી પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

પુનશ્ચ જન્મ ચાપ્યુક્તં ચરિતઞ્ચ મહાત્મનઃ। કંસસ્યચાપિ દૌરાત્મ્યમેકાન્તેન સમુદ્ભવઃ

પુન: મહાન આત્માની જન્મ અને કાર્યોની વાર્તા, તથા કંસની દુરાચાર અને અનોખી ઉત્પત્તિ પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

વાસુદેવસ્ય દેવક્યાં વિષ્ણોર્જ્જન્મ પ્રજાપતેઃ। વિષ્ણોરનન્તરઞ્ચાપિ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

વસુદેવ અને દેવકીમાં વિષ્ણુ, પ્રજાપતિનો જન્મ અને પછી વિષ્ણુ દ્વારા પ્રજાસર્જનની વાત પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

દૈવાસુરે સમુત્પન્ને વિષ્ણુના સ્ત્રીવધે કૃતે। સંરક્ષતા શક્રવધં શાપઃ પ્રાપ્તઃ પુરા ભૃગોઃ। ભૃગુશ્ચોત્થાપયામાસ દિવ્યાં શુક્રસ્ય માતરમ્

દેવ અને અસુર વચ્ચેના યુદ્ધમાં, વિષ્ણુએ સ્ત્રીનો વધ કર્યો; ઇન્દ્રની રક્ષા કરતાં ભૃગુના શાપને પામ્યો; અને ભૃગુએ શુક્રની દિવ્ય માતાને જીવંત કરી.

દેવાનામસુરાણાં ચ સંગ્રામા દ્વાદશાયુતાઃ। નારસિંહપ્રભૃતયઃ કીર્ત્ત્યન્તે પ્રાણનાશનાઃ

દેવો અને અસુરો વચ્ચેના બાર હજાર યુદ્ધો, નરસિંહથી શરૂ કરીને, જે જીવોનાશક હતા, તે બધાની વાર્તા અહીં વર્ણવાઈ છે.

શુક્રેણારાધનં સ્થાણોર્ધીરેણ તપસા કૃતમ્। વરદાનપ્રલુબ્ધેન યત્ર શર્વસ્તવઃ કૃતઃ। અનન્તરં વિનિર્દિષ્ટં દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્

શુક્રે ધીરતાપથી શિવની પૂજા કરી, વરદાનની લાલચમાં શરવની સ્તુતિ રચી; પછી દેવો અને અસુરોની ક્રિયાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

જયન્ત્યા સહ સક્તે તુ યત્ર શુક્રે મહાત્મનિ। અસુરાન્મોહયામાસ શુક્રરૂપેણ બુદ્ધિમાન્। બૃહસ્પતિસ્તુ તાન્ શુક્રઃ શશાપ સુમહાદ્યુતિઃ

જયંતી સાથે મહાન શુક્રના સંયોગ સમયે, બુદ્ધિથી શુક્રરૂપ ધારણ કરીને અસુરોને ભટકાવ્યા; પછી તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ શુક્ર તરીકે તેમને શાપ આપ્યો.