વાયુપુરાણમ્

બ્રહ્માણં લોકકર્ત્તારં સર્વજ્ઞમપરાજિતમ્। પ્રભું ભૂતભવિષ્યસ્ય સામ્પ્રતસ્ય ચ સત્પતિમ્

બ્રહ્મા, જે લોકોના સર્જક, સર્વજ્ઞ, અજેય અને ભૂત, ભવિષ્ય તથા વર્તમાનના સ્વામી છે—

જ્ઞાનમપ્રતિમં યસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ। ઐશ્વર્યઞ્ચૈવ ધર્મશ્ચ સહસિદ્ધિચતુષ્ટયઃ

જેનુ જ્ઞાન અનન્ય છે, વૈરાગ્ય અદ્વિતીય છે, જગતના સ્વામી, જેમનું ઐશ્વર્ય, ધર્મ અને ચાર પ્રકારની સિદ્ધિઓ પૂર્ણ છે—

ય ઇમાન્ પશ્યતે ભાવાન્નિત્યં સદસદાત્મકાન્। આવિશન્તિ પુનસ્તં વૈ ક્રિયાભાવાર્થમીશ્વરમ્

જે હંમેશા સત્ય અને અસત્ય, બંને પ્રકારના તત્વોને જુએ છે; બધા જીવો ફરીથી ક્રિયાના હેતુથી એ ઈશ્વરમાં પ્રવેશ કરે છે.

લોકકૃલ્લોકતત્ત્વજ્ઞો યોગમાસ્થાય તત્ત્વવિત્। અસૃજત્ સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

લોકોના સર્જક, લોકતત્વના જાણકાર, યોગ અને તત્વજ્ઞાનમાં સ્થિર રહીને, તેમણે સ્થાવર અને જંગમ બધા જીવોની રચના કરી.

તમજં વિશ્વકર્માણં ચિત્પતિં લોકસાક્ષિણમ્। પુરાણાખ્યાનજિજ્ઞાસુર્વ્રજામિ શરણં પ્રભુમ્

એ જન્મરહિત, સર્વ સર્જનહાર, ચેતનાના સ્વામી, જગતના સાક્ષી એવા પ્રભુને, પ્રાચીન વાર્તાઓ જાણવાની ઈચ્છાથી, હું શરણું જઉં છું.

બ્રહ્મવાયુમહેન્દ્રેભ્યો નમસ્કૃત્ય સમાહિતઃ। ઋષીણાઞ્ચ વરિષ્ઠાય વસિષ્ઠાય મહાત્મને

બ્રહ્મા, વાયુ અને ઇન્દ્રને તથા ઋષિમંડળમાં શ્રેષ્ઠ, મહાત્મા વસિષ્ઠને મનથી વંદન કરીને—

તન્નપ્ત્ત્રે ચાતિયશસે જાતૂકર્ણાય ચર્ષયે। વસિષ્ઠાય ચ શુચયે કૃષ્ણદ્વૈપાયનાય ચ

અને તેમના વિખ્યાત પૌત્ર, જાતૂકર્ણ ઋષિને, શુદ્ધ વસિષ્ઠને તથા કૃષ્ણ દ્વૈપાયનને પણ વંદન—

પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મોક્તં વેદસમ્મિતમ્। ધર્માર્થન્યાયસંયુક્તૈરાગમૈઃ સુવિભૂષિતમ્

હવે હું એ પુરાણ કહું છું, જે બ્રહ્માએ કહ્યું છે, જે વેદ અનુસાર છે અને ધર્મ, અર્થ અને ન્યાયના ઉપદેશોથી શોભિત છે.

અસીમકૃષ્ણે વિક્રાન્તે રાજન્યેઽનુપમત્વિષિ। પ્રશાસતીમાં ધર્મેણ ભૂમિં ભૂમિપસત્તમે

જ્યારે અસીમકૃષ્ણ, રાજાઓમાં અપ્રતિમ પરાક્રમી, સર્વશ્રેષ્ઠ રાજા તરીકે ધર્મથી પૃથ્વી પર શાસન કરતા હતા—

ઋષયઃ સંશિતાત્માનઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ। ઋજવો નષ્ટરજસઃ શાન્તા દાન્તા જિતેન્દ્રિયાઃ

ત્યારે ઋષિઓ આત્મસંયમી, સત્યવ્રત પરાયણ, સીધા, રાગરહિત, શાંત, દમયુક્ત અને ઇન્દ્રિયજિત હતા—

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે દીર્ઘસત્રન્તુ ઈજિરે। નદ્યાસ્તીરે દૃષદ્વત્યાઃ પુણ્યાયાઃ શુચિરોધસઃ। દીક્ષિતાસ્તે યથાશાસ્ત્રં નૈમિષારણ્યગોચરાઃ

ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં, પવિત્ર દૃષદ્વતી નદીના શુદ્ધ કાંઠે, તેઓએ શાસ્ત્રોક્ત રીતે દીક્ષા લઈને, નૈમિષારણ્ય વિસ્તારમાં લાંબી યજ્ઞક્રિયા કરી.

દ્રષ્ટું તાન્ સ મહાબુદ્ધિઃ સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ। લોમાનિ હર્ષયાઞ્ચક્રે શ્રોત્રૂણાં યત્ સુભાષિતૈઃ। કર્મણા પ્રથિતસ્તેન લોકેઽસ્મિઁલ્લોમહર્ષણઃ

તેમને જોવા માટે, મહાબુદ્ધિશાળી સૂત, પુરાણકથાના શ્રેષ્ઠ, પોતાના મીઠા શબ્દોથી શ્રોતાઓના રોમકૂપ ઊભા કરી દીધા; તેથી તેઓ જગતમાં લોમહર્ષણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

તપઃશ્રુતાચારનિધેર્વેદવ્યાસસ્ય ધીમતઃ। શિષ્યો બભૂવ મેધાવી ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

તપ, શ્રવણ અને આચરણના ખજાના, વિદ્વાન વેદવ્યાસના શિષ્ય, તેઓ ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત થયા.

પુરાણ વેદો હ્યખિલો યસ્મિન્ સમ્યક્ પ્રતિષ્ઠિતઃ। ભારતી ચૈવ વિપુલા મહાભારતવર્દ્ધિની

જેમાં બધાં પુરાણો અને વેદો સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થયાં છે, અને વિશાળ ભારતી પણ, જે મહાભારતને વધારતી છે, એ પણ તેમાં છે.

ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થાઃ કથા યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। સૂક્તાઃ સુપરિભાષાશ્ચ ભૂમાવોષધયો યથા

જેમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વિશેની વાર્તાઓ સ્થિર થયેલી છે, અને જેમ જમીન પર ઔષધિઓ ઉગે છે તેમ જ તેમાં સુવિચાર અને સ્પષ્ટ ભાષા પણ છે.

સ તાન્ ન્યાયેન સુધિયો ન્યાયવિન્મુનિપુઙ્ગવાન્। અભિગમ્યોપસંસૃત્ય નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિઃ। તોષયામાસ મેધાવી પ્રણિપાતેન તાનૃષીન્

બુદ્ધિશાળી અને ન્યાય જાણનારા એ મહાન ઋષિઓ પાસે ગયા, તેમને વિનમ્રતાથી નમસ્કાર કર્યા અને હાથ જોડીને તેમને પ્રસન્ન કર્યા.

તે ચાપિ સર્ત્રિણઃ પ્રીતાઃ સસદસ્યા મહૌજસઃ। તસ્મૈ સામ ચ પૂજાઞ્ચ યથાવત્ પ્રતિપેદિરે

અને એ શક્તિશાળી ઋષિઓ તથા તેમની સભાએ પ્રસન્ન થઈને તેને યોગ્ય રીતે સન્માન અને પૂજા આપી.

અથ તેષાં પુરાણસ્ય શુશ્રૂષા સમપદ્યત। દૃષ્ટ્વા તમાતિવિશ્વસ્તં વિદ્વાંસં લોમહર્ષણમ્

પછી, જ્યારે તેમણે લોહિતર્ષણને ખૂબ શ્રદ્ધાપૂર્વક અને સમર્પિત જોયા, ત્યારે તેમના મનમાં પુરાણ સાંભળવાની ઇચ્છા જાગી.

તસ્મિન્ સત્રે ગૃહપતિઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ। ઇઙ્ગિતૈર્ભાવમાલક્ષ્ય તેષાં સૂતમનોદયત્

તે સભામાં, બધા શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત ગૃહપતિએ, તેમની ભાવના ઇશારાથી સમજીને, સૂતને બોલવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યો.

ત્વયા સૂત મહાબુદ્ધિર્ભગવાન્ બ્રહ્મવિત્તમઃ। ઇતિહાસપુરાણાર્થં વ્યાસઃ સમ્યગુપાસિતઃ। દુદોહ વૈ મતિં તસ્ય ત્વં પુરાણાશ્રયાં કથામ્

હે સૂત, તું મહાન બુદ્ધિશાળી છે, તું ભગવાન વ્યાસજીની યોગ્ય રીતે સેવા કરી છે, જેમણે બ્રહ્મનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, અને તું તેમના જ્ઞાનમાંથી પુરાણ આધારિત વાર્તા સાંભળી છે; હવે એ વાર્તા અમને કહો.

એષાઞ્ચ ઋષિમુખ્યાનાં પુરાણં પ્રતિ ધીમતામ્। શુશ્રૂષાસ્તિ મહાબુદ્ધે તચ્છ્રાવયિતુમર્હસિ

આ સર્વ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓમાં પુરાણ સાંભળવાની ઇચ્છા છે, હે મહાબુદ્ધિશાળી, તું તેને તેમને સાંભળાવા યોગ્ય છે.

સર્વે હીમે મહાત્માનો નાના ગોત્રાઃ સમાગતાઃ। સ્વાન્ સ્વાન્ વંશાન્ પુરાણૈસ્તુ શ્રૃણુયુર્બ્રહ્મવાદિનઃ

આ બધા મહાન આત્માઓ, જુદા જુદા વંશોમાંથી એકઠા થયેલા, પોતાના કુળની વાર્તા પુરાણોમાંથી સાંભળવા ઈચ્છે છે, હે બ્રહ્મવેદી.

સપુત્રાન્ દીર્ઘસત્રેઽસ્મિઞ્છ્રવયેથા મુનીનથ। દીક્ષિષ્યમાણૈરસ્માભિ સ્તેન પ્રાગસિ સંસ્મૃતઃ

હે મુનિ, આ લાંબા યજ્ઞમાં, તું ઋષિઓને તેમના પુત્રો સાથે સાંભળાવજે; અમે દીક્ષા લેવા જઈ રહ્યા છીએ, એ માટે અમે તને યાદ કર્યો છે.

ઇતિ સન્નોદિતઃ સૂતસ્તૈરેવ મુનિભિઃ પુરા। પુરાણાર્થં પુરાણજ્ઞૈઃ સત્યવ્રતપરાયણૈઃ

એ જ પુરાણ જાણનારા અને સત્યમાં સ્થિર એવા ઋષિઓએ, એ સમયે સૂતને પુરાણનો અર્થ કહેવા માટે પ્રેર્યા.

સ્વધર્મ એષ સૂતસ્ય સદ્ભિર્દૃષ્ટઃ પુરાતનૈઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્

સૂતનો આ પોતાનો ધર્મ છે, જે સારા અને પ્રાચીન લોકોએ માન્યો છે—દેવતાઓ, ઋષિઓ અને અનંત તેજવાળા રાજાઓને પુરાણ સંભળાવવું.

વંશાનાં ધારણં કાર્યં શ્રુતાનાઞ્ચ મહાત્મનામ્। ઇતિહાસપુરાણેષુ દિષ્ટા યે બ્રહ્મવાદિભિઃ

મહાન આત્માઓના વંશને જાળવવો, જે ઇતિહાસ અને પુરાણોમાં સાંભળવામાં આવે છે, એ બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો દ્વારા નિર્ધારિત છે.

ન હિ વેદેષ્વધિકારઃ કશ્વિત્ સૂતસ્ય દૃશ્યતે। વૈન્યસ્ય હિ પૃથોર્યજ્ઞે વર્ત્તમાને મહાત્મનઃ। સુત્યાયામભવત્ સૂતઃ પ્રથમં વર્ણવૈકૃતઃ

કોઈ પણ સૂતને વેદોમાં અધિકાર મળતો નથી; વેનપુત્ર પૃથુના યજ્ઞમાં, સોમ પિંડ દબાવતી વખતે, સૌપ્રથમ વાર સૂત નામનો જુદો વર્ગ ઊભો થયો હતો.

ઐન્દ્રેણ હવિષા તત્ર હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ। જુહાવેન્દ્રાય દેવાય તતઃ સૂતો વ્યજાયત। પ્રમાદાત્તત્ર સઞ્જજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ કર્મસુ

ત્યાં, ઇન્દ્ર માટેના હવનમાં, જે ઘી બૃહસ્પતિ માટે હતું તે ઇન્દ્રને અર્પણ થયું; એમાંથી સૂત જન્મ્યો—એ ભૂલથી થયો હતો અને એ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવામાં આવ્યું.

શિષ્યહવ્યેન યત્ પૃક્તમભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ। અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતઃ

શિષ્યના હવનથી ગુરુનું હવન દબાઈ ગયું, યોગ્ય ક્રમ ઉલટાઈ ગયો, અને એથી વર્ણભેદ ઊભો થયો.