વાયુપુરાણમ્

વૈતરણ્યાં ઘૃતકુલ્યાં મધુકુલ્યાં તથૈવ ચ। કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા કોટીશ્વરઞ્ચ યઃ ।। ૫૦.

વૈતરણી, ઘૃતકુળી, મધુકુળી અને કરોડીતીથમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે અને કરોડીશ્વરને દર્શન કરે છે—

કોટિજન્મ ભવેદ્વિપ્રો ધનાઢ્યો વેદપારગઃ । માર્કણ્ડેયેશકોચીશૌ નત્વા સ્યાત્પિતૃતારકઃ ।। ૫૦.

એ બ્રાહ્મણ કરોડો જન્મ સુધી ધનવાન અને વેદોમાં પારંગત થાય છે; અને જ્યારે તે માર્કંડેય અને કોચીશને વંદન કરે છે, ત્યારે પિતૃઓને તારો બને છે.

રુક્મ પારિજાતવને પાર્વ્વત્યા સહ શઙ્કરઃ। રહસ્યે સંસ્થિતો રેમે યુગાનામયુતં પુરા ।। ૫૦.

સોનાના પારીજાતવનમાં, શિવજી પાર્વતીજી સાથે ગુપ્ત રીતે રહેતા હતા અને અનેક યુગો સુધી ત્યાં આનંદ માણ્યો હતો.

મરીચિઃ ફલપુષ્પાર્થં પારિજાતવનં ગતઃ। દૃષ્ટ્વા શપ્તો મહેશેન યસ્માત્સુખવિઘાતકઃ ।। ૫૦.

મરીચિ ફળ અને ફૂલોની ઈચ્છાથી પારીજાતવનમાં ગયા; તેમને જોઈને મહેશ્વરે શાપ આપ્યો, કારણ કે તેઓ સુખમાં વિઘ્નરૂપ બન્યા હતા.

દુઃખી ભવેતિ તદ્ભીતો મરિચિસ્તુષ્ટુવે શિવમ્। તુષ્ટઃ પ્રોવાચ તં શમ્ભુર્વૃણીષ્વ વરમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

શાપથી ડરીને, મરીચિ દુઃખી બન્યા અને શિવજીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; શંભુ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું, 'શ્રેષ્ઠ વર માંગ.'

શાપાદ્ ભવતુ મુક્તિર્મ્મે મરીચિઃ પ્રાહ શઙ્કરમ્। ભવેદ્ગયાયાં મુક્તિસ્તે શિવોક્તઃ પ્રયયૌ ગયામ્ ।। ૫૦.

મરીચિએ શંકરને કહ્યું, 'મને આ શાપમાંથી મુક્તિ મળે.' શિવજીએ ઉત્તર આપ્યો, 'ગયામાં તને મોક્ષ મળશે,' અને તેઓ ગયા તરફ ગયા.

શિલાસ્થિતસ્તપસ્તેપે સર્વ્વેષાં દુષ્કરઞ્ચ યત્। મરીચિરીશ્વરાચ્છપ્તઃ કૃષ્ણત્વમગમત્પુરા ।। ૫૦.

પથ્થર પર ઊભા રહીને મરીચિએ અત્યંત કઠિન તપ કર્યું; ઈશ્વરનાં શાપથી તેઓ અગાઉ કાળા રંગના થઈ ગયા હતા.

તપસા દારુણેનેહ સ વિપ્રઃ શુક્લતાં ગતઃ । હરિરૂચે મરીચિઞ્ચ વરં વૃણુહિ પુત્રક ।। ૫૦.

કઠિન તપસ્યાથી એ ઋષિએ ફરીથી સફેદતા પામી; હરિએ મરીચિને કહ્યું, 'પુત્ર, તું વર માંગ.'

કિમલભ્યં ત્વયિ તુષ્ટે મરીચિઃ પ્રાહ માધવમ્। હરશાપાદ્વિમુક્તોઽહં શિલા ભવતુ પાવની ।। ૫૦.

મરીચિએ માધવને કહ્યું, 'તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે શું અપ્રાપ્ય છે? હું હરાના શાપથી મુક્ત થયો છું, હવે આ પથ્થર પાવન બને.'

પિતૃમુક્તિકરી ચ સ્યાત્તથેત્યુક્ત્વા દિવં ગતઃ। દિવૌકસાં પુષ્કરિણીં સમાસાદ્ય નરઃ શુચિઃ ।। ૫૦.

'તે પિતૃમુક્તિ આપનાર પણ બને.' એવું કહીને તેઓ સ્વર્ગે ગયા. જે શુદ્ધ મનુષ્ય એ દિવ્ય તળાવ સુધી પહોંચે છે—

યત્ર દત્તં પિતૃભ્યસ્તુ ભવત્યક્ષયમિત્યુત। તત્ર સ્નાતો દિવં યાતિ સ્વશરીરેણ માનવઃ ।। ૫૦.

ત્યાં પિતૃઓને જે કંઈ અપાય છે, તે ક્યારેય ક્ષય પામતું નથી; અને ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પોતાના શરીરથી સ્વર્ગે જાય છે.

પાપ્માનં પ્રજહાત્યેષ જીર્ણત્વચમિવોરગઃ। તત્પઙ્ગજવનં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતમ્ ।। ૫૦.

ત્યાં તે પોતાના પાપો છોડી દે છે, જેમ સાપ જૂની ચામડી ઉતારે છે; એ પારીજાતવન પવિત્ર છે, અને પુણ્યશાળી લોકો ત્યાં જાય છે.

પાણ્ડુશિલા વૈ તત્રાસ્તે શ્રાદ્ધં યત્રાક્ષયં ભવેત્। યુધિષ્ઠિરસ્તુ તસ્યાં હિ શ્રાદ્ધં કર્ત્તું યયૌ મુને ।। ૫૦.

ત્યાં પાંડુશિલા છે, જ્યાં શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે; યુધિષ્ઠિરે ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવા માટે, હે મુનિ, યાત્રા કરી હતી.

તત્ર કાલે પાણ્ડુનોક્તં મદ્ધસ્તે દેહિ પિણ્ડકમ્। હસ્તં ત્યક્ત્વા શિલાયાઞ્ચ પિણ્ડદાનઞ્ચકાર સઃ ।। ૫૦.

એ સમયે પાંડુએ કહ્યું, 'પિંડ મારા હાથમાં મૂકી દે.' પણ તેણે હાથ છોડીને પથ્થર પર પિંડ અર્પણ કર્યું.

શિલાયાં પિણ્ડદાનેન પ્રહૃષ્ટો વ્યાસનન્દનઃ। વરં દદૌ સ્વપુત્રાય રાજ્યં કુરુ મહીતલે ।। ૫૦.

પથ્થર પર પિંડ અર્પણ કરીને વ્યાસપુત્ર આનંદિત થયા; તેમણે પોતાના પુત્રને ધરતી પર રાજય કરવાનો વરદાન આપ્યો.

અકણ્ટકન્તુ સમ્પૂર્ણં ત્વં મે ત્રાતા હિ પુત્રક। સ્વર્ગં વ્રજ શરીરેણ ભ્રાતૃભિઃ પરિવારિતઃ ।। ૫૦.

'મારો પુત્ર સુરક્ષિત રહે, તેનું રાજય સંપૂર્ણ અને નિર્વિઘ્ન રહે; તું પોતાના ભાઈઓ સાથે શરીરથી સ્વર્ગે જા.'

દૃષ્ટિમાત્રેણ સમ્પૂતાન્નરકસ્થાન્દિવં નય। ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ પાણ્ડુઃ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ।। ૫૦.

'માત્ર નજરથી જ નરકવાસીઓને પવિત્ર કરી, તેમને સ્વર્ગે લઈ જા.' એવું કહી પાંડુ શાશ્વત અને અવિનાશી સ્થાન તરફ ગયા.

ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજા વાપિ હ્યણ્ડજા યે જરાયુજાઃ। મધુસ્રવાં સમાસાદ્ય મૃતાઃ સ્વર્ગપુરં યયુઃ ।। ૫૦.

નમી, પસીનો, અંડા કે ગર્ભમાંથી જન્મેલા બધા જીવોએ, જો તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હોય છતાં પણ, મધની ધારા પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગપુરીમાં પહોંચી ગયા છે.

દશાશ્વમેધિકે હંસતીર્થે શ્રાદ્ધાદ્દિવં વ્રજેત્। દશાશ્વમેધહંસૌ ચ નત્વા શિવપુરં વ્રજેત્ ।। ૫૦.

હંસતીર્થમાં, જે દસ અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ આપે છે, ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે; અને દસ અશ્વમેધ હંસને વંદન કરીને શિવપુરિ મળે છે.

ભરતસ્યાશ્રમે શ્રાદ્ધાન્નયેદ્બ્રહ્માલયં પિતૄન્। મતઙ્ગસ્ય પદે શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૫૦.

ભરતના આશ્રમમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને બ્રહ્માના ધામમાં લઈ જવાય છે; અને મતંગના સ્થાન પર શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને બ્રહ્મલોક મળે છે.

નિર્મ્મથ્યાગ્નિં શમીગર્ભે વિધિર્વિષ્ણ્વાદિભિઃ સહ। લેભે તીર્થન્તુ યજ્ઞાર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૫૦.

શમી વૃક્ષની અંદર અગ્નિ મથન કરીને, વિધિ વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓ સાથે મળીને કરવામાં આવી; તે તીર્થ યજ્ઞ માટે પ્રાપ્ત થયું, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મખસંજ્ઞન્તુ તત્તીર્થં પિતૄણાં મુક્તિ દાયકમ્। સ્નાત્વા ચ તર્પણં કૃત્વા પિણ્ડદો મુક્તિમાપ્નુયાત્ ।। ૫૦.

મખ નામનું તે તીર્થ પિતૃઓને મુક્તિ આપે છે; ત્યાં સ્નાન કરીને, તર્પણ અને પિંડદાન કરનારને પણ મુક્તિ મળે છે.

પિતૄન્સ્વર્ગં નયેન્નત્વા સઙ્ગમેઽઙ્ગારકેશ્વરૌ। ગયાકૂટે પિણ્ડદાનાદશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૫૦.

સંગમ પર અંગારક અને ઈશ્વરને વંદન કરીને પિતૃઓને સ્વર્ગમાં લઈ જવાય છે; ગયાના શિખરે પિંડદાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

ભસ્મકૂટે ભસ્મનાથં નત્વા ચ તારયેત્પિતૄન્ । ત્યક્તપાપો ભવેન્મુક્તઃ સઙ્ગમે સ્નાનમાચરેત્ ।। ૫૦.

ભસ્મકૂટે ભસ્મનાથને વંદન કરીને પિતૃઓને તારવામાં આવે છે; પાપ છોડીને મુક્ત બને છે અને સંગમ પર સ્નાન કરવું જોઈએ.

ઇષ્ટિં ચક્રેઽશ્વમેધાખ્યં વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ। ઇષ્ટિતો નિર્ગતઃ શમ્ભુર્વરં વૃણુ વસિષ્ઠકમ્ ।। ૫૦.

મહાન ઋષિ વસિષ્ઠે અશ્વમેધ નામનું યજ્ઞ કર્યું; એ યજ્ઞમાંથી શંભુ પ્રગટ થયા અને કહ્યું, 'વસિષ્ઠ, તું જે ઈચ્છે તે વર માંગ.'

પ્રાહેતિ તં વસિષ્ઠોઽપિ શિવ તુષ્ઠોઽસિ મે યદિ। વસ્તવ્યં ચાત્ર દેવેશ તથેત્યુક્ત્વા શિવઃ સ્થિતઃ ।। ૫૦.

વસિષ્ઠે કહ્યું, 'દેવોના સ્વામી, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હોવ તો અહીં નિવાસ કરો.' શિવે 'તેમ જ રહેશે' કહીને ત્યાં જ નિવાસ કર્યો.

પિણ્ડદો ધેનુકારણ્યે કામધેનુપદેષુ ચ। સ્નાત્વા નત્વાથ સમ્પૂજ્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૫૦.

ધેનુક વનમાં અને કામધેનુના સ્થળોએ પિંડદાન કરીને, સ્નાન, વંદન અને પૂજા કર્યા પછી પિતૃઓને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જવાય છે.

કર્દ્દમાલે ગયાનાભૌ મુણ્ડપૃષ્ઠસમીપતઃ। સ્નાત્વા શ્રાદ્ધાદિકં કૃત્વા પિતૄણામનૃણો ભવેત્ ।। ૫૦.

કર્દમ તળાવ, ગયાનાભિ અને મુંડપૃષ્ઠ પાસે સ્નાન કરીને, શ્રાદ્ધ અને અન્ય વિધિઓ કરીને પિતૃઋણ મુક્તિ મળે છે.

ફલ્ગુચણ્ડીશ્મશાનાક્ષીમઙ્ગલાદ્યાઃ સમર્ચ્ચયેત્। ગયાયાઞ્ચ વૃષોત્સર્ગાત્રિઃ સપ્તકુલમુદ્ધરેત્ ।। ૫૦.

ફલ્ગુ, ચંડી, સ્મશાન, અક્ષી, મંગળ વગેરેની પૂજા કરવી જોઈએ; અને ગયામાં વાછરડો છોડવાથી સાત પેઢી સુધીના કુટુંબને ઉદ્ધાર મળે છે.