વાયુપુરાણમ્

પ્રેતભાવવિમુક્ત્યર્થં ત્વં ગૃહાણ ધનં મમ। તદ્વનં સર્વ્વમાદાય ગયાશ્રાદ્ધવ્યયં કુરુ ।। ૫૦.

'પ્રેત અવસ્થાથી મુક્તિ માટે, તું મારું ધન લઈ લે; આખું વન લઈ, ગયાશ્રાદ્ધના ખર્ચ માટે વાપર.'

ષોડશપઞ્ચભાગાંશ્ચ તુભ્યં વૈ દત્તવાનહમ્। સ્વનામાનિ યથાન્યાયં સમ્યગાખ્યાતવાનહમ્ ।। ૫૦.

હું તને સોળ અને પાંચ ભાગ આપ્યા છે અને તેમના નામો યોગ્ય રીતે સમજાવ્યા છે.

ગત્વા ગયાં ગયાશીર્ષ પ્રેતરાજાય પિણ્ડકમ્। સમદાદ્બન્ધુભિઃ સાર્દ્ધં સ્વપિતૃભ્યસ્તતો દદૌ ।। ૫૦.

ગયા જઈને ગયા શિર્ષે, તેણે પ્રેતરાજને પિંડ અર્પણ કર્યો અને પછી પોતાના સગાંઓ સાથે પિતૃઓને પણ પિંડ આપ્યો.

પ્રેતઃ પ્રેતત્વનિર્મ્મુક્તો વણિક્ સ્વગૃહમાગતઃ । એવં ગયસ્ય શમ્ભોશ્ચ ક્ષેત્રં વિષ્ણો રવેસ્તથા ।। ૫૦.

પ્રેત અવસ્થાથી મુક્ત થયેલો વેપારી પોતાના ઘરે પાછો આવ્યો; Gayા, શંભુ, વિષ્ણુ અને રવિનું ક્ષેત્ર એમ કહેવાય છે.

ઉપોષિતોઽથ ગાયત્રીતીર્થે મહાનદીસ્થિતે। ગાયત્ર્યાઃ પુરતઃ સ્નાત્વા પ્રાતઃસન્ધ્યામુપાસયેત્ ।। ૫૦.

મહાનદી પર આવેલા ગાયત્રી તીર્થે ઉપવાસ કર્યા પછી, ગાયત્રીની સામે સ્નાન કરી અને પ્રાત: સંધ્યાનું પૂજન કરવું જોઈએ.

શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વાનયેદ્બ્રહ્મણ્યતાં કુલમ્। તીર્થે સમુદિતે સ્નાત્વા સાવિત્ર્યાઃ પુરતો નરઃ ।। ૫૦.

પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને, પોતાનું કુળ બ્રાહ્મણત્વ તરફ લઈ જાય છે; તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી પુરુષે સાવિત્રીની સામે ઊભો રહેવું જોઈએ.

સન્ધ્યામુપાસ્ય મધ્યાહ્ને નયેત્કુલશતન્દિવમ્। પિણ્ડદાનં તતઃ કુર્ય્યાત્પિતૄણાં મુક્તિકામ્યયા ।। ૫૦.

મધ્યાહ્ન સંધ્યા પૂજીને, પોતાના કુળને સો દિવસ સુધી માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ; પછી પિતૃઓની મુક્તિ ઈચ્છતા પિંડદાન કરવું જોઈએ.

પ્રાચીસરસ્વતીતીર્થે સ્નાત્વા ચાપિ યથાવિધિ। સન્ધ્યામુપાસ્ય સાયાહ્ને વિષ્ણુલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૫૦.

પૂર્વ દિશાની સરસ્વતી તીર્થમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને અને સાંજની સંધ્યા પૂજીને, પોતાના પિતૃઓને વિષ્ણુના લોકમાં પહોંચાડે છે.

બહુજન્મકૃતાત્સન્ધ્યાલોપાન્મુક્તસ્ત્રિસન્ધ્ય કૃત્। વિશાલાયાં લેલિહાને તીર્થે ચ ભરતાશ્રમે ।। ૫૦.

ઘણા જન્મોથી સંધ્યા વિધિ છોડવાની ભૂલમાંથી મુક્ત થનાર, વિશાળા, લેલિહાન તીર્થ અને ભરત આશ્રમમાં ત્રણેય સંધ્યા કરનાર—

પાદાઙ્કિતે મુણ્ડપૃષ્ઠે ગદાધરસમીપતઃ। તીર્થે ચાકાશગઙ્ગાયાં ગિરિકર્ણમુખેષુ ચ ।। ૫૦.

પગલાંવાળા સ્થળે, મુંડાના પીઠ પર, ગદાધર પાસે, આકાશગંગાના તીર્થે અને પર્વત ગુફાના મુખ પર—

સ્નાતોઽથ પિણ્ડદો બ્રહ્મલોકં કુલશતં નયેત્। દેવનદ્યાં વૈતરણ્યાં સ્નાતઃ સ્વર્ગં નયેત્પિતૄન્ ।। ૫૦.

સ્નાન કરીને પિંડ આપનાર પુરુષ, પોતાનું સો કુળ બ્રહ્મલોકમાં લઈ જાય છે; દેવનદી વૈતરણીમાં સ્નાન કરવાથી પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે.

સ્નાતો ગોદો વૈતરણ્યાં ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધરેત્। સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં વૈતરણ્યાં તુ નારદ ।। ૫૦.

વૈતરણીમાં સ્નાન કરીને ગાય આપનાર પુરુષ, એકત્રીસ કુળને ઉદ્ધાર કરે છે; નારદ, સાચું કહું છું, વૈતરણીમાં આવું થાય છે.

એકવિંશતિકુલાન્યાહુસ્તારયેન્નાત્ર સંશયઃ। યા સા વૈતરણી નામ નદી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા ।। ૫૦.

કહે છે કે તે એકવીસ કુળને પાર પાડે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી—એ વૈતરણી નામની નદી ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

સાવતીર્ણા ગયાક્ષેત્રે પિતૄણાં તરણાય વૈ। ગોદાવર્ય્યાં વૈતરણ્યાં યમુનાયાં તથૈવ ચ ।। ૫૦.

એ નદી ગયા ક્ષેત્રે પિતૃઓના ઉદ્ધાર માટે અવતરેલી છે, અને ગોદાવરી, વૈતરણી અને યમુના માં પણ એ જ છે.

દેવનદ્યાં ગોપ્રચારે શ્રાદ્ધદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્। પુષ્કરિણ્યાં ઘૃતકુલ્યાં મધુકુલ્યાં તથૈવ ચ ।। ૫૦.

દેવનદીમાં, ગૌચરમાં શ્રાદ્ધ આપનાર પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે; પુષ્કરિણી, ઘૃતકુલ્યા અને મધુકુલ્યા માં પણ એ જ ફળ મળે છે.

કોટિતીર્થે રુક્મિણીયે પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્। ત્રિરાત્રોપોષણેનૈવ તીર્થાભિગમનેન ચ ।। ૫૦.

કોટી તીર્થ અને રુક્મિણીના સ્થળે પિંડ આપનાર પિતૃઓને સ્વર્ગમાં પહોંચાડે છે; ત્રણ રાત ઉપવાસ અને તીર્થ યાત્રાથી પણ એ ફળ મળે છે.

અદત્ત્વા કાઞ્ચનઙ્ગાશ્ચ દરિદ્રો જાયતે નરઃ। ઘૃતકુલ્યા મધુકુલ્યા દેવિકા ચ મહાનદી ।। ૫૦.

સોનું ધરાવતી ગાય આપ્યા વિના મનુષ્ય ગરીબ બને છે; ઘૃતકુલ્યા, મધુકુલ્યા, દેવિકા અને મહાનદીમાં પણ આવું થાય છે.

શિલાયાઃ સઙ્ગમો યત્ર મધુસ્રવા પ્રકીર્તિતા। અયુતં ચાશ્વમેધાનાં સ્નાનકૃલ્લભતે નરઃ ।। ૫૦.

જ્યાં શિલાઓનું સંગમ છે, જેને મધુસરવા કહે છે, ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય દસ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા પિણ્ડદાનં તથૈવ ચ। કુલાનાં શતમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકં નયેન્નરઃ ।। ૫૦.

પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરીને, પુરુષ સો કુળને ઉદ્ધાર કરીને તેમને વિષ્ણુના લોકમાં પહોંચાડે છે.

દશાશ્ચ મેધિકે હંસતીર્થે ચામરકઙ્કટે। કોટિતીર્થે રુક્મકુણ્ડે પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્ ।। ૫૦.

મેધિકા, હંસતીર્થ, અમરકંકટ, કરોડીતીથ અને રુક્મકુંડમાં જે વ્યક્તિ પિંડ અર્પણ કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓને સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે.

વૈતરણ્યાં ઘૃતકુલ્યાં મધુકુલ્યાં તથૈવ ચ। કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા કોટીશ્વરઞ્ચ યઃ ।। ૫૦.

વૈતરણી, ઘૃતકુળી, મધુકુળી અને કરોડીતીથમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે અને કરોડીશ્વરને દર્શન કરે છે—

કોટિજન્મ ભવેદ્વિપ્રો ધનાઢ્યો વેદપારગઃ । માર્કણ્ડેયેશકોચીશૌ નત્વા સ્યાત્પિતૃતારકઃ ।। ૫૦.

એ બ્રાહ્મણ કરોડો જન્મ સુધી ધનવાન અને વેદોમાં પારંગત થાય છે; અને જ્યારે તે માર્કંડેય અને કોચીશને વંદન કરે છે, ત્યારે પિતૃઓને તારો બને છે.

રુક્મ પારિજાતવને પાર્વ્વત્યા સહ શઙ્કરઃ। રહસ્યે સંસ્થિતો રેમે યુગાનામયુતં પુરા ।। ૫૦.

સોનાના પારીજાતવનમાં, શિવજી પાર્વતીજી સાથે ગુપ્ત રીતે રહેતા હતા અને અનેક યુગો સુધી ત્યાં આનંદ માણ્યો હતો.

મરીચિઃ ફલપુષ્પાર્થં પારિજાતવનં ગતઃ। દૃષ્ટ્વા શપ્તો મહેશેન યસ્માત્સુખવિઘાતકઃ ।। ૫૦.

મરીચિ ફળ અને ફૂલોની ઈચ્છાથી પારીજાતવનમાં ગયા; તેમને જોઈને મહેશ્વરે શાપ આપ્યો, કારણ કે તેઓ સુખમાં વિઘ્નરૂપ બન્યા હતા.

દુઃખી ભવેતિ તદ્ભીતો મરિચિસ્તુષ્ટુવે શિવમ્। તુષ્ટઃ પ્રોવાચ તં શમ્ભુર્વૃણીષ્વ વરમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

શાપથી ડરીને, મરીચિ દુઃખી બન્યા અને શિવજીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; શંભુ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું, 'શ્રેષ્ઠ વર માંગ.'

શાપાદ્ ભવતુ મુક્તિર્મ્મે મરીચિઃ પ્રાહ શઙ્કરમ્। ભવેદ્ગયાયાં મુક્તિસ્તે શિવોક્તઃ પ્રયયૌ ગયામ્ ।। ૫૦.

મરીચિએ શંકરને કહ્યું, 'મને આ શાપમાંથી મુક્તિ મળે.' શિવજીએ ઉત્તર આપ્યો, 'ગયામાં તને મોક્ષ મળશે,' અને તેઓ ગયા તરફ ગયા.

શિલાસ્થિતસ્તપસ્તેપે સર્વ્વેષાં દુષ્કરઞ્ચ યત્। મરીચિરીશ્વરાચ્છપ્તઃ કૃષ્ણત્વમગમત્પુરા ।। ૫૦.

પથ્થર પર ઊભા રહીને મરીચિએ અત્યંત કઠિન તપ કર્યું; ઈશ્વરનાં શાપથી તેઓ અગાઉ કાળા રંગના થઈ ગયા હતા.

તપસા દારુણેનેહ સ વિપ્રઃ શુક્લતાં ગતઃ । હરિરૂચે મરીચિઞ્ચ વરં વૃણુહિ પુત્રક ।। ૫૦.

કઠિન તપસ્યાથી એ ઋષિએ ફરીથી સફેદતા પામી; હરિએ મરીચિને કહ્યું, 'પુત્ર, તું વર માંગ.'

કિમલભ્યં ત્વયિ તુષ્ટે મરીચિઃ પ્રાહ માધવમ્। હરશાપાદ્વિમુક્તોઽહં શિલા ભવતુ પાવની ।। ૫૦.

મરીચિએ માધવને કહ્યું, 'તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે શું અપ્રાપ્ય છે? હું હરાના શાપથી મુક્ત થયો છું, હવે આ પથ્થર પાવન બને.'