વાયુપુરાણમ્

સત્યાયામભવત્સત્યઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ। તામસસ્યાન્તરે ચાપિ સમ્પ્રાપ્તે પુનરેવ હિ। ભાર્યાયાં હરિભિઃ સાર્દ્ધં હરિરેવ બભૂવ હ ।। ૫.

સત્યામાં, તે સત્ય તરીકે, શ્રેષ્ઠ સત્ય દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા હતા; અને જ્યારે તામસ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે પોતાની પત્નીમાંથી, હરિ દેવતાઓ સાથે, હરિ સ્વયં જન્મ્યા હતા.

ચારિષ્ણવેઽન્તરે ચાપિ હરિર્દવઃ પુનસ્તુ સઃ। વૈકુણ્ઠાયામસૌ જજ્ઞે હ્યાભૂતરજસૈઃ સહ। વૈકુણ્ઠઃ સ પુનર્દ્દેવઃ સમ્પ્રાપ્તે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

ચારિષ્ણવ મન્વંતરમાં પણ હરિ દેવ તરીકે જન્મ્યા હતા; વૈકુંઠામાં, તેઓ આભૂતરજસ દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા; અને ચક્ષુષ મન્વંતર આવતા એ ભગવાન ફરીથી વૈકુંઠ બન્યા હતા.

ધર્મો નારાયણઃ સાધ્યઃ સાધ્યૈઃ સહ સુરૈરભૂત્ । સ તુ નારાયણઃ સાધ્યઃ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫.

ધર્મ, નારાયણ અને સાધ્ય દેવતાઓ, સાધ્ય અને અન્ય દેવતાઓ સાથે અહીં અવતર્યા હતા; અને એ નારાયણ સાધ્ય, વૈવસ્વત મન્વંતર આવતા આવ્યા હતા.

મારીચાત્ કશ્યપાદ્વિષ્ણુરદિત્યાં સમ્બમૂવ હ। ત્રિસ્ત્રિઃ ક્રમૈરિમાન્ લોકાન્ જિત્વા વિષ્ણુરુરુક્રમમ્ ।। ૫.

મારીચિ અને કશ્યપમાંથી, અદિતિમાં વિષ્ણુ જન્મ્યા હતા; વિષ્ણુ, જે વિશાળ પગલાં ભરનારા છે, તેમણે ત્રણેય લોકોએ ત્રણ પગલાંમાં જીત્યા હતા.

પ્રત્યપાદયદિન્દ્રાય દેવેભ્યશ્ચૈવ સ પ્રભુઃ। ઇત્યેતાસતનવસ્તસ્ય વ્યતીતાઃ સપ્ત સપ્તસુ। મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ યાભિઃ સંરક્ષિતાઃ પ્રજાઃ ।। ૫.

તેમણે એ બધું ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓને પાછું આપ્યું; આ રીતે, તેમની આ સાત રૂપો સાત ગયા મન્વંતરોમાં થઈ ગઈ છે, જેના દ્વારા પ્રજાઓનું રક્ષણ થયું હતું.

તસ્માદ્વિષ્ટમિદં સર્વં વામનેનેહ જાયતા। તસ્માત્સ વૈ સ્મૃતો વિષ્ણુર્વિશેર્ધાતોઃ પ્રવેશનાત્ ।। ૫.

આથી, વામનના અવતરે આ સમગ્ર જગત વ્યાપી ગયું છે; તેથી તેને 'વિષ્ણુ' કહેવામાં આવે છે, કેમ કે 'વિશ' ધાતુનો અર્થ પ્રવેશ કરવો થાય છે.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણશ્ચૈવ વામનસ્ય મહાત્મનઃ। એકત્વઞ્ચ પૃથક્ત્વઞ્ચ વિશિષ્ટત્વઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્ ।। ૫.

આ રીતે, બ્રહ્મા અને મહાત્મા વામનનું એકત્વ, ભિન્નત્વ અને વિશિષ્ટતા વર્ણવવામાં આવી છે.

દેવતાનામિહાંશેન જાયન્તે યાસ્તુ દેવતાઃ। તાસાન્તાસ્તેજસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ। જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તા વૈ તેષામનુગ્રહાત્ ।। ૫.

દેવતાઓના અંશરૂપે અહીં જન્મનારી દેવીઓમાં, જે તેજ, બુદ્ધિ, જ્ઞાન અને બળમાં સમાન હોય છે, તેઓ તેમના અનુકંપાથી જ જન્મે છે.

યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા। તત્તદેવાવગચ્છઘ્વં વિષ્ણોસ્તેજોંઽશસમ્ભવમ્ ।। ૫.

જે કોઈ પણ પ્રાણી શક્તિ, સૌંદર્ય કે પરાક્રમથી યુક્ત હોય, તેને વિષ્ણુના તેજના અંશથી ઉત્પન્ન થયેલું જાણવું.

સ એવં જાયતેંઽશેન કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ। તતોઽપરે બ્રુવન્તીમમન્યોન્યાંશેન જાયતે ।। ૫.

આ રીતે, ભગવાન અંશરૂપે જન્મે છે; કેટલાક માનવો એવું ઈચ્છે છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ બીજાના અંશથી જન્મે છે.

એવં વિવદમાનાસ્તે દૃષ્ટ્વા તાન્વૈ બ્રુવન્તિ હ। યસ્માન્ન વિદ્યતે ભેદો મનસશ્ચેતસશ્ચ હ। તસ્માદનુગ્રહાસ્તેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તે ભવન્ત્યુત ।। ૫.

આ રીતે તેઓ વિવાદ કરે છે, અને તેમને જોઈને કહેવામાં આવે છે: મન અને ચેતનામાં કોઈ ભેદ નથી, તેથી તેમની કૃપાથી તેઓ ક્ષેત્રજ્ઞ બની જાય છે.

એકસ્તુ પ્રભુશક્ત્યા વૈ બહુધા ભવતીશ્વરઃ। ભૂત્વા યસ્માચ્ચ બહુધા ભવન્યેકઃ પુનસ્તુ સઃ ।। ૫.

એક ભગવાન પોતાની શક્તિથી અનેક રૂપે થાય છે; અને અનેક બનીને, ફરીથી એ એક બની જાય છે.

તસ્માત્સુમનસો ભેદાજ્જાયન્તે તેજસશ્ચ હ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ પ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ। સર્ગાદૌ સકૃદુત્પન્નાસ્તિષ્ઠન્તીહ પ્રશંસયા ।। ૫.

આથી, મન અને તેજના વિભાજનથી, દરેક મન્વંતરમાં, સ્થાવર અને જંગમ તમામ પ્રાણીઓ સર્જનના આરંભે જન્મે છે અને અહીં પ્રશંસા પામે છે.

પ્રાપ્તે પ્રાપ્તે તુ કલ્પાન્તે રુદ્રઃ સંહરતિ પ્રજાઃ। જાયન્તે મોહયન્તોઽન્યાનીશ્વરા યોગમાયયા ।। ૫.

દરેક કલ્પના અંતે, રુદ્ર પ્રજાઓનું સંહાર કરે છે; યોગમાયાની શક્તિથી, બીજા પ્રભુહીન લોકોને મોહિત કરતા જન્મે છે.

ઐશ્વર્યેણ ચરન્તસ્તે મોહયન્તિ હ્યનીશ્વરાઃ। તસ્માદ્દોષપ્રચારેષુ યુક્તાયુક્તં ન વિદ્યતે ।। ૫.

તેઓ ઐશ્વર્યથી વર્તે છે અને પ્રભુહીન લોકોને મોહિત કરે છે; તેથી દોષોના પ્રસારમાં યોગ્ય કે અયોગ્ય કંઈ નથી.

ભૂતાપવાદિનો દુષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતભાવિનઃ। ભૂતાપવાદિનઃ શક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્ ।। ૫.

જે લોકો જીવના અસ્તિત્વને નકારે છે, તેઓ દુષ્ટ છે; જે લોકો મધ્યસ્થ રહે છે, તેઓ જીવના વિષયે નિરસ છે; અને જે લોકો જીવના અસ્તિત્વને માને છે, તેઓ શક્તિશાળી છે. ત્રણેય વેદો સત્ય બોલનારાઓના સાચા માર્ગદર્શક છે.

દૃઢપૂર્વશ્રુતત્વાચ્ચ પ્રવાદાચ્ચૈવ લૌકિકાત્। ચતુર્ભિઃ કારણૈરેભિર્યથાતત્ત્વં ન વિન્દતિ ।। ૫.

પહેલાંથી મજબૂત રીતે સાંભળેલું અને લોકજીવનમાંથી મળેલી શીખણના કારણે, આ ચાર કારણોથી, માણસને સાચું તત્વ સમજાતું નથી.

પૂર્વમર્થાન્તરે ન્યસ્તાઃ કાલાન્તરગતા અપિ। તેનાન્યત્ સન્તમપ્યર્થં દ્વેષાન્ન પ્રતિપદ્યતે ।। ૫.

પહેલાં અર્થો બીજા સંદર્ભમાં મૂકાયા હતા, ભલે તે બીજાં સમયના હોય; એ કારણે, બીજો અર્થ હોવા છતાં, મનુષ્ય દ્વેષવશ તેને સ્વીકારતો નથી.

દર્શાનાં દ્રવ્યભૂતો યો ગુણભૂતસ્તુ તેષુ યઃ। કર્મણાં મનસાં કર્ત્તા અભિજાત્યા ચ યો મહાન્। શ્રુતજ્ઞૈઃ કારણૈરેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિકીર્ત્ત્યતે ।। ૫.

દરશનોમાં જે મુખ્ય તત્વ છે, તે દ્રવ્ય છે; અને જે ગુણરૂપ છે, તે ગુણ છે. કર્મ અને મનના કરનાર, તથા જન્મથી મહાન એવા વ્યક્તિને, શાસ્ત્રજ્ઞાની લોકો આ ચાર કારણો વડે વર્ણવે છે.

અશક્તરુષ્ટો જાનાતિ દેવતાઃ પ્રવિભાગશઃ। ઇમૌ ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકૌ યોગેશ્વરં પ્રતિ ।। ૫.

જે અશક્ત અને ક્રોધિત છે, તે દેવતાઓને સ્પષ્ટ રીતે ઓળખે છે. અહીં યોગેશ્વર વિષે બે શ્લોકો ઉલ્લેખાય છે.

આત્મનઃ પ્રતિરૂપાણિ પરેષાઞ્ચ સહસ્રશઃ। કુર્યાદ્યોગબલમ્પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈઃ સહાચરેત્ ।। ૫.

યોગની શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને, માણસ પોતાના અને બીજાના હજારો રૂપો બનાવી શકે છે અને એ બધા સાથે મળી વર્તી શકે છે.

પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાશ્ચૈવ તથૈવોગ્રતપશ્ચરન્ । સંહરેચ્ચ પુનઃ સર્વાન્ સૂર્યતેજો ગુણાનિવ ।। ૫.

એ ઇન્દ્રિયોના વિષયોને મેળવી શકે છે અને તીવ્ર તપ કરવાથી, બધાને પાછા ખેંચી પણ શકે છે, જેમ સૂર્યના તેજના ગુણો સંહરાય છે.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ। પપ્રચ્છુઋષયઃ શ્રેષ્ઠં વચનસ્ય યથાક્રમમ્ ।। ૬.

આ શબ્દો સાંભળીને, નૈમિષારણ્યના તપસ્વી ઋષિઓએ શ્રેષ્ઠ ઋષિ પાસે ક્રમશઃ પ્રશ્ન કર્યો.

સપ્તસ્વિહ કથં દેવા જાતા મન્વન્તરેષ્વિહ। ઇન્દ્રવિષ્ણુપ્રધાનાસ્તે આદિત્યાસ્તુ મહૌજસઃ। એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરાદ્રોમહર્ષણ ।। ૬.

આ મન્વંતરોમાં, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ મુખ્ય એવા સાત દેવતાઓ કેવી રીતે જન્મ્યા? મહાબળશાળી આદિત્યો વિશે પણ, હે રોમહર્ષણ, અમને બધું વિગતે કહો.

એવ મુક્તસ્તદા સૂતો વિનયી બ્રહ્મવાદિભિઃ। ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્ઠો યથા પૃષ્ટો મહર્ષિભિઃ ।। ૬.

આ રીતે બોલાતા, વિનયશીલ સૂતાએ મહર્ષિઓના પ્રશ્ન મુજબ, શ્રેષ્ઠ વક્તા તરીકે ઉત્તર આપ્યો.

વ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા યથા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા। સર્વ મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વતરેષ્વિહ ।। ૬.

બ્રહ્માના મુખમાંથી, પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે દેવતાઓનું સર્જન થયું; આ મન્વંતરોમાં, બધા દેવતાઓ મંત્રમય શરીર ધરાવે છે એમ કહેવાય છે.

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્। આકૂતઃ પ્રથમસ્તેષાં તતસ્ત્વાકૂતિરેવ ચ ।। ૬.

દર્શ, પૌર્ણમાસ, બૃહત્ અને રથંતર; એમાં પ્રથમ આકૂતિ છે, પછી ફરી આકૂતિ જ છે.

વિત્તિશ્ચૈવ સુવિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ। અધીષ્ટસ્તુ તતો જ્ઞેયઃ અધીતિશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ। વિજ્ઞાતિશ્ચૈવ વિજ્ઞાતો માનવો યે ચ દ્વાદશ ।। ૬.

વિત્તિ અને સુવિત્તિ, આકૂતિ અને કૂતિ; પછી અધિષ્ઠા અને સાચા અર્થમાં અધિતિ; વિજ્ઞાતિ અને વિજ્ઞાતા, એમ બાર મનુઓ છે.

જ્ઞેયો દ્વાદશપુત્રશ્ચ યશ્ચાબ્દેન સમાજયેત્। તં દૃષ્ટ્વા ચાબ્રવીદ્બ્રહ્મા જયા દેવાનસૂયત ।। ૬.

બાર પુત્રો જાણી લેવા, અને જે વર્ષમાં તેમને એકત્ર કરે છે, તેને જોઈને બ્રહ્માએ કહ્યું: 'દેવતાઓ જન્મે'.