વાયુપુરાણમ્

સર્વઞ્ચ તત્‌પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિકમ્। સવ્યાસપરિમાણઞ્ચ સંક્ષેપેણૈવ કીર્ત્ત્યતે

આ બધાની માપણી મુખ્ય તત્વના ભાગરૂપે, તથા વ્યાસ સહિત અને વિના વ્યાસની માપણી સંક્ષિપ્તમાં અહીં વર્ણવાઈ છે.

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચૈવ પૃથિવ્યાશ્ચાપ્યશેષતઃ। પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ સામ્પ્રતૈરભિમાનિભિઃ। મહેન્દ્રાદ્યાઃ સભાઃ પુણ્યા માનસોત્તરમૂર્દ્ધનિ

સૂર્ય, ચંદ્ર અને ધરતીની સંપૂર્ણ માપણી યોજન પ્રમાણે, વર્તમાન વિદ્વાનો મુજબ અહીં આપવામાં આવી છે; અને માનસોત્તર પર્વતની ચોટી પર મહેન્દ્ર વગેરે દેવતાઓની પુણ્ય સભાઓનું પણ વર્ણન છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં ગતિશ્ચોક્તા સ્વર્ગસ્યાલાતચક્રવત્। નાગવીથ્યજવીથ્યોશ્ચ લક્ષણં પરિકીર્ત્ત્યતે

આ પછી સ્વર્ગના ગતિનું વર્ણન છે, જે અગ્નિચક્ર જેવું છે; તેમજ નાગમાર્ગ અને તીવ્ર ગતિના માર્ગોની વિશેષતાઓ પણ અહીં જણાવવામાં આવી છે.

કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ મણ્ડલાનાઞ્ચ યોજનૈઃ। લોકાલોકસ્ય સન્ધ્યાયા અહ્નો વિષુવતસ્તથા

બે રેખાઓ, મંડળો, લોકાલોકની સીમા, સંધ્યા, દિવસ અને વિષ્ણુવતના યોજન પ્રમાણે માપણીઓ અહીં વર્ણવાઈ છે.

લોકપાલાઃ સ્થિતાશ્ચોર્દ્ધ્વં કીર્ત્ત્યન્તે યે ચતુર્દિશમ્। પિત્રૂણાં દેવતાનાં ચ પન્થાનૌ દક્ષિણોત્તરૌ

ચારે દિશામાં ઊપર સ્થિત લોકપાલોનું વર્ણન અને પિતૃઓ તથા દેવતાઓના દક્ષિણ અને ઉત્તર માર્ગોની પણ અહીં વિગત આપવામાં આવી છે.

ગૃહિણાં ન્યાસિનાઞ્ચોક્તૌ રજઃસત્ત્વસમાશ્રયાત્। કીર્ત્ત્યતે ચ પદં વિષ્ણોર્ધર્માદ્યા યત્ર ધિષ્ઠિતાઃ

ગૃહસ્થો અને સંન્યાસીઓ માટે જે ઉપદેશ આપવામાં આવ્યા છે, તે રજોગુણ અને સત્ત્વગુણના પ્રભાવથી ઉદ્ભવેલા છે એમ કહેવામાં આવે છે; અને જ્યાં ધર્મ વગેરે તત્વો સ્થિર છે, એવા વિષ્ણુના સ્થાનનું વર્ણન થાય છે.

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારો ગ્રહાણાં જ્યોતિષાં તથા। કીર્ત્ત્યતે ધ્રુવસામર્થ્યાત્ પ્રજાનાં ચ શુભાશુભમ્

સૂર્ય અને ચંદ્ર તથા ગ્રહો અને તારાઓની ગતિનું વર્ણન કરવામાં આવે છે; અને ધ્રુવની શક્તિથી જીવાત્માઓને મળતા શુભ-અશુભ ફળો પણ જણાવવામાં આવે છે.

બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ સૌરઃ સ્યન્દનોઽર્થવશાત્ સ્વયમ્। કીર્ત્ત્યતે ભગવાન્ યેન પ્રસર્પતિ દિવિ સ્વયમ્

બ્રહ્માએ જરૂરિયાતને કારણે જે સૌર રથ બનાવ્યો છે, તેનું વર્ણન થાય છે; એ રથ દ્વારા ભગવાન પોતે આકાશમાં ગતિ કરે છે.

સ રથોઽધિષ્ઠિતો દેવૈરાદિત્યૈઃ ઋષિભિસ્તથા। ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ

આ રથમાં દેવતાઓ, આદિત્યો, ઋષિઓ, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, સમૂહના મુખ્યો, સાપો અને રાક્ષસો પણ સ્થિત છે.

અપાં સારમયસ્યેન્દોઃ કીર્ત્યતે ચ રથસ્તથા। વૃદ્ધિક્ષયૌ ચ સૌમસ્ય કીર્ત્ત્યેતે સૂર્યકારિતૌ

પાણીના સારથી બનેલા ચંદ્રના રથનું પણ વર્ણન થાય છે; અને સૂર્યના કારણે ચંદ્રના વધ-ઘટની વાત પણ જણાવવામાં આવે છે.

સૂર્યાદીનાં સ્યન્દનાનાં ધ્રુવાદેવ પ્રકીર્ત્તનમ્। કીર્ત્ત્યતે શિશુમારશ્ચ યસ્ય પુચ્છે ધ્રુવઃ સ્થિતઃ

સૂર્ય વગેરેના રથો ધ્રુવથી ઉદ્ભવ્યા છે એમ કહેવામાં આવે છે; અને શિશુમાર નામના તારામંડળનું વર્ણન થાય છે, જેના પૂંછડે ધ્રુવ સ્થિત છે.

તારારૂપાણિ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ। નિવાસા યત્ર કીર્ત્ત્યન્તે દેવાનાં પુણ્યકારિણામ્

બધા તારાઓ, નક્ષત્રરૂપે અને ગ્રહો સાથે મળીને, વર્ણવવામાં આવે છે; અને પુણ્ય કરનાર દેવતાઓના નિવાસસ્થાનોનું પણ વર્ણન થાય છે.

સૂર્યરશ્મિસહસ્રે ચ વર્ષશીતોષ્ણનિઃસ્રવઃ। પ્રવિભાગશ્ચ રશ્મીનાં નામતઃ કર્મતોઽર્થતઃ

સૂર્યની હજાર કિરણો, વરસાદ, ઠંડી અને ઉષ્ણતાનું ઉત્સર્જન, તેમજ કિરણોના નામ, કાર્ય અને અર્થ પ્રમાણે વિભાજનનું વર્ણન થાય છે.

પરિમાણગતી ચોક્તે ગ્રહાણાં સૂર્યસંશ્રયાત્। યથા ચાશુ વિષાત્ પ્રાપ્તા શમ્ભોઃ કણ્ઠસ્ય નીલતા

ગ્રહોની માપ અને ગતિ, જે સૂર્ય પર આધાર રાખે છે, તેનું વર્ણન થાય છે; અને જેમ શિવજીના ગળામાં ઝેરથી નીલાપણું તુરંત આવ્યું, તેમ આ વાત પણ જણાવવામાં આવે છે.

બ્રહ્મપ્રસાદિતસ્યાશુ વિષાદઃ શૂલપાણિનઃ। સ્તૂયમાનઃ સુરૈર્વિષ્ણુઃ સ્તૌતિ દેવં મહેશ્વરમ્

બ્રહ્માના આશીર્વાદથી તુરંત શૂળધારી દેવના ગળેથી ઝેર દૂર થવાની વાત આવે છે; અને દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસિત વિષ્ણુ, મહાદેવનું સ્તુતિ કરે છે.

લિઙ્ગોદ્ભવકથા પુણ્યા સર્વપાપપ્રણાશિની। વિશ્વરૂપાત્ પ્રધાનસ્ય પરિણામોઽયમદ્ભુતઃ

લિંગના ઉત્પત્તિની પાવન અને સર્વ પાપોનો નાશ કરતી કથા વર્ણવાય છે; અને મુખ્ય તત્વમાંથી વિશ્વરૂપમાં થયેલો આ અજોડ પરિવર્તન પણ જણાવાય છે.

પુરૂરવસ ઐલસ્ય માહાત્મ્યાનુપ્રકીર્ત્તનમ્। પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં તર્પણં ચામૃતસ્ય વૈ

ઇલાના પુત્ર પુરૂરવસનું મહિમા વર્ણવાય છે; અને પિતૃઓના બે પ્રકારને અમૃતથી તૃપ્તિ આપવાની વાત પણ આવે છે.

તતઃ પર્વાણિ કીર્ત્ત્યન્તે પર્વણાઞ્ચૈવ સન્ધયઃ। સ્વર્ગ લોકગતાનાં ચ પ્રાપ્તાનાઞ્ચાપ્યધોગતિમ્। પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં શ્રાદ્ધેનાનુગ્રહો મહાન્

પછી પર્વદિન અને તેમના સંધિનો ઉલ્લેખ થાય છે; અને જે સ્વર્ગ કે અન્ય લોકમાં ગયા છે, તેમની ઉપર કે નીચે ગતિની વાત આવે છે; તથા પિતૃઓના બે પ્રકારને શ્રાદ્ધથી મળતા મહાન લાભનું વર્ણન થાય છે.

યુગસંખ્યાપ્રમાણં ચ કીર્ત્યતે ચ કૃતે યુગે। ત્રેતાયુગે ચાપકર્ષાદ્વાર્તાયાઃ સંપ્રવર્ત્તનમ્

યુગોની સંખ્યા અને માપનું વર્ણન થાય છે; અને કૃતયુગમાં, ત્રેતાયુગમાં ઘટતી શક્તિથી ખેતીની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ, તેની વાત આવે છે.

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ સંખ્યાનઞ્ચ પ્રવર્ત્તનમ્। વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ સંસ્થિતિર્ધર્મતસ્તથા

વર્ણો અને આશ્રમોની ગણતરી અને સ્થાપનાનું વર્ણન થાય છે; અને ધર્મ પ્રમાણે તેમની સ્થિતિ કેવી રીતે જળવાય છે, તે પણ જણાવાય છે.

યજ્ઞપ્રવર્ત્તનઞ્ચૈવ સંવાદો યત્ર કીર્ત્યતે। ઋષીણાં વસુના સાર્દ્ધં વસોશ્ચાધઃ પુનર્ગતિઃ

યજ્ઞની પ્રસ્થાપના અને ત્યાં થતો સંવાદ વર્ણવાય છે; તેમજ વસુઓની નીચે ઉતરવાની અને પાછી જવાની વાત પણ આવે છે.

પ્રશ્નાનાં દુર્વચત્વં ચ સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્। પ્રશંસા તપસશ્ચોક્તા યુગાવસ્થાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। દ્વાપરસ્ય કલેશ્ચાત્ર સઙ્ક્ષેપેણ પ્રકીર્તનમ્

પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવું કેટલું મુશ્કેલ છે, તે સિવાય કે સ્વાયંભુવ મનુ માટે, તેની વાત આવે છે; તપસ્યાની પ્રશંસા અને યુગોની સંપૂર્ણ સ્થિતિનું વર્ણન થાય છે; અને અહીં દ્વાપર તથા કળિયુગનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન પણ આવે છે.

દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણાં પ્રમાણાનિ યુગેયુગે। કીર્ત્યન્તે યુગસામર્થ્યાત્ પરિણાહોચ્છ્રયાયુષઃ

દેવ, પશુ અને મનુષ્યોના દરેક યુગમાં માપ અને આયુષ્યના વધઘટ પ્રમાણે વર્ણન થાય છે.

શિષ્ટાદીનાં ચ નિર્દેશઃ પ્રાદુર્ભાવશ્ચ કીર્ત્યતે। વેદસ્ય તદ્વિજાતાનાં મંત્રાણાં ચ પ્રકીર્તનમ્

શ્રેષ્ઠ લોકો વિશેની સમજણ અને તેમનો પ્રગટાવ પણ અહીં વર્ણવાયો છે; એ જ રીતે, વેદ, વેદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો અને મંત્રોનું પણ ઉલ્લેખ કરાયો છે.

શાખાનાં પરિમાણં ચ વેદવ્યાસાદિશબ્દનમ્। મન્વન્તરાણાં સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ

શાખાઓનું પ્રમાણ, 'વેદવ્યાસ' વગેરે શબ્દો, મન્વંતરનો વિનાશ અને વિનાશ પછીનું ઉત્પત્તિ પણ અહીં સમજાવવામાં આવ્યું છે.

દેવતાનામૃષીણાં ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ। ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુમિત્યુક્તં ચ સમાસતઃ

દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃઓ વિશે સંપૂર્ણ વિગતવાર વર્ણન શક્ય નથી, એટલું માત્ર સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

મન્વન્તરસ્ય સંખ્યા ચ માનુષેણ પ્રકીર્તિતા। મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ ચ લક્ષણમ્

મન્વંતરનું ગણતરી માનવ ગણતરી પ્રમાણે જણાવવામાં આવી છે; અને આ જ બધાં મન્વંતરોનું લક્ષણ છે.

અતીતાનાગતાનાં ચ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્ત્યતે। તથા મન્વન્તરાણાં ચ પ્રતિસન્ધાનલક્ષણમ્

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની વાત વર્તમાન સાથે જોડીને કહેવામાં આવી છે; અને એ જ રીતે મન્વંતરોની પરંપરાનું લક્ષણ પણ સમજાવાયું છે.

અતીતાનાગતાનાં ચ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। મન્વન્તરત્રયં ચૈવ કાલજ્ઞાનં ચ કીર્ત્ત્યતે

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની વાત સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં કહેવામાં આવી છે; સાથે ત્રણ મન્વંતરો અને સમયનું જ્ઞાન પણ વર્ણવાયું છે.