વાયુપુરાણમ્

ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં દાતું કૃષ્ણાય ચોદ્યતઃ। શ્વેતોઽદૃશ્યોઽબ્રવીત્તત્ર પુત્રસ્ત્વં હિ મમૌરસઃ ।। ૪૯.

પછી ભારદ્વાજ પિંડ કાળા હાથને આપવા તૈયાર થયા; એ સમયે સફેદ હાથ અદૃશ્ય થઈને બોલ્યો: ‘તું ખરેખર મારો જ પુત્ર છે.’

કૃષ્ણોઽબ્રવીન્મમ ક્ષેત્રં તતો મે દેહિ પિણ્ડકમ્। સ્વૈરિણ્યથાબ્રવીદ્દાતું ક્ષેત્રિણે બીજિને તતઃ ।। ૪૯.

કાળા હાથએ કહ્યું: ‘આ મારું ક્ષેત્ર છે, એટલે મને પિંડ આપ.’ સ્વતંત્ર સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: ‘પિંડ તો જેને ક્ષેત્ર અને બીજ બંને છે, એને જ આપવો જોઈએ.’

ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં કશ્યપસ્ય પદે દદૌ । હંસયુક્તવિમાનેન બ્રહ્મલોકમુભૌ ગતૌ ।। ૪૯.

પછી ભારદ્વાજે કશ્યપના સ્થાન પર પિંડ અર્પણ કર્યો; પછી બંને હંસો જોડાયેલી રથમાં બેસીને બ્રહ્માના લોકે ગયા.

રામો રુદ્રપદે શ્રાદ્ધે પિણ્ડદાનાય ચોદ્યતઃ। પિતા દશરથઃ સ્વર્ગાત્પ્રસાર્ય્ય કરમાગતઃ ।। ૪૯.

રામે રુદ્રના સ્થાન પર શ્રાદ્ધ સમયે પિંડ અર્પણ કરવા પ્રેરણા મળી; એ સમયે પિતા દશરથે સ્વર્ગમાંથી હાથ લંબાવીને દર્શન આપ્યું.

નાદાત્પિણ્ડં કરે રામો દદૌ રુદ્રપદે તતઃ। શાસ્ત્રાર્થાતિક્રમાદ્ભીતં રામં દશરથોઽબ્રવીત્ ।। ૪૯.

રામે પિતાના હાથમાં પિંડ મૂક્યો નહીં, પણ રુદ્રના સ્થાન પર પિંડ અર્પણ કર્યો; શાસ્ત્રની વિરુદ્ધતા થવાથી ડરાયેલા રામને દશરથે કહ્યું.

તારિતોઽહં ત્વયા પુત્ર રુદ્રલોકમવાપ્નુયામ્। હસ્તે પિણ્ડપ્રદાનેન સ્વર્ગતિર્ન હિ મે ભવેત્ ।। ૪૯.

‘પુત્ર, તું મને ઉદ્ધાર કર્યો છે; હવે હું રુદ્રના લોકને પામી શકું. મારા હાથમાં પિંડ આપવાથી મને સ્વર્ગમાર્ગ મળતો નથી.’

ત્વઞ્ચ રાજ્યં ચિરં કૃત્વા પાલયિત્વા દ્વિજાન્પ્રજાઃ। યજ્ઞાન્સદક્ષિણાન્કૃત્વા વિષ્ણુલોકં વ્રજિષ્યસિ ।। ૪૯.

‘તું લાંબા સમય સુધી રાજ્ય કરીને, દ્વિજ અને પ્રજાનું રક્ષણ કરીને, યજ્ઞો યોગ્ય દક્ષિણાથી કરીને, અંતે વિષ્ણુના લોકને પામશે.’

પુર્ય્યયોધ્યાજનૈઃ સાર્દ્ધં કૃમિકીટાદિભિઃ સહ। ઇત્યુક્ત્વાસૌ દશરથો રુદ્રલોકં પરં યયૌ ।। ૪૯.

અયોધ્યાના લોકો અને કીટ, કીટાદિ જીવ સાથે દશરથે આવું કહીને પરમ રુદ્રના લોકે ગયા.

ભીષ્મો વિષ્ણુપદે શ્રેષ્ઠે આહૂય પિતરં સ્વકમ્। શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

ભીષ્મએ શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુના સ્થાન પર પોતાના પિતાને બોલાવ્યા; શ્રાદ્ધ કરી પિતૃઓને પિંડ અર્પણ કરવા તૈયાર થયા.

પિતુર્વિનિર્ગતૌ હસ્તૌ ગયાશિરસિ શન્તનોઃ। નાદાત્પિણ્ડં કરો ભીષ્મો દદૌ વિષ્ણુપદે તતઃ ।। ૪૯.

ગયાશિર પર શંતનુના શીરે પિતાના હાથ દેખાયા; પણ ભીષ્મએ પિંડ હાથમાં મૂક્યો નહીં, વિષ્ણુના સ્થાન પર જ અર્પણ કર્યો.

શન્તનુઃ પ્રાહ સન્તુષ્ટઃ શાસ્ત્રાર્થે નિશ્ચલો ભવાન્। ત્રિકાલદૃષ્ટિર્ભવત્ ચાન્તે વિષ્ણુશ્ચ તે ગતિઃ ।। ૪૯.

શંતનુ પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા: ‘તું શાસ્ત્રના અર્થમાં અડગ છે; તને ત્રણેય કાળનું દર્શન મળશે અને અંતે વિષ્ણુનો લોક મળશે.’

સ્વેચ્છયા મરણં ચાસ્તુ ઇત્યુક્ત્વા મુક્તિમાગતઃ। કનકેશઞ્ચ કેદારં નારસિંહં ચ વામનમ્ ।। ૪૯.

‘તને ઈચ્છા મુજબ મરણ મળે,’ એમ કહી શંતનુએ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; પછી કનકેશ, કેદાર, નરસિંહ અને વામનનું પણ વર્ણન થયું.

ઉદઙ્માર્ગે સમભ્યર્ચ્ચ્ય પિતૄન્સર્વ્વાંશ્ચ તારયેત્। ગયાશિરસિ યઃ પિણ્ડાન્યેષાં નામ્ના તુ નિર્વપેત્ ।। ૪૯.

ઉત્તર દિશામાં પિતૃઓનું પૂજન કરીને, જે ગયાશિર પર તેમના નામે પિંડ આપે છે, તે બધાને ઉદ્ધાર કરે છે.

નરકસ્થા દિવં યાન્તિ સ્વર્ગસ્થા મોક્ષમાપ્નુયુઃ। ગયાશિરસિ યઃ પિણ્ડં શમીપત્રપ્રમાણતઃ ।। ૪૯.

નરકવાસીઓ સ્વર્ગ પામે છે, સ્વર્ગવાસીઓ મોક્ષ મેળવે છે, જ્યારે ગયાશિર પર શમી પાન જેટલા પિંડ અર્પણ કરવામાં આવે છે.

કન્દમૂલફલાદ્યૈર્વા દદ્યાત્સ્વર્ગં નયેત્પિતૄન્। પદાનિ યત્ર દૃશ્યન્તે વિષ્ણ્વાદીનાં તદગ્રતઃ ।। ૪૯.

કંદ, મૂળ, ફળ વગેરેથી પણ પિંડ આપવાથી પિતૃઓને સ્વર્ગ મળે છે; જ્યાં વિષ્ણુ વગેરેના પગલાં દેખાય છે, ત્યાં તેમના આગળ પિંડ અર્પણ કરવો.

શ્રાદ્ધં કૃત્વા સપિણ્ડઞ્ચ તેષાં લોકાન્નયેત્પિતૄન્। સર્વ્વત્ર મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પદૈરેભિઃ સુલક્ષિતઃ ।। ૪૯.

શ્રાદ્ધ અને સપિંડ વિધિ કરીને, પુત્રો પોતાના પિતૃઓને તેમના લોકમાં પહોંચાડે છે. દરેક જગ્યાએ મુંડપૃષ્ઠ પર્વતના પગલાંઓ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

પ્રયાન્તિ પિતરઃ સર્વ્વે બ્રહ્મલોકમનામયમ્। હેત્યસુરસ્ય યચ્છીર્ષં ગદયા તદ્દ્વિધાકૃતમ્ ।। ૪૯.

બધા પિતૃઓ નિર્વિકાર બ્રહ્મલોક તરફ જાય છે; હેત્ય નામના અસુરનું માથું ગદાથી બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું હતું.

તતઃ પ્રક્ષાલિતા યસ્માત્તીર્થં તચ્ચ વિમુક્તયે। ગદાલોલમિતિ ખ્યાતં સર્વ્વેષામુત્તમોત્તમમ્ ।। ૪૯.

એથી, જ્યાં ગદા ધોઈ હતી, એ તીર્થ મોક્ષ માટે ગણાય છે; એ બધામાં શ્રેષ્ઠ 'ગદાલોલ' નામે પ્રસિદ્ધ છે.

ગદાલોલે મહાતીર્થે ગદાપ્રક્ષાલનાદ્ધરેઃ। સ્નાનં કરોમિ સિદ્ધ્યર્થમક્ષયં પદમાપ્નુયામ્ ।। ૪૯.

હરિની ગદા ધોઈ ગયેલા મહાતીર્થ ગદાલોલમાં, હું સિદ્ધિ માટે સ્નાન કરું છું, જેથી અક્ષય સ્થાન પ્રાપ્ત કરું.

પઞ્ચમેઽહ્નિ ગદાલોલે સ્નાત્વા કુર્ય્યાત્સપિણ્ડકમ્। શ્રાદ્ધં પિતૄન્બ્રહ્મલોકં નયેદાત્માનમેવ ચ ।। ૪૯.

પાંચમા દિવસે ગદાલોલમાં સ્નાન કરીને, સપિંડ વિધિ કરવી જોઈએ; શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ અને પોતાને બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડે છે.

બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્ હવ્યકવ્યાદિનાર્ચ્ચયેત્। તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ ।। ૪૯.

બ્રહ્માએ નિમ્ન બ્રાહ્મણોને હવ્ય-કવ્ય વગેરેથી પૂજવું જોઈએ; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે પિતૃઓ સાથે બધા દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે.

કૃતે શ્રાદ્ધેઽક્ષયવટે અન્નેનૈવ પ્રયત્નતઃ। પિતૄન્નયેદ્બ્રહ્મલોકમક્ષયન્તુ સનાતનમ્ ।। ૪૯.

અક્ષયવટ પાસે શ્રાદ્ધ ભોજનથી, શ્રદ્ધાપૂર્વક અને પ્રયત્નપૂર્વક કરવાથી, પિતૃઓને શાશ્વત અક્ષય બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડે છે.

વટવૃક્ષસમીપે તુ શાકેનાપ્યુદકેન વા। એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ભવતિ ભોજિતા ।। ૪૯.

વટવૃક્ષ પાસે, માત્ર શાક કે પાણીથી પણ, એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી કરોડ જેટલાં ભોજન કરાવ્યા ગણાય છે.

દેયં દાનં ષોડશકં ગયાતીર્થપુરોધસે। વસ્ત્રં ગન્ધાદિભિઃ પુત્રૈઃ સમ્યક્સંપૂજ્ય યત્નતઃ ।। ૪૯.

ગયા તીર્થના પુરોહિતને સોળ દાન આપવું જોઈએ અને પુત્રો દ્વારા કાપડ, સુગંધ વગેરેથી શ્રદ્ધાપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ.

ગયાતીર્થવટે ચૈવ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્ । દૃષ્ટ્વા નત્વા ચ સંપૂજ્ય વટેશં સુસમાહિતઃ ।। ૪૯.

ગયા તીર્થના વટવૃક્ષ પાસે પિતૃઓને આપેલું દાન અક્ષય છે; વટેશનું દર્શન કરીને, નમન કરીને અને પૂજન કરીને, મન એકાગ્ર કરવું જોઈએ.

પિતૄન્નયેદ્બ્રહ્મલોકમક્ષયન્તુ સનાતનમ્। ગયાયાં ધર્મ્મપૃષ્ઠે ચ સરસિ બ્રહ્મણસ્ત થા ।। ૪૯.

પિતૃઓને શાશ્વત અક્ષય બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડે છે; ગયા ખાતે ધર્મપૃષ્ઠ અને બ્રહ્માના સરોવર પર પણ એ જ ફળ મળે છે.

ગયાશીર્ષે વટે ચૈવ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્। એકાર્ણવે વટસ્યાગ્રે યઃ શેતે યોગનિદ્રયા ।। ૪૯.

ગયાના શિર્ષ અને વટવૃક્ષ પાસે પિતૃઓને આપેલું દાન અક્ષય છે; એકમાત્ર મહાસાગર પાસે વટવૃક્ષ આગળ જે યોગનિદ્રામાં શયન કરે છે—

બાલરૂપધરસ્તસ્મૈ નમસ્તે યોગશાયિને। સંસારવૃક્ષશસ્ત્રાયાશેષપાપહરાય ચ ।। ૪૯.

એ બાળરૂપ ધારણ કરનાર, યોગશયન કરનારને હું નમસ્કાર કરું છું; સંસારરૂપી વૃક્ષના શસ્ત્રથી બચાવનાર અને સર્વ પાપો દૂર કરનારને પણ નમું છું.

અક્ષયબ્રહ્મદાત્રે ચ નમોઽક્ષયવટાય વૈ। કલૌ માહેશ્વરા લોકા યેન તસ્માદ્ગદાધરઃ। લિઙ્ગરૂપોઽભવત્તઞ્ચ વન્દે શ્રીપ્રપિતામહમ્ ।। ૪૯.

અક્ષય બ્રહ્મ આપનાર અને સાચા અક્ષયવટને નમસ્કાર; કલિયુગમાં મહેશ્વરનાં લોક, જેમના દ્વારા ગદાધર લિંગરૂપ થયો—એ શ્રી પ્રપિતામહને હું વંદન કરું છું.