વાયુપુરાણમ્

સૂર્યાદીનાં સ્યન્દનાનાં ધ્રુવાદેવ પ્રકીર્ત્તનમ્। કીર્ત્ત્યતે શિશુમારશ્ચ યસ્ય પુચ્છે ધ્રુવઃ સ્થિતઃ

સૂર્ય વગેરેના રથો ધ્રુવથી ઉદ્ભવ્યા છે એમ કહેવામાં આવે છે; અને શિશુમાર નામના તારામંડળનું વર્ણન થાય છે, જેના પૂંછડે ધ્રુવ સ્થિત છે.

તારારૂપાણિ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ। નિવાસા યત્ર કીર્ત્ત્યન્તે દેવાનાં પુણ્યકારિણામ્

બધા તારાઓ, નક્ષત્રરૂપે અને ગ્રહો સાથે મળીને, વર્ણવવામાં આવે છે; અને પુણ્ય કરનાર દેવતાઓના નિવાસસ્થાનોનું પણ વર્ણન થાય છે.

સૂર્યરશ્મિસહસ્રે ચ વર્ષશીતોષ્ણનિઃસ્રવઃ। પ્રવિભાગશ્ચ રશ્મીનાં નામતઃ કર્મતોઽર્થતઃ

સૂર્યની હજાર કિરણો, વરસાદ, ઠંડી અને ઉષ્ણતાનું ઉત્સર્જન, તેમજ કિરણોના નામ, કાર્ય અને અર્થ પ્રમાણે વિભાજનનું વર્ણન થાય છે.

પરિમાણગતી ચોક્તે ગ્રહાણાં સૂર્યસંશ્રયાત્। યથા ચાશુ વિષાત્ પ્રાપ્તા શમ્ભોઃ કણ્ઠસ્ય નીલતા

ગ્રહોની માપ અને ગતિ, જે સૂર્ય પર આધાર રાખે છે, તેનું વર્ણન થાય છે; અને જેમ શિવજીના ગળામાં ઝેરથી નીલાપણું તુરંત આવ્યું, તેમ આ વાત પણ જણાવવામાં આવે છે.

બ્રહ્મપ્રસાદિતસ્યાશુ વિષાદઃ શૂલપાણિનઃ। સ્તૂયમાનઃ સુરૈર્વિષ્ણુઃ સ્તૌતિ દેવં મહેશ્વરમ્

બ્રહ્માના આશીર્વાદથી તુરંત શૂળધારી દેવના ગળેથી ઝેર દૂર થવાની વાત આવે છે; અને દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસિત વિષ્ણુ, મહાદેવનું સ્તુતિ કરે છે.

લિઙ્ગોદ્ભવકથા પુણ્યા સર્વપાપપ્રણાશિની। વિશ્વરૂપાત્ પ્રધાનસ્ય પરિણામોઽયમદ્ભુતઃ

લિંગના ઉત્પત્તિની પાવન અને સર્વ પાપોનો નાશ કરતી કથા વર્ણવાય છે; અને મુખ્ય તત્વમાંથી વિશ્વરૂપમાં થયેલો આ અજોડ પરિવર્તન પણ જણાવાય છે.

પુરૂરવસ ઐલસ્ય માહાત્મ્યાનુપ્રકીર્ત્તનમ્। પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં તર્પણં ચામૃતસ્ય વૈ

ઇલાના પુત્ર પુરૂરવસનું મહિમા વર્ણવાય છે; અને પિતૃઓના બે પ્રકારને અમૃતથી તૃપ્તિ આપવાની વાત પણ આવે છે.

તતઃ પર્વાણિ કીર્ત્ત્યન્તે પર્વણાઞ્ચૈવ સન્ધયઃ। સ્વર્ગ લોકગતાનાં ચ પ્રાપ્તાનાઞ્ચાપ્યધોગતિમ્। પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં શ્રાદ્ધેનાનુગ્રહો મહાન્

પછી પર્વદિન અને તેમના સંધિનો ઉલ્લેખ થાય છે; અને જે સ્વર્ગ કે અન્ય લોકમાં ગયા છે, તેમની ઉપર કે નીચે ગતિની વાત આવે છે; તથા પિતૃઓના બે પ્રકારને શ્રાદ્ધથી મળતા મહાન લાભનું વર્ણન થાય છે.

યુગસંખ્યાપ્રમાણં ચ કીર્ત્યતે ચ કૃતે યુગે। ત્રેતાયુગે ચાપકર્ષાદ્વાર્તાયાઃ સંપ્રવર્ત્તનમ્

યુગોની સંખ્યા અને માપનું વર્ણન થાય છે; અને કૃતયુગમાં, ત્રેતાયુગમાં ઘટતી શક્તિથી ખેતીની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ, તેની વાત આવે છે.

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ સંખ્યાનઞ્ચ પ્રવર્ત્તનમ્। વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ સંસ્થિતિર્ધર્મતસ્તથા

વર્ણો અને આશ્રમોની ગણતરી અને સ્થાપનાનું વર્ણન થાય છે; અને ધર્મ પ્રમાણે તેમની સ્થિતિ કેવી રીતે જળવાય છે, તે પણ જણાવાય છે.

યજ્ઞપ્રવર્ત્તનઞ્ચૈવ સંવાદો યત્ર કીર્ત્યતે। ઋષીણાં વસુના સાર્દ્ધં વસોશ્ચાધઃ પુનર્ગતિઃ

યજ્ઞની પ્રસ્થાપના અને ત્યાં થતો સંવાદ વર્ણવાય છે; તેમજ વસુઓની નીચે ઉતરવાની અને પાછી જવાની વાત પણ આવે છે.

પ્રશ્નાનાં દુર્વચત્વં ચ સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્। પ્રશંસા તપસશ્ચોક્તા યુગાવસ્થાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। દ્વાપરસ્ય કલેશ્ચાત્ર સઙ્ક્ષેપેણ પ્રકીર્તનમ્

પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવું કેટલું મુશ્કેલ છે, તે સિવાય કે સ્વાયંભુવ મનુ માટે, તેની વાત આવે છે; તપસ્યાની પ્રશંસા અને યુગોની સંપૂર્ણ સ્થિતિનું વર્ણન થાય છે; અને અહીં દ્વાપર તથા કળિયુગનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન પણ આવે છે.

દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણાં પ્રમાણાનિ યુગેયુગે। કીર્ત્યન્તે યુગસામર્થ્યાત્ પરિણાહોચ્છ્રયાયુષઃ

દેવ, પશુ અને મનુષ્યોના દરેક યુગમાં માપ અને આયુષ્યના વધઘટ પ્રમાણે વર્ણન થાય છે.

શિષ્ટાદીનાં ચ નિર્દેશઃ પ્રાદુર્ભાવશ્ચ કીર્ત્યતે। વેદસ્ય તદ્વિજાતાનાં મંત્રાણાં ચ પ્રકીર્તનમ્

શ્રેષ્ઠ લોકો વિશેની સમજણ અને તેમનો પ્રગટાવ પણ અહીં વર્ણવાયો છે; એ જ રીતે, વેદ, વેદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો અને મંત્રોનું પણ ઉલ્લેખ કરાયો છે.

શાખાનાં પરિમાણં ચ વેદવ્યાસાદિશબ્દનમ્। મન્વન્તરાણાં સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ

શાખાઓનું પ્રમાણ, 'વેદવ્યાસ' વગેરે શબ્દો, મન્વંતરનો વિનાશ અને વિનાશ પછીનું ઉત્પત્તિ પણ અહીં સમજાવવામાં આવ્યું છે.

દેવતાનામૃષીણાં ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ। ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુમિત્યુક્તં ચ સમાસતઃ

દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃઓ વિશે સંપૂર્ણ વિગતવાર વર્ણન શક્ય નથી, એટલું માત્ર સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

મન્વન્તરસ્ય સંખ્યા ચ માનુષેણ પ્રકીર્તિતા। મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ ચ લક્ષણમ્

મન્વંતરનું ગણતરી માનવ ગણતરી પ્રમાણે જણાવવામાં આવી છે; અને આ જ બધાં મન્વંતરોનું લક્ષણ છે.

અતીતાનાગતાનાં ચ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્ત્યતે। તથા મન્વન્તરાણાં ચ પ્રતિસન્ધાનલક્ષણમ્

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની વાત વર્તમાન સાથે જોડીને કહેવામાં આવી છે; અને એ જ રીતે મન્વંતરોની પરંપરાનું લક્ષણ પણ સમજાવાયું છે.

અતીતાનાગતાનાં ચ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। મન્વન્તરત્રયં ચૈવ કાલજ્ઞાનં ચ કીર્ત્ત્યતે

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની વાત સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં કહેવામાં આવી છે; સાથે ત્રણ મન્વંતરો અને સમયનું જ્ઞાન પણ વર્ણવાયું છે.

મન્વન્તરેષુ દેવાનાં પ્રજેશાનાં ચ કીર્ત્તનમ્। દક્ષસ્ય ચાપિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયા દુહિતુઃ સુતાઃ

મન્વંતરોમાં દેવતાઓ અને પ્રજાપતિઓનું વર્ણન થાય છે; તેમજ દક્ષના દોહિત્રો, એટલે કે તેની પ્રિય પુત્રીના પુત્રોનું પણ ઉલ્લેખ છે.

સાવર્ણાદ્યાશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે મનવો મેરુમાશ્રિતાઃ। ધ્રુવસ્યોત્તાનપાદસ્ય પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

સાવર્ણિથી શરૂ થતા અને મેરુ પર વસતા મનુઓનું વર્ણન થાય છે; ધ્રુવ અને ઉત્તાનપાદ દ્વારા પ્રજાસર્જનનું પણ વર્ણન છે.

પૃથુનાપિ ચ વૈન્યેન ભૂમેર્દ્દોહપ્રવર્ત્તનમ્। પાત્રાણાં પયસાં ચૈવ વંશાનાં ચ વિશેષણમ્। બ્રહ્માદિભિઃ પૂર્વમેવ દુગ્ધા ચેયં વસુન્ધરા

પૃથુ વેણપુત્ર દ્વારા ધરતીને દોહવાની શરૂઆતનું વર્ણન છે; કયા પાત્રો, કયાં દૂધ અને વંશોનું વિશેષણ પણ છે; પહેલાં બ્રહ્મા અને અન્યોએ પણ આ ધરતીને દૂધી હતી.

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતેભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતેઃ। દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે જન્મ સોમસ્યાંશેન ધીમતઃ

દસ પ્રચેતસો અને મારિષામાંથી પ્રજાપતિ દક્ષનો જન્મ થયો હતો, જે બુદ્ધિશાળી અને ચંદ્રના અંશરૂપ હતા, એનું વર્ણન છે.

ભૂતભવ્યભવેશત્વં મહેન્દ્રાણાં ચ કીર્ત્ત્યતે। મન્વાદિકા ભવિષ્યન્તિ આખ્યાનૈર્બહુભિર્વૃતાઃ

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં મહેન્દ્રોનું અધિપત્ય વર્ણવાયું છે; મનુથી શરૂ કરીને અનેક કથાઓ આવનાર છે.

વૈવસ્વતસ્ય ચ મનોઃ કીર્ત્ત્યતે સર્ગવિસ્તરઃ। દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્। બ્રહ્મશુક્રાત્ સમુત્પત્તિર્ભૃગ્વાદીનાં ચ કીર્ત્યતે

વૈવસ્વત મનુની સૃષ્ટિનું વિસ્તૃત વર્ણન થાય છે; મહાન યજ્ઞમાં દેવે વારુણી રૂપ ધારણ કર્યું હતું; બ્રહ્મા અને શુક્રમાંથી અને ભૃગુ વગેરેની ઉત્પત્તિ પણ વર્ણવાય છે.

વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ શુભે। દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગો ધ્યાનાદ્વૈવસ્વતૈઽન્તરે

ચક્ષુષ મનુના શુભ સમયમાં જ્યારે પ્રજાસર્જન બંધ થયું, ત્યારે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દક્ષ દ્વારા ધ્યાનથી થયેલી સૃષ્ટિનું વર્ણન થાય છે.

નાશયામાસ શાપાય આત્મનો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

શાપના કારણે બ્રહ્માના પુત્રે પોતાનું વિનાશ કરી નાખ્યું.

તતો દક્ષોઽસૃજત્ કન્યા વીરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ। કીર્ત્ત્યતે ધર્મસર્ગશ્ચ કાશ્યપસ્ય ચ ધીમતઃ

પછી દક્ષે વિરિણીમાં પ્રસિદ્ધ એવી પુત્રીઓનું સર્જન કર્યું; ધર્મ અને બુદ્ધિશાળી કશ્યપની સૃષ્ટિનું પણ વર્ણન છે.

અત ઊર્ધ્વં બ્રહ્મણશ્ચ વિષ્ણોશ્ચૈવ ભવસ્ય ચ। એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ વિશેષત્વં ચ કીર્ત્યતે

આ પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવની એકતા, ભિન્નતા અને વિશેષતા પણ વર્ણવાય છે.