વાયુપુરાણમ્

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે દીર્ઘસત્રન્તુ ઈજિરે। નદ્યાસ્તીરે દૃષદ્વત્યાઃ પુણ્યાયાઃ શુચિરોધસઃ। દીક્ષિતાસ્તે યથાશાસ્ત્રં નૈમિષારણ્યગોચરાઃ

ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં, પવિત્ર દૃષદ્વતી નદીના શુદ્ધ કાંઠે, તેઓએ શાસ્ત્રોક્ત રીતે દીક્ષા લઈને, નૈમિષારણ્ય વિસ્તારમાં લાંબી યજ્ઞક્રિયા કરી.

દ્રષ્ટું તાન્ સ મહાબુદ્ધિઃ સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ। લોમાનિ હર્ષયાઞ્ચક્રે શ્રોત્રૂણાં યત્ સુભાષિતૈઃ। કર્મણા પ્રથિતસ્તેન લોકેઽસ્મિઁલ્લોમહર્ષણઃ

તેમને જોવા માટે, મહાબુદ્ધિશાળી સૂત, પુરાણકથાના શ્રેષ્ઠ, પોતાના મીઠા શબ્દોથી શ્રોતાઓના રોમકૂપ ઊભા કરી દીધા; તેથી તેઓ જગતમાં લોમહર્ષણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

તપઃશ્રુતાચારનિધેર્વેદવ્યાસસ્ય ધીમતઃ। શિષ્યો બભૂવ મેધાવી ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

તપ, શ્રવણ અને આચરણના ખજાના, વિદ્વાન વેદવ્યાસના શિષ્ય, તેઓ ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત થયા.

પુરાણ વેદો હ્યખિલો યસ્મિન્ સમ્યક્ પ્રતિષ્ઠિતઃ। ભારતી ચૈવ વિપુલા મહાભારતવર્દ્ધિની

જેમાં બધાં પુરાણો અને વેદો સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થયાં છે, અને વિશાળ ભારતી પણ, જે મહાભારતને વધારતી છે, એ પણ તેમાં છે.

ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થાઃ કથા યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। સૂક્તાઃ સુપરિભાષાશ્ચ ભૂમાવોષધયો યથા

જેમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વિશેની વાર્તાઓ સ્થિર થયેલી છે, અને જેમ જમીન પર ઔષધિઓ ઉગે છે તેમ જ તેમાં સુવિચાર અને સ્પષ્ટ ભાષા પણ છે.

સ તાન્ ન્યાયેન સુધિયો ન્યાયવિન્મુનિપુઙ્ગવાન્। અભિગમ્યોપસંસૃત્ય નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિઃ। તોષયામાસ મેધાવી પ્રણિપાતેન તાનૃષીન્

બુદ્ધિશાળી અને ન્યાય જાણનારા એ મહાન ઋષિઓ પાસે ગયા, તેમને વિનમ્રતાથી નમસ્કાર કર્યા અને હાથ જોડીને તેમને પ્રસન્ન કર્યા.

તે ચાપિ સર્ત્રિણઃ પ્રીતાઃ સસદસ્યા મહૌજસઃ। તસ્મૈ સામ ચ પૂજાઞ્ચ યથાવત્ પ્રતિપેદિરે

અને એ શક્તિશાળી ઋષિઓ તથા તેમની સભાએ પ્રસન્ન થઈને તેને યોગ્ય રીતે સન્માન અને પૂજા આપી.

અથ તેષાં પુરાણસ્ય શુશ્રૂષા સમપદ્યત। દૃષ્ટ્વા તમાતિવિશ્વસ્તં વિદ્વાંસં લોમહર્ષણમ્

પછી, જ્યારે તેમણે લોહિતર્ષણને ખૂબ શ્રદ્ધાપૂર્વક અને સમર્પિત જોયા, ત્યારે તેમના મનમાં પુરાણ સાંભળવાની ઇચ્છા જાગી.

તસ્મિન્ સત્રે ગૃહપતિઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ। ઇઙ્ગિતૈર્ભાવમાલક્ષ્ય તેષાં સૂતમનોદયત્

તે સભામાં, બધા શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત ગૃહપતિએ, તેમની ભાવના ઇશારાથી સમજીને, સૂતને બોલવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યો.

ત્વયા સૂત મહાબુદ્ધિર્ભગવાન્ બ્રહ્મવિત્તમઃ। ઇતિહાસપુરાણાર્થં વ્યાસઃ સમ્યગુપાસિતઃ। દુદોહ વૈ મતિં તસ્ય ત્વં પુરાણાશ્રયાં કથામ્

હે સૂત, તું મહાન બુદ્ધિશાળી છે, તું ભગવાન વ્યાસજીની યોગ્ય રીતે સેવા કરી છે, જેમણે બ્રહ્મનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, અને તું તેમના જ્ઞાનમાંથી પુરાણ આધારિત વાર્તા સાંભળી છે; હવે એ વાર્તા અમને કહો.

એષાઞ્ચ ઋષિમુખ્યાનાં પુરાણં પ્રતિ ધીમતામ્। શુશ્રૂષાસ્તિ મહાબુદ્ધે તચ્છ્રાવયિતુમર્હસિ

આ સર્વ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓમાં પુરાણ સાંભળવાની ઇચ્છા છે, હે મહાબુદ્ધિશાળી, તું તેને તેમને સાંભળાવા યોગ્ય છે.

સર્વે હીમે મહાત્માનો નાના ગોત્રાઃ સમાગતાઃ। સ્વાન્ સ્વાન્ વંશાન્ પુરાણૈસ્તુ શ્રૃણુયુર્બ્રહ્મવાદિનઃ

આ બધા મહાન આત્માઓ, જુદા જુદા વંશોમાંથી એકઠા થયેલા, પોતાના કુળની વાર્તા પુરાણોમાંથી સાંભળવા ઈચ્છે છે, હે બ્રહ્મવેદી.

સપુત્રાન્ દીર્ઘસત્રેઽસ્મિઞ્છ્રવયેથા મુનીનથ। દીક્ષિષ્યમાણૈરસ્માભિ સ્તેન પ્રાગસિ સંસ્મૃતઃ

હે મુનિ, આ લાંબા યજ્ઞમાં, તું ઋષિઓને તેમના પુત્રો સાથે સાંભળાવજે; અમે દીક્ષા લેવા જઈ રહ્યા છીએ, એ માટે અમે તને યાદ કર્યો છે.

ઇતિ સન્નોદિતઃ સૂતસ્તૈરેવ મુનિભિઃ પુરા। પુરાણાર્થં પુરાણજ્ઞૈઃ સત્યવ્રતપરાયણૈઃ

એ જ પુરાણ જાણનારા અને સત્યમાં સ્થિર એવા ઋષિઓએ, એ સમયે સૂતને પુરાણનો અર્થ કહેવા માટે પ્રેર્યા.

સ્વધર્મ એષ સૂતસ્ય સદ્ભિર્દૃષ્ટઃ પુરાતનૈઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્

સૂતનો આ પોતાનો ધર્મ છે, જે સારા અને પ્રાચીન લોકોએ માન્યો છે—દેવતાઓ, ઋષિઓ અને અનંત તેજવાળા રાજાઓને પુરાણ સંભળાવવું.

વંશાનાં ધારણં કાર્યં શ્રુતાનાઞ્ચ મહાત્મનામ્। ઇતિહાસપુરાણેષુ દિષ્ટા યે બ્રહ્મવાદિભિઃ

મહાન આત્માઓના વંશને જાળવવો, જે ઇતિહાસ અને પુરાણોમાં સાંભળવામાં આવે છે, એ બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો દ્વારા નિર્ધારિત છે.

ન હિ વેદેષ્વધિકારઃ કશ્વિત્ સૂતસ્ય દૃશ્યતે। વૈન્યસ્ય હિ પૃથોર્યજ્ઞે વર્ત્તમાને મહાત્મનઃ। સુત્યાયામભવત્ સૂતઃ પ્રથમં વર્ણવૈકૃતઃ

કોઈ પણ સૂતને વેદોમાં અધિકાર મળતો નથી; વેનપુત્ર પૃથુના યજ્ઞમાં, સોમ પિંડ દબાવતી વખતે, સૌપ્રથમ વાર સૂત નામનો જુદો વર્ગ ઊભો થયો હતો.

ઐન્દ્રેણ હવિષા તત્ર હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ। જુહાવેન્દ્રાય દેવાય તતઃ સૂતો વ્યજાયત। પ્રમાદાત્તત્ર સઞ્જજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ કર્મસુ

ત્યાં, ઇન્દ્ર માટેના હવનમાં, જે ઘી બૃહસ્પતિ માટે હતું તે ઇન્દ્રને અર્પણ થયું; એમાંથી સૂત જન્મ્યો—એ ભૂલથી થયો હતો અને એ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવામાં આવ્યું.

શિષ્યહવ્યેન યત્ પૃક્તમભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ। અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતઃ

શિષ્યના હવનથી ગુરુનું હવન દબાઈ ગયું, યોગ્ય ક્રમ ઉલટાઈ ગયો, અને એથી વર્ણભેદ ઊભો થયો.

યચ્ચ ક્ષત્રાત્ સમભવદ્બ્રાહ્મણાઽવરયોનિતઃ। તતઃ પૂર્વેણ સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્મા પ્રકીર્ત્તિતઃ

અને જ્યારે ક્ષત્રિય માતાથી બ્રાહ્મણ જન્મે, તો પહેલા જેવું સામ્ય હોવાથી, તેને પણ સમાન ધર્મ માનવામાં આવે છે.

મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્। રથનાગાશ્વચરિતં જઘન્યઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્

સૂતનો મધ્યમ ધર્મ એ છે કે, ક્ષત્રિયોની સેવા કરીને જીવન ગુજારવું, રથ, હાથી અને ઘોડા ચલાવવામાં કુશળ રહેવું અને છેલ્લે ચિકિત્સા શાસ્ત્ર જાણવું.

તત્ સ્વધર્મમહં પૃષ્ટો ભવદ્ભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ। કસ્માત્ સમ્યઙ્ન વિબ્રૂયાં પુરાણમૃષિપૂજિતમ્

તમારો પ્રશ્ન મારા સ્વધર્મ વિશે છે, અને તમે બધા બ્રહ્મને શોધનારા છો. તો પછી, જે પુરાણ પ્રાચીન ઋષિઓએ માન્ય કર્યું છે, તેનું સાચું વર્ણન હું કેમ ન કરું?

પિતૄણાં માનસી કન્યા વાસવી સમપદ્યત। અપધ્યાતા ચ પિતૃભિર્મત્સ્યયોનૌ બભૂવ સા

પિતૃઓની મનથી ઉત્પન્ન થયેલી પુત્રી વાસવી બની; પિતૃઓએ તેને ત્યજી દીધી, તેથી તે માછલીના રૂપમાં જન્મી.

અરણીવ હુતાશસ્ય નિમિત્તં યસ્ય જન્મનઃ। તસ્યાં જાતો મહાયોગી વ્યાસો વેદવિદાં વરઃ

જેમ અગ્નિ પ્રગટાવવા માટેની નીચેની અરણી હોય છે, તેમ તે સ્ત્રી તેના જન્મનું કારણ બની; એમાં મહાન યોગી, વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, વ્યાસજી જન્મ્યા.

તસ્મૈ ભગવતે કૃત્વા નમો વ્યાસાય વેધસે।। પુરુષાય પુરાણાય ભૃગુવાક્યપ્રવર્ત્તિને। માનુષચ્છદ્મરૂપાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે

તે ભગવાન, સર્જનહાર વ્યાસને હું વંદન કરું છું; પ્રાચીન પુરુષ, ભૃગુના વચનોને ચલાવનાર, માનવ સ્વરૂપે છુપાયેલા, શક્તિશાળી વિષ્ણુને હું નમસ્કાર કરું છું.

જાતમાત્રઞ્ચ યં વેદ ઉપતસ્થે સસઙ્ગ્રહઃ। ધર્મમેવ પુરસ્કૃત્ય જાતૂકર્ણાદવાપ તમ્

જેવી જ જન્મ્યા, ત્યારે જ સમગ્ર વેદ અને તેની શાખાઓએ તેમને સેવા આપી; ધર્મને આગળ રાખીને, તેમણે જાતૂકર્ણ પાસેથી તેને પ્રાપ્ત કર્યું.

મતિં મન્થાનમાવિધ્ય યેનાસૌ શ્રુતિસાગરાત્। પ્રકાશં જનિતો લોકે મહાભારતચન્દ્રમાઃ

તેમણે પોતાના મનને મથાની લાકડીની જેમ ફેરવી, શ્રુતિના સાગરમાંથી મહાભારતના તેજસ્વી ચાંદને જગતમાં પ્રકાશિત કર્યો.

વેદદ્રુમશ્ચ યં પ્રાપ્ય સશાખઃ સમપદ્યત। ભૂમિકાલગુણાન્ પ્રાપ્ય બહુશાખો યથા દ્રુમઃ

વેદનું વૃક્ષ, તેમની પાસે પહોંચી, અનેક શાખાવાળું બની ગયું; જેમ કોઈ વૃક્ષ જમીન, સમય અને ગુણ મેળવ્યા પછી અનેક શાખાવાળું થાય છે, તેમ.

તસ્માદહમુપશ્રુત્ય પુરાણં બ્રહ્મવાદિનઃ। સર્વજ્ઞાત્સર્વવેદેષુ પૂજિતાદ્દીપ્તતેજસઃ

આથી, સર્વજ્ઞ, સર્વ વેદોમાં પારંગત, સૌ દ્વારા પૂજ્ય અને તેજસ્વી બ્રહ્મજ્ઞાની પાસેથી મેં જે પુરાણ સાંભળ્યું છે,