વાયુપુરાણમ્

મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્। રથનાગાશ્વચરિતં જઘન્યઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્

સૂતનો મધ્યમ ધર્મ એ છે કે, ક્ષત્રિયોની સેવા કરીને જીવન ગુજારવું, રથ, હાથી અને ઘોડા ચલાવવામાં કુશળ રહેવું અને છેલ્લે ચિકિત્સા શાસ્ત્ર જાણવું.

તત્ સ્વધર્મમહં પૃષ્ટો ભવદ્ભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ। કસ્માત્ સમ્યઙ્ન વિબ્રૂયાં પુરાણમૃષિપૂજિતમ્

તમારો પ્રશ્ન મારા સ્વધર્મ વિશે છે, અને તમે બધા બ્રહ્મને શોધનારા છો. તો પછી, જે પુરાણ પ્રાચીન ઋષિઓએ માન્ય કર્યું છે, તેનું સાચું વર્ણન હું કેમ ન કરું?

પિતૄણાં માનસી કન્યા વાસવી સમપદ્યત। અપધ્યાતા ચ પિતૃભિર્મત્સ્યયોનૌ બભૂવ સા

પિતૃઓની મનથી ઉત્પન્ન થયેલી પુત્રી વાસવી બની; પિતૃઓએ તેને ત્યજી દીધી, તેથી તે માછલીના રૂપમાં જન્મી.

અરણીવ હુતાશસ્ય નિમિત્તં યસ્ય જન્મનઃ। તસ્યાં જાતો મહાયોગી વ્યાસો વેદવિદાં વરઃ

જેમ અગ્નિ પ્રગટાવવા માટેની નીચેની અરણી હોય છે, તેમ તે સ્ત્રી તેના જન્મનું કારણ બની; એમાં મહાન યોગી, વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, વ્યાસજી જન્મ્યા.

તસ્મૈ ભગવતે કૃત્વા નમો વ્યાસાય વેધસે।। પુરુષાય પુરાણાય ભૃગુવાક્યપ્રવર્ત્તિને। માનુષચ્છદ્મરૂપાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે

તે ભગવાન, સર્જનહાર વ્યાસને હું વંદન કરું છું; પ્રાચીન પુરુષ, ભૃગુના વચનોને ચલાવનાર, માનવ સ્વરૂપે છુપાયેલા, શક્તિશાળી વિષ્ણુને હું નમસ્કાર કરું છું.

જાતમાત્રઞ્ચ યં વેદ ઉપતસ્થે સસઙ્ગ્રહઃ। ધર્મમેવ પુરસ્કૃત્ય જાતૂકર્ણાદવાપ તમ્

જેવી જ જન્મ્યા, ત્યારે જ સમગ્ર વેદ અને તેની શાખાઓએ તેમને સેવા આપી; ધર્મને આગળ રાખીને, તેમણે જાતૂકર્ણ પાસેથી તેને પ્રાપ્ત કર્યું.

મતિં મન્થાનમાવિધ્ય યેનાસૌ શ્રુતિસાગરાત્। પ્રકાશં જનિતો લોકે મહાભારતચન્દ્રમાઃ

તેમણે પોતાના મનને મથાની લાકડીની જેમ ફેરવી, શ્રુતિના સાગરમાંથી મહાભારતના તેજસ્વી ચાંદને જગતમાં પ્રકાશિત કર્યો.

વેદદ્રુમશ્ચ યં પ્રાપ્ય સશાખઃ સમપદ્યત। ભૂમિકાલગુણાન્ પ્રાપ્ય બહુશાખો યથા દ્રુમઃ

વેદનું વૃક્ષ, તેમની પાસે પહોંચી, અનેક શાખાવાળું બની ગયું; જેમ કોઈ વૃક્ષ જમીન, સમય અને ગુણ મેળવ્યા પછી અનેક શાખાવાળું થાય છે, તેમ.

તસ્માદહમુપશ્રુત્ય પુરાણં બ્રહ્મવાદિનઃ। સર્વજ્ઞાત્સર્વવેદેષુ પૂજિતાદ્દીપ્તતેજસઃ

આથી, સર્વજ્ઞ, સર્વ વેદોમાં પારંગત, સૌ દ્વારા પૂજ્ય અને તેજસ્વી બ્રહ્મજ્ઞાની પાસેથી મેં જે પુરાણ સાંભળ્યું છે,

પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં માતરિશ્વના। પૃષ્ટેન મુનિભિઃ પૂર્વં નૈમિષીયૈર્મહાત્મભિઃ

હવે હું એ પુરાણ કહું છું, જે માતરીશ્વાને પહેલાં નૈમિષારણ્યના મહાન ઋષિઓના પ્રશ્ન પર કહ્યું હતું.

મહેશ્વરઃ પરોઽવ્યક્તશ્ચતુર્બાહુશ્ચતુર્મુખઃ। અચિન્ત્યશ્ચાપ્રમેયશ્ચ સ્વયમ્ભૂર્હેતુરીશ્વરઃ

મહેશ્વર, સર્વોચ્ચ, અવ્યક્ત, ચાર હાથ અને ચાર મુખવાળા, અકલ્પ્ય, અપરિમિત, સ્વયંભૂ, સર્વનું કારણ અને ઈશ્વર છે.

અવ્યક્તં કારણં યદ્યન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્। મહદાદિવિશેષાન્તં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

અવ્યક્ત, જે કારણ છે, શાશ્વત છે, સત્તા અને અસત્તા સ્વરૂપ છે, જેમાંથી મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધીની સર્જના થાય છે — એ નિશ્ચિત માન્યતા છે.

અણ્ડં હિરણ્મયઞ્ચૈવ બભૂવાપ્રતિમં તતઃ। અણ્ડસ્યાવરણઞ્ચાદ્ભિરપામપિ ચ તેજસા

પછી અનન્ય અને સુવર્ણ અંડું પ્રગટ્યું; એ અંડું પાણી અને અગ્નિથી આવરાયેલું હતું.

વાયુના તસ્ય નભસા નભો ભૂતાદિના વૃતમ્। ભૂતાદિર્મહતા ચૈવ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

પવન, આકાશ અને ભૂતાદિ તત્વથી તે આવરાયું; ભૂતાદિ મહત્તત્વથી ઢંકાયું અને મહત્તત્વ અવ્યક્તથી આવરાયું.

અતોઽત્ર વિશ્વદેવાનામૃષીણાઞ્ચોપવર્ણિતમ્। નદીનાં પર્વતાનાઞ્ચ પ્રાદુર્ભાવોઽત્ર શસ્યતે

અહીં વિશ્વદેવો, ઋષિઓ, નદીઓ અને પર્વતોના પ્રાગટ્યનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં કલ્પાનાઞ્ચોપવર્ણનમ્। કીર્ત્તનં બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય બ્રહ્મ જન્મ ચ કીર્ત્ત્યતે

અહીં સર્વ મન્વંતરો અને કલ્પોનું વર્ણન, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયોના ગુણગાન અને બ્રહ્માજીના જન્મની કથા ગાઈ છે.

અતો બ્રહ્મણિ સ્રષ્ટૃત્વં પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્। અવસ્થાશ્ચાત્ર કીર્ત્ત્યન્તે બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ

અહીં બ્રહ્માના સર્જનશક્તિનું વર્ણન, પ્રજાઓની સર્જનકથા અને અવ્યક્ત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માના અવસ્થાઓનું વર્ણન છે.

કલ્પાનાં વત્સરાશ્ચૈવ જગતઃ સ્થાપનન્તથા। શયનઞ્ચ હરેરત્ર પૃથિવ્યુદ્ધરણન્તથા

અહીં કલ્પોના વર્ષો, જગતની સ્થાપના, હરિનું શયન અને પૃથ્વીનું ઉદ્ધાર વર્ણવાયું છે.

સન્નિવેશઃ પુરાદીનાં વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ। વૃક્ષાણાં ગૃહસંસ્થાનાં સિદ્ધાનાઞ્ચવિનાશનમ્

અહીં શહેરો વગેરેની રચના, વર્ણ અને આશ્રમોની વિભાજના, વૃક્ષો અને ઘરોના સ્વરૂપો તથા સિદ્ધોના વિનાશનું વર્ણન છે.

યોજનાનાં પથાઞ્ચૈવ સઞ્ચરો બહુવિસ્તરઃ। સ્વર્ગે સ્થાનવિભાગશ્ચ મર્ત્ત્યાનાં ભુવિચારિણામ્

આકાશમાં વિવિધ માર્ગો કેટલાંય વિસ્તૃત છે, તેમનાં પર ચાલવું અને સ્વર્ગમાં રહેલા ભૂમિ પર વસતા મનુષ્યો માટેના સ્થાનવિભાગોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

વૃક્ષાણામોષધીનાઞ્ચ વીરુધાઞ્ચ પ્રકીર્ત્તનમ્। વૃક્ષનારકિકીટત્વં મર્ત્ત્યાનાં પરિકીર્ત્તિતમ્

વૃક્ષો, ઔષધિઓ અને વેલીઓનું વર્ણન તેમજ મનુષ્યો પુનર્જન્મ લઈને વૃક્ષ, પશુ કે જીવાત બની શકે છે એનું પણ ઉલ્લેખ થયો છે.

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ દ્વે સૃતી પરિકીર્ત્તિતે। અન્નાદીનાં તનૂનાઞ્ચ સર્જનન્ત્યજનન્તથા

દેવતાઓ અને ઋષિઓના બે માર્ગોનું વર્ણન, તેમજ અનાજથી જીવન ધરાવતા અને શરીર ધરાવતા જીવોના સર્જન અને અંતનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્। અનન્તરઞ્ચ વક્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિઃસૃતાઃ

બધા શાસ્ત્રોમાં પ્રથમ પુરાણને બ્રહ્માએ સ્મરણ કર્યું હતું; પછી તેના મુખમાંથી વેદો ઉત્પન્ન થયા.

અઙ્ગાનિ ધર્મશાસ્ત્રઞ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા। પશૂનાં પુરુષાણાઞ્ચ સમ્ભવઃ પરિકીર્તિતઃ

વેદાંગો, ધર્મશાસ્ત્ર, વ્રતો અને નિયમોનું વર્ણન, તેમજ પશુઓ અને મનુષ્યોના ઉત્પત્તિનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

તથા નિર્વચનં પ્રોક્તં કલ્પસ્ય ચ પરિગ્રહઃ। નવ સર્ગાઃ પુનઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મણો બુદ્ધિપૂર્વકાઃ

શબ્દોનું અર્થસ્પષ્ટીકરણ અને કલ્પનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે; ફરીથી, બ્રહ્માની બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા નવ સર્જનોનું પણ વર્ણન છે.

ત્રયોઽન્યે બુદ્ધિપૂર્વાસ્તુ તતો લોકાનકલ્પયત્। બ્રહ્મણોઽવયવેભ્યશ્ચ ધર્માદીનાં સમુદ્ભવઃ

ત્રણ અન્ય બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્જનોનું વર્ણન છે; પછી બ્રહ્માએ લોકોની રચના કરી અને તેના અંગોથી ધર્મ વગેરેનું ઉત્પન્ન થયું.

યે દ્વાદશ પ્રસૂયન્તે પ્રજાઃ કલ્પે પુનઃ પુનઃ। કલ્પયોરન્તરં પ્રોક્તં પ્રતિસન્ધિશ્ચ યસ્તયોઃ

દરેક કલ્પમાં વારંવાર જન્મતી બાર પ્રકારની પ્રજાઓનું વર્ણન છે, તેમજ બે કલ્પ વચ્ચેનું અંતર અને તેમનો સંબંધ પણ જણાવાયો છે.

તમોમાત્રાવૃતત્વાચ્ચ બ્રહ્મણોઽધર્મસમ્ભવઃ। તથૈવ શતરૂપાયાઃ સમ્ભવશ્ચ તતઃ પરમ્

અંધકારથી આવૃત થવાને કારણે બ્રહ્મામાંથી અધર્મનું ઉત્પન્ન થવું અને પછી શતરૂપાનું પણ જન્મ થવું વર્ણવાયું છે.

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂત્યાકૂતયશ્ચ તાઃ। કીર્ત્ત્યન્તે ધૂતપાપ્માનો યેષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, પ્રસૂતિ અને આકૂતિ—આ બધાનું વર્ણન થયું છે, જેમણે પાપથી મુક્ત થઈને, જેમા લોકોએ આધાર પામ્યો છે.