વાયુપુરાણમ્

એવં વિવદમાનાસ્તે દૃષ્ટ્વા તાન્વૈ બ્રુવન્તિ હ। યસ્માન્ન વિદ્યતે ભેદો મનસશ્ચેતસશ્ચ હ। તસ્માદનુગ્રહાસ્તેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તે ભવન્ત્યુત ।। ૫.

આ રીતે તેઓ વિવાદ કરે છે, અને તેમને જોઈને કહેવામાં આવે છે: મન અને ચેતનામાં કોઈ ભેદ નથી, તેથી તેમની કૃપાથી તેઓ ક્ષેત્રજ્ઞ બની જાય છે.

એકસ્તુ પ્રભુશક્ત્યા વૈ બહુધા ભવતીશ્વરઃ। ભૂત્વા યસ્માચ્ચ બહુધા ભવન્યેકઃ પુનસ્તુ સઃ ।। ૫.

એક ભગવાન પોતાની શક્તિથી અનેક રૂપે થાય છે; અને અનેક બનીને, ફરીથી એ એક બની જાય છે.

તસ્માત્સુમનસો ભેદાજ્જાયન્તે તેજસશ્ચ હ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ પ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ। સર્ગાદૌ સકૃદુત્પન્નાસ્તિષ્ઠન્તીહ પ્રશંસયા ।। ૫.

આથી, મન અને તેજના વિભાજનથી, દરેક મન્વંતરમાં, સ્થાવર અને જંગમ તમામ પ્રાણીઓ સર્જનના આરંભે જન્મે છે અને અહીં પ્રશંસા પામે છે.

પ્રાપ્તે પ્રાપ્તે તુ કલ્પાન્તે રુદ્રઃ સંહરતિ પ્રજાઃ। જાયન્તે મોહયન્તોઽન્યાનીશ્વરા યોગમાયયા ।। ૫.

દરેક કલ્પના અંતે, રુદ્ર પ્રજાઓનું સંહાર કરે છે; યોગમાયાની શક્તિથી, બીજા પ્રભુહીન લોકોને મોહિત કરતા જન્મે છે.

ઐશ્વર્યેણ ચરન્તસ્તે મોહયન્તિ હ્યનીશ્વરાઃ। તસ્માદ્દોષપ્રચારેષુ યુક્તાયુક્તં ન વિદ્યતે ।। ૫.

તેઓ ઐશ્વર્યથી વર્તે છે અને પ્રભુહીન લોકોને મોહિત કરે છે; તેથી દોષોના પ્રસારમાં યોગ્ય કે અયોગ્ય કંઈ નથી.

ભૂતાપવાદિનો દુષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતભાવિનઃ। ભૂતાપવાદિનઃ શક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્ ।। ૫.

જે લોકો જીવના અસ્તિત્વને નકારે છે, તેઓ દુષ્ટ છે; જે લોકો મધ્યસ્થ રહે છે, તેઓ જીવના વિષયે નિરસ છે; અને જે લોકો જીવના અસ્તિત્વને માને છે, તેઓ શક્તિશાળી છે. ત્રણેય વેદો સત્ય બોલનારાઓના સાચા માર્ગદર્શક છે.

દૃઢપૂર્વશ્રુતત્વાચ્ચ પ્રવાદાચ્ચૈવ લૌકિકાત્। ચતુર્ભિઃ કારણૈરેભિર્યથાતત્ત્વં ન વિન્દતિ ।। ૫.

પહેલાંથી મજબૂત રીતે સાંભળેલું અને લોકજીવનમાંથી મળેલી શીખણના કારણે, આ ચાર કારણોથી, માણસને સાચું તત્વ સમજાતું નથી.

પૂર્વમર્થાન્તરે ન્યસ્તાઃ કાલાન્તરગતા અપિ। તેનાન્યત્ સન્તમપ્યર્થં દ્વેષાન્ન પ્રતિપદ્યતે ।। ૫.

પહેલાં અર્થો બીજા સંદર્ભમાં મૂકાયા હતા, ભલે તે બીજાં સમયના હોય; એ કારણે, બીજો અર્થ હોવા છતાં, મનુષ્ય દ્વેષવશ તેને સ્વીકારતો નથી.

દર્શાનાં દ્રવ્યભૂતો યો ગુણભૂતસ્તુ તેષુ યઃ। કર્મણાં મનસાં કર્ત્તા અભિજાત્યા ચ યો મહાન્। શ્રુતજ્ઞૈઃ કારણૈરેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિકીર્ત્ત્યતે ।। ૫.

દરશનોમાં જે મુખ્ય તત્વ છે, તે દ્રવ્ય છે; અને જે ગુણરૂપ છે, તે ગુણ છે. કર્મ અને મનના કરનાર, તથા જન્મથી મહાન એવા વ્યક્તિને, શાસ્ત્રજ્ઞાની લોકો આ ચાર કારણો વડે વર્ણવે છે.

અશક્તરુષ્ટો જાનાતિ દેવતાઃ પ્રવિભાગશઃ। ઇમૌ ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકૌ યોગેશ્વરં પ્રતિ ।। ૫.

જે અશક્ત અને ક્રોધિત છે, તે દેવતાઓને સ્પષ્ટ રીતે ઓળખે છે. અહીં યોગેશ્વર વિષે બે શ્લોકો ઉલ્લેખાય છે.

આત્મનઃ પ્રતિરૂપાણિ પરેષાઞ્ચ સહસ્રશઃ। કુર્યાદ્યોગબલમ્પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈઃ સહાચરેત્ ।। ૫.

યોગની શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને, માણસ પોતાના અને બીજાના હજારો રૂપો બનાવી શકે છે અને એ બધા સાથે મળી વર્તી શકે છે.

પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાશ્ચૈવ તથૈવોગ્રતપશ્ચરન્ । સંહરેચ્ચ પુનઃ સર્વાન્ સૂર્યતેજો ગુણાનિવ ।। ૫.

એ ઇન્દ્રિયોના વિષયોને મેળવી શકે છે અને તીવ્ર તપ કરવાથી, બધાને પાછા ખેંચી પણ શકે છે, જેમ સૂર્યના તેજના ગુણો સંહરાય છે.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ। પપ્રચ્છુઋષયઃ શ્રેષ્ઠં વચનસ્ય યથાક્રમમ્ ।। ૬.

આ શબ્દો સાંભળીને, નૈમિષારણ્યના તપસ્વી ઋષિઓએ શ્રેષ્ઠ ઋષિ પાસે ક્રમશઃ પ્રશ્ન કર્યો.

સપ્તસ્વિહ કથં દેવા જાતા મન્વન્તરેષ્વિહ। ઇન્દ્રવિષ્ણુપ્રધાનાસ્તે આદિત્યાસ્તુ મહૌજસઃ। એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરાદ્રોમહર્ષણ ।। ૬.

આ મન્વંતરોમાં, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ મુખ્ય એવા સાત દેવતાઓ કેવી રીતે જન્મ્યા? મહાબળશાળી આદિત્યો વિશે પણ, હે રોમહર્ષણ, અમને બધું વિગતે કહો.

એવ મુક્તસ્તદા સૂતો વિનયી બ્રહ્મવાદિભિઃ। ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્ઠો યથા પૃષ્ટો મહર્ષિભિઃ ।। ૬.

આ રીતે બોલાતા, વિનયશીલ સૂતાએ મહર્ષિઓના પ્રશ્ન મુજબ, શ્રેષ્ઠ વક્તા તરીકે ઉત્તર આપ્યો.

વ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા યથા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા। સર્વ મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વતરેષ્વિહ ।। ૬.

બ્રહ્માના મુખમાંથી, પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે દેવતાઓનું સર્જન થયું; આ મન્વંતરોમાં, બધા દેવતાઓ મંત્રમય શરીર ધરાવે છે એમ કહેવાય છે.

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્। આકૂતઃ પ્રથમસ્તેષાં તતસ્ત્વાકૂતિરેવ ચ ।। ૬.

દર્શ, પૌર્ણમાસ, બૃહત્ અને રથંતર; એમાં પ્રથમ આકૂતિ છે, પછી ફરી આકૂતિ જ છે.

વિત્તિશ્ચૈવ સુવિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ। અધીષ્ટસ્તુ તતો જ્ઞેયઃ અધીતિશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ। વિજ્ઞાતિશ્ચૈવ વિજ્ઞાતો માનવો યે ચ દ્વાદશ ।। ૬.

વિત્તિ અને સુવિત્તિ, આકૂતિ અને કૂતિ; પછી અધિષ્ઠા અને સાચા અર્થમાં અધિતિ; વિજ્ઞાતિ અને વિજ્ઞાતા, એમ બાર મનુઓ છે.

જ્ઞેયો દ્વાદશપુત્રશ્ચ યશ્ચાબ્દેન સમાજયેત્। તં દૃષ્ટ્વા ચાબ્રવીદ્બ્રહ્મા જયા દેવાનસૂયત ।। ૬.

બાર પુત્રો જાણી લેવા, અને જે વર્ષમાં તેમને એકત્ર કરે છે, તેને જોઈને બ્રહ્માએ કહ્યું: 'દેવતાઓ જન્મે'.

દારા ગ્રિહોત્રસંયોગે મિથ્યામારભતેતિ ચ। એવમુક્ત્વા તુ તં વ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૬.

પત્ની અને ગૃહયજ્ઞના સંયોગમાં, તેણે ખોટી રીતે શરૂઆત કરી; આવું કહીને બ્રહ્મા ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતસ્તે નાભ્યનન્દન્ત તદ્વાક્યં પરમેષ્ઠિનઃ। સત્યસ્યેહ તુ કર્માણિ વાઙ્મનઃ કર્મજાનિ તુ ।। ૬.

પછી તેમણે પરમેશ્વરની વાતને સ્વીકારી નહિ; અહીં, સત્યના કર્મો એ છે, જે વાણી, મન અને કર્મથી થાય છે.

ય એવાપ્યવતિષ્ઠન્તે દોષં દૃષ્ટ્વા તુ કર્મસુ। ક્ષયાતિશયયુક્તન્તુ તે દૃષ્ટ્વા કર્મણાં ફલમ્ ।। ૬.

જે લોકો કર્મોમાં દોષ જોઈને સ્થિર રહે છે, તેઓ કર્મના ફળમાં ક્ષય અને વધારાનો અનુભવ કરે છે.

જુગુપ્સન્તઃ પ્રસૂતિઞ્ચ નિસ્તન્દ્રા નિર્મમાભવન્। અજસ્રં કાંક્ષમાણાસ્તે વિરક્તા દોષદર્શિનઃ ।। ૬.

જન્મને તિરસ્કારતા, તેઓ નિરંતર જાગૃત અને નિર્મમ બની ગયા; હંમેશા ઇચ્છા રાખી, દોષ જોતા તેઓ વિરક્ત થયા.

અર્થં ધર્મઞ્ચ કામઞ્ચ હિત્વા તે વૈ વ્યવસ્થિતાઃ। પૌરુષં જ્ઞાનમાસ્થાય તેજઃ સંક્ષિપ્ય ચાસ્થિતાઃ ।। ૬.

ધન, ધર્મ અને કામને છોડીને, તેઓ પોતાનો બળ અને જ્ઞાન આધાર બનાવીને સ્થિર રહ્યા, પોતાની શક્તિને સંયમમાં રાખી.

તેષાઞ્ચ તમભિપ્રાયં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા ચુકોપ હ। તાનબ્રવીત્તદા બ્રહ્મા નિરુત્સાહાત્ સુરાનથ ।। ૬.

તેમનો ઈરાદો જાણી, બ્રહ્માએ ગુસ્સો કર્યો; પછી ઉત્સાહ વિના, બ્રહ્માએ એ દેવતાઓને કહ્યું.

પ્રજાર્થમિહ યૂયં વૈ પ્રજાસ્રષ્ટાઽસ્મિ નાન્યથા। પ્રસૂયધ્વં જયઘ્વઞ્ચેત્યુક્તવાનસ્મિ યત્ પુરા ।। ૬.

સૃષ્ટિના હિત માટે તમે અહીં આવ્યા છો; હું જીવોના સર્જનહાર છું, બીજું કંઈ નહીં. મેં પહેલાં પણ કહ્યું હતું: 'સંતાન ઉત્પન્ન કરો અને વિજય મેળવો.'

યસ્માદ્વાક્યમનાદૃત્ય મમ વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ। જુગુપ્સમાનાઃ સ્વં જન્મ સન્તતિં નાભિ નન્દથ ।। ૬.

મારા વચનને અવગણીને, તમે વૈરાગ્ય અપનાવ્યું, પોતાનું જન્મ તુચ્છ માન્યું અને સંતાનમાં આનંદ માન્યો નહીં.

કર્મણાઞ્ચ કૃતો ન્યાસો હ્યમૃતત્ત્વાભિકાંક્ષયા। તસ્માદ્યૂયમનાદૃત્ય સપ્તકૃત્વસ્તુ યાસ્યથ ।। ૬.

અમૃતત્વની ઇચ્છાથી કર્મનો ત્યાગ કર્યો છે, તેથી મને અવગણીને, તમે સાત વાર અહીંથી જશો.

તે શપ્તા બ્રહ્મણા દેવા જયાસ્તં વૈ પ્રસાદયન્। ક્ષમાસ્માકં મહાદેવ યદજ્ઞાનાત્ કૃતં વિભો ।। ૬.

બ્રહ્માના શાપથી દેવતાઓ જયાને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા: 'મહાદેવ, અમારે અજ્ઞાનથી જે થયું છે, તે માફ કરો.'