વાયુપુરાણમ્

નિર્મ્મથ્યાગ્નિં શમીગર્ભે વિધિર્વિષ્ણ્વાદિભિઃ સહ। લેભે તીર્થન્તુ યજ્ઞાર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૫૦.

શમી વૃક્ષની અંદર અગ્નિ મથન કરીને, વિધિ વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓ સાથે મળીને કરવામાં આવી; તે તીર્થ યજ્ઞ માટે પ્રાપ્ત થયું, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મખસંજ્ઞન્તુ તત્તીર્થં પિતૄણાં મુક્તિ દાયકમ્। સ્નાત્વા ચ તર્પણં કૃત્વા પિણ્ડદો મુક્તિમાપ્નુયાત્ ।। ૫૦.

મખ નામનું તે તીર્થ પિતૃઓને મુક્તિ આપે છે; ત્યાં સ્નાન કરીને, તર્પણ અને પિંડદાન કરનારને પણ મુક્તિ મળે છે.

પિતૄન્સ્વર્ગં નયેન્નત્વા સઙ્ગમેઽઙ્ગારકેશ્વરૌ। ગયાકૂટે પિણ્ડદાનાદશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૫૦.

સંગમ પર અંગારક અને ઈશ્વરને વંદન કરીને પિતૃઓને સ્વર્ગમાં લઈ જવાય છે; ગયાના શિખરે પિંડદાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

ભસ્મકૂટે ભસ્મનાથં નત્વા ચ તારયેત્પિતૄન્ । ત્યક્તપાપો ભવેન્મુક્તઃ સઙ્ગમે સ્નાનમાચરેત્ ।। ૫૦.

ભસ્મકૂટે ભસ્મનાથને વંદન કરીને પિતૃઓને તારવામાં આવે છે; પાપ છોડીને મુક્ત બને છે અને સંગમ પર સ્નાન કરવું જોઈએ.

ઇષ્ટિં ચક્રેઽશ્વમેધાખ્યં વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ। ઇષ્ટિતો નિર્ગતઃ શમ્ભુર્વરં વૃણુ વસિષ્ઠકમ્ ।। ૫૦.

મહાન ઋષિ વસિષ્ઠે અશ્વમેધ નામનું યજ્ઞ કર્યું; એ યજ્ઞમાંથી શંભુ પ્રગટ થયા અને કહ્યું, 'વસિષ્ઠ, તું જે ઈચ્છે તે વર માંગ.'

પ્રાહેતિ તં વસિષ્ઠોઽપિ શિવ તુષ્ઠોઽસિ મે યદિ। વસ્તવ્યં ચાત્ર દેવેશ તથેત્યુક્ત્વા શિવઃ સ્થિતઃ ।। ૫૦.

વસિષ્ઠે કહ્યું, 'દેવોના સ્વામી, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હોવ તો અહીં નિવાસ કરો.' શિવે 'તેમ જ રહેશે' કહીને ત્યાં જ નિવાસ કર્યો.

પિણ્ડદો ધેનુકારણ્યે કામધેનુપદેષુ ચ। સ્નાત્વા નત્વાથ સમ્પૂજ્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૫૦.

ધેનુક વનમાં અને કામધેનુના સ્થળોએ પિંડદાન કરીને, સ્નાન, વંદન અને પૂજા કર્યા પછી પિતૃઓને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જવાય છે.

કર્દ્દમાલે ગયાનાભૌ મુણ્ડપૃષ્ઠસમીપતઃ। સ્નાત્વા શ્રાદ્ધાદિકં કૃત્વા પિતૄણામનૃણો ભવેત્ ।। ૫૦.

કર્દમ તળાવ, ગયાનાભિ અને મુંડપૃષ્ઠ પાસે સ્નાન કરીને, શ્રાદ્ધ અને અન્ય વિધિઓ કરીને પિતૃઋણ મુક્તિ મળે છે.

ફલ્ગુચણ્ડીશ્મશાનાક્ષીમઙ્ગલાદ્યાઃ સમર્ચ્ચયેત્। ગયાયાઞ્ચ વૃષોત્સર્ગાત્રિઃ સપ્તકુલમુદ્ધરેત્ ।। ૫૦.

ફલ્ગુ, ચંડી, સ્મશાન, અક્ષી, મંગળ વગેરેની પૂજા કરવી જોઈએ; અને ગયામાં વાછરડો છોડવાથી સાત પેઢી સુધીના કુટુંબને ઉદ્ધાર મળે છે.

યત્ર તત્ર સ્થિતા દેવા ઋષયોઽપિ જિતેન્દ્રિયાઃ । આદ્યં ગદાધરં ધ્યાયઞ્છ્રાદ્ધપિણ્ડાદિદાનતઃ ।। ૫૦.

જ્યાં ક્યાં દેવતાઓ અને ઇન્દ્રિયજિત ઋષિઓ વસે છે, ત્યાં ગદાધરનું ધ્યાન કરીને અને શ્રાદ્ધ-પિંડદાન વગેરે આપવાથી પુણ્ય મળે છે.

કુલાનાં શતમુદ્ધૃત્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્ પિતૄન્। ગયા ગયો ગયા દિત્યો ગાયત્રી ચ ગદાધરઃ ।। ૫૦.

સો કુટુંબોને ઉદ્ધાર કરીને પિતૃઓને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જવાય છે; ગયા, ગયા, ગયાદિત્ય, ગાયત્રી અને ગદાધરનું પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

ગયા ગયાસુરશ્ચૈવ ષઙ્ગયા મુક્તિદાયકાઃ। ગયાખ્યાનમિદં પુણ્યં યઃ પઠેત્સતતં નરઃ ।। ૫૦.

ગયા, ગયાસુર અને છ ગયા મુક્તિ આપનાર છે; જે મનુષ્ય સતત ગયાનું પવિત્ર વર્ણન વાંચે છે—

શ્રૃણુયાચ્છ્રદ્ધયા યસ્તુ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્। પાઠયેદ્વા ગયાખ્યાનં વિપ્રેભ્યઃ પુણ્યકૃન્નરઃ ।। ૫૦.

જે શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે તે પરમ ગતિ મેળવે છે; અથવા જે ગયાનું વર્ણન બ્રાહ્મણોને વાંચે છે, એ પુણ્યશાળી મનુષ્ય—

ગયાશ્રાદ્ધં કૃતં તેન કૃતં તેન સુનિશ્ચિતમ્। ગયાયા મહિમાનઞ્ચ હ્યભ્યસેદ્યઃ સમાહિતઃ ।। ૫૦.

તે માટે ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવું ગણાય છે, ખરેખર કરેલું માનાય છે; અને જે મનથી ગયાની મહિમા અભ્યાસ કરે છે—

તેનેષ્ટં રાજસૂયેન અશ્વમેધેન નારદ। લિખેદ્વા લેખયેદ્વાપિ પૂજયેદ્વાપિ પુસ્તકમ્ ।। ૫૦.

તેને રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યાનું ફળ મળે છે, હે નારદ; અથવા જે લખે, લખાવડે અથવા આ પુસ્તકની પૂજા કરે છે.

તસ્ય ગેહે સ્થિરા લક્ષ્મીઃ સુપ્રસન્ના ભવિષ્યતિ। ઉપાખ્યાનમિદં પુણ્યં ગૃહે તિષ્ઠતિ પુસ્તકમ્ ।। ૫૦.

જેના ઘરે આ પવિત્ર વાર્તાનું પુસ્તક રહેશે, ત્યાં સ્થિર અને શુભ લક્ષ્મી હંમેશા વસે છે.

સર્પાગ્નિચૌરજનિતં ભયં તત્ર ન વિદ્યતે। શ્રાદ્ધકાલે પઠેદ્યસ્તુ ગયામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

એ ઘરે સાપ, અગ્નિ કે ચોરથી કોઈ ભય રહેતું નથી; જે શ્રાદ્ધકાળે ગયાનું મહાત્મ્ય વાંચે છે—

વિધિહીનન્તુ તત્સર્વં પિતૄણાન્તુ ગયાસમમ્। યાનિ તીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે તાનિ દૃષ્ટાનિ તત્ર વૈ। યેન જ્ઞાતં ગયાખ્યાનં શ્રુતં વા પઠિતં મુને ।। ૫૦.

યાદિ વિધિ વિના પણ ત્યાં પિતૃઓને કરેલા સર્વ કર્મો ગયાની સમાન ગણાય છે; ત્રણેય લોકના બધા તીર્થો ત્યાં જ જોવા મળે છે, જે ગયાની વાર્તા જાણે, સાંભળે અથવા વાંચે છે, હે મુનિ.

સનત્કુમારો મુનિપુઙ્ગવાય પુણ્યાં કથાઞ્ચાથ નિવેદ્ય ભક્ત્યા। સ્વમાશ્રમં પુણ્યવનૈરુપેતં વિસૃજ્ય સંગીતગુરું જગામ ।। ૫૦.

સનતકુમારે ભક્તિપૂર્વક આ પવિત્ર વાર્તા મુનિશ્રેષ્ઠને કહી, પોતાના આશ્રમ તરફ, પવિત્ર વનોથી ઘેરાયેલા સ્થાનમાં, પોતાના ગુરુને વિદાય આપી ને ચાલ્યા ગયા.

શ્રીગણેશાય નમઃ ।। નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરઞ્ચૈવ નરોત્તમમ્। દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્।। જયતિ પરાશરસૂનુઃ સત્યવતીહૃદયનન્દનો વ્યાસઃ। યસ્યાસ્યકમલગલિતં વાઙ્મયમમૃતં જગત્ પિબતિ।। પ્રપદ્યે દેવમીશાનં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્। મહાદેવં મહાત્માનં સર્વસ્ય જગતઃ પતિમ્

શ્રીગણેશને વંદન. પછી નારાયણ, ઉત્તમ પુરુષ નર અને દેવી સરસ્વતીને નમન કરીને વિજયનું ઘોષણ કરો. પરાશરપુત્ર, સત્યવતીના હૃદયના આનંદ, વ્યાસ વિજયી છે, જેમના કમળ સમાન મુખમાંથી વાણીનું અમૃત વહે છે અને જગત તેને પીવે છે. હું ઈશાન દેવ, સદા રહેતા, અડગ, અવિનાશી, મહાદેવ, મહાત્મા અને સમગ્ર જગતના સ્વામીની શરણું લઉં છું.

બ્રહ્માણં લોકકર્ત્તારં સર્વજ્ઞમપરાજિતમ્। પ્રભું ભૂતભવિષ્યસ્ય સામ્પ્રતસ્ય ચ સત્પતિમ્

બ્રહ્મા, જે લોકોના સર્જક, સર્વજ્ઞ, અજેય અને ભૂત, ભવિષ્ય તથા વર્તમાનના સ્વામી છે—

જ્ઞાનમપ્રતિમં યસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ। ઐશ્વર્યઞ્ચૈવ ધર્મશ્ચ સહસિદ્ધિચતુષ્ટયઃ

જેનુ જ્ઞાન અનન્ય છે, વૈરાગ્ય અદ્વિતીય છે, જગતના સ્વામી, જેમનું ઐશ્વર્ય, ધર્મ અને ચાર પ્રકારની સિદ્ધિઓ પૂર્ણ છે—

ય ઇમાન્ પશ્યતે ભાવાન્નિત્યં સદસદાત્મકાન્। આવિશન્તિ પુનસ્તં વૈ ક્રિયાભાવાર્થમીશ્વરમ્

જે હંમેશા સત્ય અને અસત્ય, બંને પ્રકારના તત્વોને જુએ છે; બધા જીવો ફરીથી ક્રિયાના હેતુથી એ ઈશ્વરમાં પ્રવેશ કરે છે.

લોકકૃલ્લોકતત્ત્વજ્ઞો યોગમાસ્થાય તત્ત્વવિત્। અસૃજત્ સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

લોકોના સર્જક, લોકતત્વના જાણકાર, યોગ અને તત્વજ્ઞાનમાં સ્થિર રહીને, તેમણે સ્થાવર અને જંગમ બધા જીવોની રચના કરી.

તમજં વિશ્વકર્માણં ચિત્પતિં લોકસાક્ષિણમ્। પુરાણાખ્યાનજિજ્ઞાસુર્વ્રજામિ શરણં પ્રભુમ્

એ જન્મરહિત, સર્વ સર્જનહાર, ચેતનાના સ્વામી, જગતના સાક્ષી એવા પ્રભુને, પ્રાચીન વાર્તાઓ જાણવાની ઈચ્છાથી, હું શરણું જઉં છું.

બ્રહ્મવાયુમહેન્દ્રેભ્યો નમસ્કૃત્ય સમાહિતઃ। ઋષીણાઞ્ચ વરિષ્ઠાય વસિષ્ઠાય મહાત્મને

બ્રહ્મા, વાયુ અને ઇન્દ્રને તથા ઋષિમંડળમાં શ્રેષ્ઠ, મહાત્મા વસિષ્ઠને મનથી વંદન કરીને—

તન્નપ્ત્ત્રે ચાતિયશસે જાતૂકર્ણાય ચર્ષયે। વસિષ્ઠાય ચ શુચયે કૃષ્ણદ્વૈપાયનાય ચ

અને તેમના વિખ્યાત પૌત્ર, જાતૂકર્ણ ઋષિને, શુદ્ધ વસિષ્ઠને તથા કૃષ્ણ દ્વૈપાયનને પણ વંદન—

પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મોક્તં વેદસમ્મિતમ્। ધર્માર્થન્યાયસંયુક્તૈરાગમૈઃ સુવિભૂષિતમ્

હવે હું એ પુરાણ કહું છું, જે બ્રહ્માએ કહ્યું છે, જે વેદ અનુસાર છે અને ધર્મ, અર્થ અને ન્યાયના ઉપદેશોથી શોભિત છે.

અસીમકૃષ્ણે વિક્રાન્તે રાજન્યેઽનુપમત્વિષિ। પ્રશાસતીમાં ધર્મેણ ભૂમિં ભૂમિપસત્તમે

જ્યારે અસીમકૃષ્ણ, રાજાઓમાં અપ્રતિમ પરાક્રમી, સર્વશ્રેષ્ઠ રાજા તરીકે ધર્મથી પૃથ્વી પર શાસન કરતા હતા—