વાયુપુરાણમ્

મહેશ્વરઃ પરોઽવ્યક્તશ્ચતુર્બાહુશ્ચતુર્મુખઃ। અચિન્ત્યશ્ચાપ્રમેયશ્ચ સ્વયમ્ભૂર્હેતુરીશ્વરઃ

મહેશ્વર, સર્વોચ્ચ, અવ્યક્ત, ચાર હાથ અને ચાર મુખવાળા, અકલ્પ્ય, અપરિમિત, સ્વયંભૂ, સર્વનું કારણ અને ઈશ્વર છે.

અવ્યક્તં કારણં યદ્યન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્। મહદાદિવિશેષાન્તં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

અવ્યક્ત, જે કારણ છે, શાશ્વત છે, સત્તા અને અસત્તા સ્વરૂપ છે, જેમાંથી મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધીની સર્જના થાય છે — એ નિશ્ચિત માન્યતા છે.

અણ્ડં હિરણ્મયઞ્ચૈવ બભૂવાપ્રતિમં તતઃ। અણ્ડસ્યાવરણઞ્ચાદ્ભિરપામપિ ચ તેજસા

પછી અનન્ય અને સુવર્ણ અંડું પ્રગટ્યું; એ અંડું પાણી અને અગ્નિથી આવરાયેલું હતું.

વાયુના તસ્ય નભસા નભો ભૂતાદિના વૃતમ્। ભૂતાદિર્મહતા ચૈવ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

પવન, આકાશ અને ભૂતાદિ તત્વથી તે આવરાયું; ભૂતાદિ મહત્તત્વથી ઢંકાયું અને મહત્તત્વ અવ્યક્તથી આવરાયું.

અતોઽત્ર વિશ્વદેવાનામૃષીણાઞ્ચોપવર્ણિતમ્। નદીનાં પર્વતાનાઞ્ચ પ્રાદુર્ભાવોઽત્ર શસ્યતે

અહીં વિશ્વદેવો, ઋષિઓ, નદીઓ અને પર્વતોના પ્રાગટ્યનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં કલ્પાનાઞ્ચોપવર્ણનમ્। કીર્ત્તનં બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય બ્રહ્મ જન્મ ચ કીર્ત્ત્યતે

અહીં સર્વ મન્વંતરો અને કલ્પોનું વર્ણન, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયોના ગુણગાન અને બ્રહ્માજીના જન્મની કથા ગાઈ છે.

અતો બ્રહ્મણિ સ્રષ્ટૃત્વં પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્। અવસ્થાશ્ચાત્ર કીર્ત્ત્યન્તે બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ

અહીં બ્રહ્માના સર્જનશક્તિનું વર્ણન, પ્રજાઓની સર્જનકથા અને અવ્યક્ત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માના અવસ્થાઓનું વર્ણન છે.

કલ્પાનાં વત્સરાશ્ચૈવ જગતઃ સ્થાપનન્તથા। શયનઞ્ચ હરેરત્ર પૃથિવ્યુદ્ધરણન્તથા

અહીં કલ્પોના વર્ષો, જગતની સ્થાપના, હરિનું શયન અને પૃથ્વીનું ઉદ્ધાર વર્ણવાયું છે.

સન્નિવેશઃ પુરાદીનાં વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ। વૃક્ષાણાં ગૃહસંસ્થાનાં સિદ્ધાનાઞ્ચવિનાશનમ્

અહીં શહેરો વગેરેની રચના, વર્ણ અને આશ્રમોની વિભાજના, વૃક્ષો અને ઘરોના સ્વરૂપો તથા સિદ્ધોના વિનાશનું વર્ણન છે.

યોજનાનાં પથાઞ્ચૈવ સઞ્ચરો બહુવિસ્તરઃ। સ્વર્ગે સ્થાનવિભાગશ્ચ મર્ત્ત્યાનાં ભુવિચારિણામ્

આકાશમાં વિવિધ માર્ગો કેટલાંય વિસ્તૃત છે, તેમનાં પર ચાલવું અને સ્વર્ગમાં રહેલા ભૂમિ પર વસતા મનુષ્યો માટેના સ્થાનવિભાગોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

વૃક્ષાણામોષધીનાઞ્ચ વીરુધાઞ્ચ પ્રકીર્ત્તનમ્। વૃક્ષનારકિકીટત્વં મર્ત્ત્યાનાં પરિકીર્ત્તિતમ્

વૃક્ષો, ઔષધિઓ અને વેલીઓનું વર્ણન તેમજ મનુષ્યો પુનર્જન્મ લઈને વૃક્ષ, પશુ કે જીવાત બની શકે છે એનું પણ ઉલ્લેખ થયો છે.

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ દ્વે સૃતી પરિકીર્ત્તિતે। અન્નાદીનાં તનૂનાઞ્ચ સર્જનન્ત્યજનન્તથા

દેવતાઓ અને ઋષિઓના બે માર્ગોનું વર્ણન, તેમજ અનાજથી જીવન ધરાવતા અને શરીર ધરાવતા જીવોના સર્જન અને અંતનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્। અનન્તરઞ્ચ વક્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિઃસૃતાઃ

બધા શાસ્ત્રોમાં પ્રથમ પુરાણને બ્રહ્માએ સ્મરણ કર્યું હતું; પછી તેના મુખમાંથી વેદો ઉત્પન્ન થયા.

અઙ્ગાનિ ધર્મશાસ્ત્રઞ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા। પશૂનાં પુરુષાણાઞ્ચ સમ્ભવઃ પરિકીર્તિતઃ

વેદાંગો, ધર્મશાસ્ત્ર, વ્રતો અને નિયમોનું વર્ણન, તેમજ પશુઓ અને મનુષ્યોના ઉત્પત્તિનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

તથા નિર્વચનં પ્રોક્તં કલ્પસ્ય ચ પરિગ્રહઃ। નવ સર્ગાઃ પુનઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મણો બુદ્ધિપૂર્વકાઃ

શબ્દોનું અર્થસ્પષ્ટીકરણ અને કલ્પનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે; ફરીથી, બ્રહ્માની બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા નવ સર્જનોનું પણ વર્ણન છે.

ત્રયોઽન્યે બુદ્ધિપૂર્વાસ્તુ તતો લોકાનકલ્પયત્। બ્રહ્મણોઽવયવેભ્યશ્ચ ધર્માદીનાં સમુદ્ભવઃ

ત્રણ અન્ય બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્જનોનું વર્ણન છે; પછી બ્રહ્માએ લોકોની રચના કરી અને તેના અંગોથી ધર્મ વગેરેનું ઉત્પન્ન થયું.

યે દ્વાદશ પ્રસૂયન્તે પ્રજાઃ કલ્પે પુનઃ પુનઃ। કલ્પયોરન્તરં પ્રોક્તં પ્રતિસન્ધિશ્ચ યસ્તયોઃ

દરેક કલ્પમાં વારંવાર જન્મતી બાર પ્રકારની પ્રજાઓનું વર્ણન છે, તેમજ બે કલ્પ વચ્ચેનું અંતર અને તેમનો સંબંધ પણ જણાવાયો છે.

તમોમાત્રાવૃતત્વાચ્ચ બ્રહ્મણોઽધર્મસમ્ભવઃ। તથૈવ શતરૂપાયાઃ સમ્ભવશ્ચ તતઃ પરમ્

અંધકારથી આવૃત થવાને કારણે બ્રહ્મામાંથી અધર્મનું ઉત્પન્ન થવું અને પછી શતરૂપાનું પણ જન્મ થવું વર્ણવાયું છે.

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂત્યાકૂતયશ્ચ તાઃ। કીર્ત્ત્યન્તે ધૂતપાપ્માનો યેષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, પ્રસૂતિ અને આકૂતિ—આ બધાનું વર્ણન થયું છે, જેમણે પાપથી મુક્ત થઈને, જેમા લોકોએ આધાર પામ્યો છે.

રુચેઃ પ્રજાપતેશ્ચોર્દ્વમાકૂત્યાં મિતુનોદ્ભવઃ। પ્રસૂત્યામપિ દક્ષસ્ય કન્યાનાં પ્રભવસ્તતઃ

રુચિ નામના પ્રજાપતિમાંથી ઉપર આકૂતિમાં મિતુનનો જન્મ થયો; અને પ્રસૂતિમાંથી દક્ષની પુત્રીઓનું પણ પછી ઉત્પન્ન થયું.

દાક્ષાયણીષુ ચાપ્યૂર્દ્ધ્વં શ્રદ્ધાદ્યાસુ મહાત્મનામ્। ધર્મસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્ય સુખોદયઃ

દક્ષની પુત્રીઓમાં અને શ્રદ્ધા વગેરે મહાન આત્માઓમાં ધર્મના સર્જનનું વર્ણન છે, જે સાત્ત્વિક છે અને સુખ આપનાર છે.

તથાઽધર્મ્મસ્ય હિંસાયાં તામસોઽશુભલક્ષણઃ। મહેશ્વરસ્ય સત્યાઞ્ચ પ્રજાસર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

તેમજ અધર્મનું સર્જન, જે હિંસા અને તામસિક, અશુભ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને મહેશ્વર તથા સતી દ્વારા પ્રજાઓના સર્જનનું પણ વર્ણન છે.

નિરામયઞ્ચ બ્રહ્માણં તાદૃશં કીર્ત્તિતં પુનઃ। યોગં યોગનિધિઃ પ્રાહ દ્વિજાનાં મુક્તિકાંક્ષિણામ્

નિર્મળ અને નિર્દોષ બ્રહ્માનું ફરીથી વર્ણન છે; યોગના ખજાનાએ મુક્તિ ઇચ્છતા દ્વિજોને યોગમાર્ગ શીખવ્યો.

અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય મહાભાગ્યં તથૈવ ચ। ત્રૈવેદિકાં કથાઞ્ચાપિ સંવાદઃ પરમો મહાન્

રુદ્રના અવતાર અને તેના મહાન ભાગ્યનું પણ વર્ણન છે, તેમજ ત્રણ પ્રકારની વૈદિક કથા અને ઉત્તમ મહાન સંવાદનું પણ વર્ણન છે.

બ્રહ્મનારાયણાભ્યાઞ્ચ યત્ર સ્તોત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્। સ્તુતસ્તાભ્યાં સ દેવેશસ્તુતોષ ભગવાન્ શિવઃ

જ્યાં બ્રહ્મા અને નારાયણ દ્વારા સ્તોત્ર ગાયું છે, ત્યાં દેવોના સ્વામી ભગવાન શિવ તેમની દ્વારા સ્તુતિ પામી અને પ્રસન્ન થયા.

પ્રાદુર્ભાવોઽથ રુદ્રસ્ય બ્રહ્મણોઽઙ્ગે મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે નામ હેતુશ્ચ યથાઽરોદીન્મહામનાઃ

પછી મહાન આત્મા બ્રહ્માના અંગમાંથી રુદ્રના પ્રાગટ્યનું વર્ણન છે, તેનું નામ કેમ પડ્યું અને તે મહાન ચિત્તવાળા કેમ રડ્યા તેનું કારણ પણ જણાવાયું છે.

રુદ્રાદીનિ યથા હ્યષ્ટૌ નામાન્યાપ્નોત્ સ્વયમ્ભુવઃ। યથા ચ તૈર્વ્યાપ્રતમિદં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સ્વયંભૂએ કેવી રીતે રુદ્રથી શરૂ થતા આઠ નામો પ્રાપ્ત કર્યા અને કેવી રીતે એ નામોથી ચાલતું અને અચળ ત્રિલોકી વ્યાપી ગઈ તેનું વર્ણન છે.

ભૃગ્વાદીનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્। વસિષ્ઠસ્ય ચ બ્રહ્મર્ષેર્યત્ર ગોત્રાનુકીર્ત્તનમ્

ભૃગુ વગેરે ઋષિઓએ પ્રજાઓની રચના કેવી રીતે કરી અને વસીષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિના વંશોની વિગત અહીં વર્ણવાઈ છે.

અગ્નેઃ પ્રજાયાઃ સમ્ભૂતિઃ સ્વાહાયાં યત્ર કીર્ત્તિતા। પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં સ્વધાયાસ્તદનન્તરમ્

અગ્નિદેવની સંતાન સ્વાહા દ્વારા કેવી રીતે જન્મી એનું વર્ણન અહીં છે, અને પછી તરત જ પિતૃઓના બે પ્રકારો સ્વધાથી કેવી રીતે પ્રગટ્યા એનું વર્ણન આવે છે.