વાયુપુરાણમ્

યજ્ઞપ્રવર્ત્તનઞ્ચૈવ સંવાદો યત્ર કીર્ત્યતે। ઋષીણાં વસુના સાર્દ્ધં વસોશ્ચાધઃ પુનર્ગતિઃ

યજ્ઞની પ્રસ્થાપના અને ત્યાં થતો સંવાદ વર્ણવાય છે; તેમજ વસુઓની નીચે ઉતરવાની અને પાછી જવાની વાત પણ આવે છે.

પ્રશ્નાનાં દુર્વચત્વં ચ સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્। પ્રશંસા તપસશ્ચોક્તા યુગાવસ્થાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। દ્વાપરસ્ય કલેશ્ચાત્ર સઙ્ક્ષેપેણ પ્રકીર્તનમ્

પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવું કેટલું મુશ્કેલ છે, તે સિવાય કે સ્વાયંભુવ મનુ માટે, તેની વાત આવે છે; તપસ્યાની પ્રશંસા અને યુગોની સંપૂર્ણ સ્થિતિનું વર્ણન થાય છે; અને અહીં દ્વાપર તથા કળિયુગનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન પણ આવે છે.

દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણાં પ્રમાણાનિ યુગેયુગે। કીર્ત્યન્તે યુગસામર્થ્યાત્ પરિણાહોચ્છ્રયાયુષઃ

દેવ, પશુ અને મનુષ્યોના દરેક યુગમાં માપ અને આયુષ્યના વધઘટ પ્રમાણે વર્ણન થાય છે.

શિષ્ટાદીનાં ચ નિર્દેશઃ પ્રાદુર્ભાવશ્ચ કીર્ત્યતે। વેદસ્ય તદ્વિજાતાનાં મંત્રાણાં ચ પ્રકીર્તનમ્

શ્રેષ્ઠ લોકો વિશેની સમજણ અને તેમનો પ્રગટાવ પણ અહીં વર્ણવાયો છે; એ જ રીતે, વેદ, વેદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો અને મંત્રોનું પણ ઉલ્લેખ કરાયો છે.

શાખાનાં પરિમાણં ચ વેદવ્યાસાદિશબ્દનમ્। મન્વન્તરાણાં સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ

શાખાઓનું પ્રમાણ, 'વેદવ્યાસ' વગેરે શબ્દો, મન્વંતરનો વિનાશ અને વિનાશ પછીનું ઉત્પત્તિ પણ અહીં સમજાવવામાં આવ્યું છે.

દેવતાનામૃષીણાં ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ। ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુમિત્યુક્તં ચ સમાસતઃ

દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃઓ વિશે સંપૂર્ણ વિગતવાર વર્ણન શક્ય નથી, એટલું માત્ર સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

મન્વન્તરસ્ય સંખ્યા ચ માનુષેણ પ્રકીર્તિતા। મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ ચ લક્ષણમ્

મન્વંતરનું ગણતરી માનવ ગણતરી પ્રમાણે જણાવવામાં આવી છે; અને આ જ બધાં મન્વંતરોનું લક્ષણ છે.

અતીતાનાગતાનાં ચ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્ત્યતે। તથા મન્વન્તરાણાં ચ પ્રતિસન્ધાનલક્ષણમ્

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની વાત વર્તમાન સાથે જોડીને કહેવામાં આવી છે; અને એ જ રીતે મન્વંતરોની પરંપરાનું લક્ષણ પણ સમજાવાયું છે.

અતીતાનાગતાનાં ચ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। મન્વન્તરત્રયં ચૈવ કાલજ્ઞાનં ચ કીર્ત્ત્યતે

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની વાત સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં કહેવામાં આવી છે; સાથે ત્રણ મન્વંતરો અને સમયનું જ્ઞાન પણ વર્ણવાયું છે.

મન્વન્તરેષુ દેવાનાં પ્રજેશાનાં ચ કીર્ત્તનમ્। દક્ષસ્ય ચાપિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયા દુહિતુઃ સુતાઃ

મન્વંતરોમાં દેવતાઓ અને પ્રજાપતિઓનું વર્ણન થાય છે; તેમજ દક્ષના દોહિત્રો, એટલે કે તેની પ્રિય પુત્રીના પુત્રોનું પણ ઉલ્લેખ છે.

સાવર્ણાદ્યાશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે મનવો મેરુમાશ્રિતાઃ। ધ્રુવસ્યોત્તાનપાદસ્ય પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

સાવર્ણિથી શરૂ થતા અને મેરુ પર વસતા મનુઓનું વર્ણન થાય છે; ધ્રુવ અને ઉત્તાનપાદ દ્વારા પ્રજાસર્જનનું પણ વર્ણન છે.

પૃથુનાપિ ચ વૈન્યેન ભૂમેર્દ્દોહપ્રવર્ત્તનમ્। પાત્રાણાં પયસાં ચૈવ વંશાનાં ચ વિશેષણમ્। બ્રહ્માદિભિઃ પૂર્વમેવ દુગ્ધા ચેયં વસુન્ધરા

પૃથુ વેણપુત્ર દ્વારા ધરતીને દોહવાની શરૂઆતનું વર્ણન છે; કયા પાત્રો, કયાં દૂધ અને વંશોનું વિશેષણ પણ છે; પહેલાં બ્રહ્મા અને અન્યોએ પણ આ ધરતીને દૂધી હતી.

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતેભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતેઃ। દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે જન્મ સોમસ્યાંશેન ધીમતઃ

દસ પ્રચેતસો અને મારિષામાંથી પ્રજાપતિ દક્ષનો જન્મ થયો હતો, જે બુદ્ધિશાળી અને ચંદ્રના અંશરૂપ હતા, એનું વર્ણન છે.

ભૂતભવ્યભવેશત્વં મહેન્દ્રાણાં ચ કીર્ત્ત્યતે। મન્વાદિકા ભવિષ્યન્તિ આખ્યાનૈર્બહુભિર્વૃતાઃ

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં મહેન્દ્રોનું અધિપત્ય વર્ણવાયું છે; મનુથી શરૂ કરીને અનેક કથાઓ આવનાર છે.

વૈવસ્વતસ્ય ચ મનોઃ કીર્ત્ત્યતે સર્ગવિસ્તરઃ। દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્। બ્રહ્મશુક્રાત્ સમુત્પત્તિર્ભૃગ્વાદીનાં ચ કીર્ત્યતે

વૈવસ્વત મનુની સૃષ્ટિનું વિસ્તૃત વર્ણન થાય છે; મહાન યજ્ઞમાં દેવે વારુણી રૂપ ધારણ કર્યું હતું; બ્રહ્મા અને શુક્રમાંથી અને ભૃગુ વગેરેની ઉત્પત્તિ પણ વર્ણવાય છે.

વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ શુભે। દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગો ધ્યાનાદ્વૈવસ્વતૈઽન્તરે

ચક્ષુષ મનુના શુભ સમયમાં જ્યારે પ્રજાસર્જન બંધ થયું, ત્યારે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દક્ષ દ્વારા ધ્યાનથી થયેલી સૃષ્ટિનું વર્ણન થાય છે.

નાશયામાસ શાપાય આત્મનો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

શાપના કારણે બ્રહ્માના પુત્રે પોતાનું વિનાશ કરી નાખ્યું.

તતો દક્ષોઽસૃજત્ કન્યા વીરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ। કીર્ત્ત્યતે ધર્મસર્ગશ્ચ કાશ્યપસ્ય ચ ધીમતઃ

પછી દક્ષે વિરિણીમાં પ્રસિદ્ધ એવી પુત્રીઓનું સર્જન કર્યું; ધર્મ અને બુદ્ધિશાળી કશ્યપની સૃષ્ટિનું પણ વર્ણન છે.

અત ઊર્ધ્વં બ્રહ્મણશ્ચ વિષ્ણોશ્ચૈવ ભવસ્ય ચ। એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ વિશેષત્વં ચ કીર્ત્યતે

આ પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવની એકતા, ભિન્નતા અને વિશેષતા પણ વર્ણવાય છે.

ઈશત્વાચ્ચ યથા શપ્તા જાતા દેવાઃ સ્વયમ્ભુવા। મરુત્પ્રસાદો મરુતાં દિત્યા દેવાંશસમ્ભવાઃ

કેવી રીતે ઈશ્વરત્વથી દેવતાઓને શાપ મળ્યો અને તેઓ સ્વાયંભુવમાંથી જન્મ્યા; મારુતોની કૃપા, દિતિમાંથી જન્મેલા મારુતો અને દેવતાઓના અંશથી ઉત્પન્ન દેવતાઓનું વર્ણન છે.

કીર્ત્ત્યન્તે મરુતાઞ્ચાથ ગણાસ્તે સપ્તસપ્તકાઃ। દેવત્વં પિતૃવાક્યેન વાયુસ્કન્ધેન ચાશ્રયઃ

મારુતો અને તેમના જૂથો, સાત સાતના સમૂહનું વર્ણન થાય છે; પિતૃઓના વચનથી તેમનું દેવત્વ અને વાયુના દળથી તેમનો આધાર પણ જણાવાયો છે.

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્। સર્વભૂતપિશાચાનાં પશૂનાં પક્ષિવીરુધામ્। ઉત્પત્તયશ્ચાપ્સરસાં કીર્ત્ત્યન્તે બહુવિસ્તરાત્

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, સાપ, રાક્ષસ, સર્વ જીવ, પિશાચ, પશુ, પક્ષી, વનસ્પતિ અને અપ્સરાઓની ઉત્પત્તિની વાતો ખૂબ વિગતે વર્ણવવામાં આવી છે.

સમુદ્રસંયોગકૃતં જન્મૈરાવતહસ્તિનઃ। વૈનતેયસમુત્પત્તિસ્તથા ચાસ્યાભિષેચનમ્

સમુદ્રમंथનથી ઉત્પન્ન થયેલા એરાવત હાથીનો જન્મ, વેનતેય એટલે કે ગરુડની ઉત્પત્તિ અને તેની અભિષેકની વાત પણ અહીં કહેવામાં આવી છે.

ભૃગૂણાં વિસ્તરશ્ચોક્તસ્તથા ચાઙ્ગિરસામપિ। કશ્યપસ્ય પુલસ્ત્યસ્ય તથૈવાત્રેર્મ્મહાત્મનઃ

ભૃગુઓની વિગતવાર કથા, અંગિરસોની વાત, અને કશ્યપ, પુલસ્ત્ય તથા મહાન આત્રીની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

પરાશરસ્ય ચ મુનેઃ પ્રજાનાં યત્ર વિસ્તરઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજોત્પત્તિસ્તતઃ પરમ્

પરાશર મુનિની વંશાવળી અને પ્રજાઓની વિસ્તૃત કથા, તથા દેવતાઓ અને ઋષિઓની ઉત્પત્તિ પણ આગળ વર્ણવાઈ છે.

તિસ્રઃ કન્યાઃ પ્રકીર્ત્ત્યન્તે યાસુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। પિતૃદૌહિત્રનિર્દ્દેશો દેવાનાં જન્મ ચોચ્યતે

ત્રણ કન્યાઓનું ઉલ્લેખ થાય છે, જેમાં લોકોએ આધાર મેળવ્યો છે; પિતૃઓની દૌહિત્રીની ઓળખ અને દેવતાઓના જન્મની વાત પણ કહેવામાં આવી છે.

વિસ્તરસ્તે ભગવતઃ પઞ્ચાનાં સુમહાત્મનામ્। ઇલાયા વિસ્તરશ્ચોક્ત આદિત્યસ્ય તતઃ પરમ્

પાંચ મહાન અને પુણ્યાત્માઓની વિગતવાર કથા, ઇલા અને પછી આદિત્યની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.

વિકુક્ષિચરિતઞ્ચોક્તં ધુન્ધોશ્ચૈવ નિબર્હણમ્। બૃહદ્બલાન્તસંક્ષેપાદિક્ષ્વાક્વાદ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

વિકુક્ષીના કાર્યો, ધુંધુનો વિનાશ અને ઇક્ષ્વાકુથી બ્રહદબલ સુધીના વંશની સંક્ષિપ્ત વાર્તા અહીં વર્ણવાઈ છે.

નિમ્યાદીનાં ક્ષિતીશાનાં યાવજ્જહુગણાદિતિ। કીર્ત્ત્યતે વિસ્તરો યશ્ચ યયાતેરપિ ભૂપતેઃ

નિમિથી શરૂ કરીને જહ્નુના વંશ સુધીના રાજાઓની વાર્તા અને યયાતિ રાજાની વંશાવળી પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.