વાયુપુરાણમ્

દાક્ષાયણીષુ ચાપ્યૂર્દ્ધ્વં શ્રદ્ધાદ્યાસુ મહાત્મનામ્। ધર્મસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્ય સુખોદયઃ

દક્ષની પુત્રીઓમાં અને શ્રદ્ધા વગેરે મહાન આત્માઓમાં ધર્મના સર્જનનું વર્ણન છે, જે સાત્ત્વિક છે અને સુખ આપનાર છે.

તથાઽધર્મ્મસ્ય હિંસાયાં તામસોઽશુભલક્ષણઃ। મહેશ્વરસ્ય સત્યાઞ્ચ પ્રજાસર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

તેમજ અધર્મનું સર્જન, જે હિંસા અને તામસિક, અશુભ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને મહેશ્વર તથા સતી દ્વારા પ્રજાઓના સર્જનનું પણ વર્ણન છે.

નિરામયઞ્ચ બ્રહ્માણં તાદૃશં કીર્ત્તિતં પુનઃ। યોગં યોગનિધિઃ પ્રાહ દ્વિજાનાં મુક્તિકાંક્ષિણામ્

નિર્મળ અને નિર્દોષ બ્રહ્માનું ફરીથી વર્ણન છે; યોગના ખજાનાએ મુક્તિ ઇચ્છતા દ્વિજોને યોગમાર્ગ શીખવ્યો.

અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય મહાભાગ્યં તથૈવ ચ। ત્રૈવેદિકાં કથાઞ્ચાપિ સંવાદઃ પરમો મહાન્

રુદ્રના અવતાર અને તેના મહાન ભાગ્યનું પણ વર્ણન છે, તેમજ ત્રણ પ્રકારની વૈદિક કથા અને ઉત્તમ મહાન સંવાદનું પણ વર્ણન છે.

બ્રહ્મનારાયણાભ્યાઞ્ચ યત્ર સ્તોત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્। સ્તુતસ્તાભ્યાં સ દેવેશસ્તુતોષ ભગવાન્ શિવઃ

જ્યાં બ્રહ્મા અને નારાયણ દ્વારા સ્તોત્ર ગાયું છે, ત્યાં દેવોના સ્વામી ભગવાન શિવ તેમની દ્વારા સ્તુતિ પામી અને પ્રસન્ન થયા.

પ્રાદુર્ભાવોઽથ રુદ્રસ્ય બ્રહ્મણોઽઙ્ગે મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે નામ હેતુશ્ચ યથાઽરોદીન્મહામનાઃ

પછી મહાન આત્મા બ્રહ્માના અંગમાંથી રુદ્રના પ્રાગટ્યનું વર્ણન છે, તેનું નામ કેમ પડ્યું અને તે મહાન ચિત્તવાળા કેમ રડ્યા તેનું કારણ પણ જણાવાયું છે.

રુદ્રાદીનિ યથા હ્યષ્ટૌ નામાન્યાપ્નોત્ સ્વયમ્ભુવઃ। યથા ચ તૈર્વ્યાપ્રતમિદં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સ્વયંભૂએ કેવી રીતે રુદ્રથી શરૂ થતા આઠ નામો પ્રાપ્ત કર્યા અને કેવી રીતે એ નામોથી ચાલતું અને અચળ ત્રિલોકી વ્યાપી ગઈ તેનું વર્ણન છે.

ભૃગ્વાદીનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્। વસિષ્ઠસ્ય ચ બ્રહ્મર્ષેર્યત્ર ગોત્રાનુકીર્ત્તનમ્

ભૃગુ વગેરે ઋષિઓએ પ્રજાઓની રચના કેવી રીતે કરી અને વસીષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિના વંશોની વિગત અહીં વર્ણવાઈ છે.

અગ્નેઃ પ્રજાયાઃ સમ્ભૂતિઃ સ્વાહાયાં યત્ર કીર્ત્તિતા। પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં સ્વધાયાસ્તદનન્તરમ્

અગ્નિદેવની સંતાન સ્વાહા દ્વારા કેવી રીતે જન્મી એનું વર્ણન અહીં છે, અને પછી તરત જ પિતૃઓના બે પ્રકારો સ્વધાથી કેવી રીતે પ્રગટ્યા એનું વર્ણન આવે છે.

પિતૃવંશપ્રસઙ્ગેન કીર્ત્યતે ચ મહેશ્વરાત્। દક્ષસ્ય શાપઃ સત્યર્થે ભૃગ્વાદીનાઞ્ચ ધીમતામ્

પિતૃવંશના પ્રસંગમાં મહેશ્વર દ્વારા ભૃગુ વગેરે વિદ્વાન ઋષિઓ પર દક્ષએ આપેલું શાપ અને એનું કારણ તથા સત્ય અહીં વર્ણવાયું છે.

પ્રતિશાપશ્ચ રુદ્રસ્ય દક્ષાદદ્ભુતકર્મણઃ। પ્રતિષેધશ્ચ વૈરસ્ય કીર્ત્યતે યત્ર વિસ્તરાત્

અદ્ભુત કર્મો કરનાર દક્ષ પર રુદ્રદેવનો પ્રતિશાપ, દક્ષના કાર્યો અને વૈર રોકવાનો વિગતવાર વર્ણન અહીં આપવામાં આવ્યું છે.

તેષાં નિયોગો દ્વીપેષુ દેશેષુ ચ પૃથક્ પૃથક્। સ્વાયમ્ભુવસ્ય સર્ગસ્ય તતશ્ચાપ્યનુકીર્ત્તનમ્

આ ઋષિઓને અલગ-અલગ દ્વીપો અને પ્રદેશોમાં જે જવાબદારીઓ આપવામાં આવી, તેનું વર્ણન અને પછી સ્વાયંભુવ મનુની સૃષ્ટિનું પણ વર્ણન આવે છે.

ઉક્તો નાભેર્નિસર્ગશ્ચ રજસશ્ચ મહાત્મનઃ। દ્વીપાનાં સસમુદ્રાણાં પર્વતાનાઞ્ચ કીર્ત્તનમ્

નાભિ અને મહાત્મા રજસના ઉત્પત્તિનું વર્ણન, તથા સમુદ્રો સાથેના દ્વીપો અને પર્વતોનું પણ અહીં વર્ણન છે.

વર્ષાણાઞ્ચ નદીનાઞ્ચ તદ્ભેદાનાઞ્ચ સર્વશઃ। દ્વીપભેદસહસ્રાણામન્તર્ભેદશ્ચ સપ્તસુ

વિવિધ પ્રદેશો, નદીઓ અને તેમના બધા ઉપવિભાગો, તેમજ સાત દ્વીપોમાં રહેલા હજારો વિભાગો અને ઉપવિભાગોનું વર્ણન અહીં છે.

વિસ્તરાન્ મણ્ડલાચ્ચૈવ જમ્બૂદ્‌વીપસમુદ્રયોઃ। પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ કીર્ત્ત્યતે પર્વતૈઃ સહ

જંબૂદ્વીપ અને તેના સમુદ્રનું વિસ્તૃત પરિઘ, તેમ જ યોજન પ્રમાણે માપ અને પર્વતોનું વર્ણન અહીં આપવામાં આવ્યું છે.

હિમવાન્ હેમકૂટસ્તુ નિષધો મેરુરેવ ચ। નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગવાંશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે વર્ષપર્વતાઃ

હિમવંત, હેમકૂટ, નિષધ, મેરુ, નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગવાન — આ બધા પ્રદેશોના પર્વતો તરીકે વર્ણવાયા છે.

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભા ઉચ્છ્રાયાયામવિસ્તરાઃ। કીર્ત્ત્યન્તે યોજનાગ્રેણ યે ચ તત્ર નિવાસિનઃ

આ પર્વતોની અંદરની પહોળાઈ, ઊંચાઈ અને વિસ્તાર યોજન પ્રમાણે જણાવવામાં આવ્યા છે, અને ત્યાં વસતા લોકોનું પણ વર્ણન છે.

ભારતાદીનિ વર્ષાણિ નદીભિઃ પર્વતૈસ્તથા। ભૂતૈશ્ચોપનિવિષ્ટાનિ ગતિમદ્ભિર્ધ્રુવૈસ્તથા

ભારત વગેરે પ્રદેશો, તેમની નદીઓ અને પર્વતો, તેમાં વસતા જીવજંતુઓ તથા ગતિ ધરાવતાં સ્થિર તારા — આ બધાનું વર્ણન અહીં છે.

જમ્બૂદ્વીપાદયો દ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ। તતશ્ચાપ્યમ્મયી ભૂમિર્લોકાલોકશ્ચ કીર્ત્ત્યતે

જંબૂદ્વીપથી શરૂ થતા દ્વીપો, જે સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે, પછી જળમય ધરતી અને લોકાલોકનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। ભૂરાદયશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે વરણૈઃ પ્રાકૃતૈઃ સહ

વિશ્વાંડની અંદર આવેલા બધા લોક, સાત દ્વીપોવાળી ધરતી, તેમજ ભૂર્લોક વગેરે લોક અને તેમના કુદરતી સીમાઓનું વર્ણન અહીં છે.

સર્વઞ્ચ તત્‌પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિકમ્। સવ્યાસપરિમાણઞ્ચ સંક્ષેપેણૈવ કીર્ત્ત્યતે

આ બધાની માપણી મુખ્ય તત્વના ભાગરૂપે, તથા વ્યાસ સહિત અને વિના વ્યાસની માપણી સંક્ષિપ્તમાં અહીં વર્ણવાઈ છે.

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચૈવ પૃથિવ્યાશ્ચાપ્યશેષતઃ। પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ સામ્પ્રતૈરભિમાનિભિઃ। મહેન્દ્રાદ્યાઃ સભાઃ પુણ્યા માનસોત્તરમૂર્દ્ધનિ

સૂર્ય, ચંદ્ર અને ધરતીની સંપૂર્ણ માપણી યોજન પ્રમાણે, વર્તમાન વિદ્વાનો મુજબ અહીં આપવામાં આવી છે; અને માનસોત્તર પર્વતની ચોટી પર મહેન્દ્ર વગેરે દેવતાઓની પુણ્ય સભાઓનું પણ વર્ણન છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં ગતિશ્ચોક્તા સ્વર્ગસ્યાલાતચક્રવત્। નાગવીથ્યજવીથ્યોશ્ચ લક્ષણં પરિકીર્ત્ત્યતે

આ પછી સ્વર્ગના ગતિનું વર્ણન છે, જે અગ્નિચક્ર જેવું છે; તેમજ નાગમાર્ગ અને તીવ્ર ગતિના માર્ગોની વિશેષતાઓ પણ અહીં જણાવવામાં આવી છે.

કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ મણ્ડલાનાઞ્ચ યોજનૈઃ। લોકાલોકસ્ય સન્ધ્યાયા અહ્નો વિષુવતસ્તથા

બે રેખાઓ, મંડળો, લોકાલોકની સીમા, સંધ્યા, દિવસ અને વિષ્ણુવતના યોજન પ્રમાણે માપણીઓ અહીં વર્ણવાઈ છે.

લોકપાલાઃ સ્થિતાશ્ચોર્દ્ધ્વં કીર્ત્ત્યન્તે યે ચતુર્દિશમ્। પિત્રૂણાં દેવતાનાં ચ પન્થાનૌ દક્ષિણોત્તરૌ

ચારે દિશામાં ઊપર સ્થિત લોકપાલોનું વર્ણન અને પિતૃઓ તથા દેવતાઓના દક્ષિણ અને ઉત્તર માર્ગોની પણ અહીં વિગત આપવામાં આવી છે.

ગૃહિણાં ન્યાસિનાઞ્ચોક્તૌ રજઃસત્ત્વસમાશ્રયાત્। કીર્ત્ત્યતે ચ પદં વિષ્ણોર્ધર્માદ્યા યત્ર ધિષ્ઠિતાઃ

ગૃહસ્થો અને સંન્યાસીઓ માટે જે ઉપદેશ આપવામાં આવ્યા છે, તે રજોગુણ અને સત્ત્વગુણના પ્રભાવથી ઉદ્ભવેલા છે એમ કહેવામાં આવે છે; અને જ્યાં ધર્મ વગેરે તત્વો સ્થિર છે, એવા વિષ્ણુના સ્થાનનું વર્ણન થાય છે.

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારો ગ્રહાણાં જ્યોતિષાં તથા। કીર્ત્ત્યતે ધ્રુવસામર્થ્યાત્ પ્રજાનાં ચ શુભાશુભમ્

સૂર્ય અને ચંદ્ર તથા ગ્રહો અને તારાઓની ગતિનું વર્ણન કરવામાં આવે છે; અને ધ્રુવની શક્તિથી જીવાત્માઓને મળતા શુભ-અશુભ ફળો પણ જણાવવામાં આવે છે.

બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ સૌરઃ સ્યન્દનોઽર્થવશાત્ સ્વયમ્। કીર્ત્ત્યતે ભગવાન્ યેન પ્રસર્પતિ દિવિ સ્વયમ્

બ્રહ્માએ જરૂરિયાતને કારણે જે સૌર રથ બનાવ્યો છે, તેનું વર્ણન થાય છે; એ રથ દ્વારા ભગવાન પોતે આકાશમાં ગતિ કરે છે.

સ રથોઽધિષ્ઠિતો દેવૈરાદિત્યૈઃ ઋષિભિસ્તથા। ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ

આ રથમાં દેવતાઓ, આદિત્યો, ઋષિઓ, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, સમૂહના મુખ્યો, સાપો અને રાક્ષસો પણ સ્થિત છે.