વાયુપુરાણમ્

શ્રાદ્ધં કૃત્વા શક્રપદે ઇન્દ્રલોકં નયેત્પિતૄન્। અગસ્ત્યસ્ય પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

શક્રના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, પિતૃઓને ઇન્દ્રલોક પહોંચાડે છે; અને અગસ્ત્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

ક્રૌઞ્ચમાતઙ્ગયોઃ શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્। શ્રાદ્ધી સૂર્ય્યપદે પઞ્ચ પાપિનોઽર્ક્કપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

ક્રૌંચ અને માતંગના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મલોક પહોંચાડે છે; અને સૂર્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પાંચ પાપીઓને અર્કપુર પહોંચાડે છે.

કાર્તિકેયપદે શ્રાદ્ધી શિવલોકં નયેત્પિતૄન્। ગણેશસ્ય પદે શ્રાદ્ધી રુદ્રલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

કાર્તિકેયના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને શિવલોક પહોંચાડે છે; અને ગણેશના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને રુદ્રલોક પહોંચાડે છે.

ગજકર્ણતર્પણકૃન્નિર્મલં સ્વર્નયેત્પિતૄન્। અન્યેષાઞ્ચ પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

ગજકર્ણને તર્પણ આપનાર પિતૃઓને નિર્મળ સ્વર્ગ પહોંચાડે છે; અને અન્ય પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

સર્વ્વેષાં કાશ્યપં શ્રેષ્ઠં વિષ્ણો રુદ્રસ્ય વૈ પદમ્। બ્રહ્મણશ્ચ પદં ચાપિ શ્રેષ્ઠં તત્ર પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।। ૪૯.

બધામાં કશ્યપનું સ્થાન શ્રેષ્ઠ છે, તેમજ વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બ્રહ્માનું સ્થાન પણ ત્યાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે.

પ્રારમ્ભે ચ સમાપ્તૌ ચ તેષામન્યતમં સ્મૃતમ્। શ્રેયસ્કરં ભવેત્તત્ર શ્રાદ્ધકર્ત્તુશ્ચ નારદ ।। ૪૯.

પ્રારંભે કે અંતે, એમાંથી જે કોઇ સ્થાનનું સ્મરણ થાય, તે શ્રાદ્ધકર્તા માટે ત્યાં શ્રેષ્ઠ ફળ આપનાર બને છે, હે નારદ.

કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે ભારદ્વાજો મુનિઃ પુરા। શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

પહેલાંના સમયમાં, કશ્યપના દિવ્ય પદે ભારદ્વાજ મુનિએ શ્રાદ્ધ કરીને, પિતૃઓ અને અન્યને પિંડ અર્પણ કરવા તૈયાર થયા હતા.

શુક્લકૃષ્ણૌ તતો હસ્તૌ પદમુદ્ભિદ્ય નિર્ગતૌ। દૃષ્ટ્વા હસ્તદ્વયં તત્ર મુનિઃ સંશયમાગતઃ ।। ૪૯.

પછી ત્યાંથી એક સફેદ અને એક કાળું એમ બે હાથ પવિત્ર સ્થાનમાંથી બહાર આવ્યા. એ બે હાથ જોઈને ઋષિ મનમાં શંકિત થયા.

તતઃ સ્વમાતરં શાન્તાં પપ્રચ્છ સ મહામુનિઃ। કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે શુક્લે કૃષ્ણેઽથ વા કરે ।। ૪૯.

પછી મહાન ઋષિએ પોતાની શાંત સ્વભાવ ધરાવતી માતાને પૂછ્યું: 'કશ્યપના પવિત્ર સ્થાન પર આ સફેદ અને કાળા હાથ કોણના છે?'

પિણ્ડો દેયો મયા માતર્જાનાસિ પિતરં વદ શાન્તોવાચ ૪૯.

‘માતા, શું હું પિંડ અર્પણ કરું? તમે પિતા કોણ છે એ જાણો છો? કહો,’ એમ શાંતા બોલી.

ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં દાતું કૃષ્ણાય ચોદ્યતઃ। શ્વેતોઽદૃશ્યોઽબ્રવીત્તત્ર પુત્રસ્ત્વં હિ મમૌરસઃ ।। ૪૯.

પછી ભારદ્વાજ પિંડ કાળા હાથને આપવા તૈયાર થયા; એ સમયે સફેદ હાથ અદૃશ્ય થઈને બોલ્યો: ‘તું ખરેખર મારો જ પુત્ર છે.’

કૃષ્ણોઽબ્રવીન્મમ ક્ષેત્રં તતો મે દેહિ પિણ્ડકમ્। સ્વૈરિણ્યથાબ્રવીદ્દાતું ક્ષેત્રિણે બીજિને તતઃ ।। ૪૯.

કાળા હાથએ કહ્યું: ‘આ મારું ક્ષેત્ર છે, એટલે મને પિંડ આપ.’ સ્વતંત્ર સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: ‘પિંડ તો જેને ક્ષેત્ર અને બીજ બંને છે, એને જ આપવો જોઈએ.’

ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં કશ્યપસ્ય પદે દદૌ । હંસયુક્તવિમાનેન બ્રહ્મલોકમુભૌ ગતૌ ।। ૪૯.

પછી ભારદ્વાજે કશ્યપના સ્થાન પર પિંડ અર્પણ કર્યો; પછી બંને હંસો જોડાયેલી રથમાં બેસીને બ્રહ્માના લોકે ગયા.

રામો રુદ્રપદે શ્રાદ્ધે પિણ્ડદાનાય ચોદ્યતઃ। પિતા દશરથઃ સ્વર્ગાત્પ્રસાર્ય્ય કરમાગતઃ ।। ૪૯.

રામે રુદ્રના સ્થાન પર શ્રાદ્ધ સમયે પિંડ અર્પણ કરવા પ્રેરણા મળી; એ સમયે પિતા દશરથે સ્વર્ગમાંથી હાથ લંબાવીને દર્શન આપ્યું.

નાદાત્પિણ્ડં કરે રામો દદૌ રુદ્રપદે તતઃ। શાસ્ત્રાર્થાતિક્રમાદ્ભીતં રામં દશરથોઽબ્રવીત્ ।। ૪૯.

રામે પિતાના હાથમાં પિંડ મૂક્યો નહીં, પણ રુદ્રના સ્થાન પર પિંડ અર્પણ કર્યો; શાસ્ત્રની વિરુદ્ધતા થવાથી ડરાયેલા રામને દશરથે કહ્યું.

તારિતોઽહં ત્વયા પુત્ર રુદ્રલોકમવાપ્નુયામ્। હસ્તે પિણ્ડપ્રદાનેન સ્વર્ગતિર્ન હિ મે ભવેત્ ।। ૪૯.

‘પુત્ર, તું મને ઉદ્ધાર કર્યો છે; હવે હું રુદ્રના લોકને પામી શકું. મારા હાથમાં પિંડ આપવાથી મને સ્વર્ગમાર્ગ મળતો નથી.’

ત્વઞ્ચ રાજ્યં ચિરં કૃત્વા પાલયિત્વા દ્વિજાન્પ્રજાઃ। યજ્ઞાન્સદક્ષિણાન્કૃત્વા વિષ્ણુલોકં વ્રજિષ્યસિ ।। ૪૯.

‘તું લાંબા સમય સુધી રાજ્ય કરીને, દ્વિજ અને પ્રજાનું રક્ષણ કરીને, યજ્ઞો યોગ્ય દક્ષિણાથી કરીને, અંતે વિષ્ણુના લોકને પામશે.’

પુર્ય્યયોધ્યાજનૈઃ સાર્દ્ધં કૃમિકીટાદિભિઃ સહ। ઇત્યુક્ત્વાસૌ દશરથો રુદ્રલોકં પરં યયૌ ।। ૪૯.

અયોધ્યાના લોકો અને કીટ, કીટાદિ જીવ સાથે દશરથે આવું કહીને પરમ રુદ્રના લોકે ગયા.

ભીષ્મો વિષ્ણુપદે શ્રેષ્ઠે આહૂય પિતરં સ્વકમ્। શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

ભીષ્મએ શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુના સ્થાન પર પોતાના પિતાને બોલાવ્યા; શ્રાદ્ધ કરી પિતૃઓને પિંડ અર્પણ કરવા તૈયાર થયા.

પિતુર્વિનિર્ગતૌ હસ્તૌ ગયાશિરસિ શન્તનોઃ। નાદાત્પિણ્ડં કરો ભીષ્મો દદૌ વિષ્ણુપદે તતઃ ।। ૪૯.

ગયાશિર પર શંતનુના શીરે પિતાના હાથ દેખાયા; પણ ભીષ્મએ પિંડ હાથમાં મૂક્યો નહીં, વિષ્ણુના સ્થાન પર જ અર્પણ કર્યો.

શન્તનુઃ પ્રાહ સન્તુષ્ટઃ શાસ્ત્રાર્થે નિશ્ચલો ભવાન્। ત્રિકાલદૃષ્ટિર્ભવત્ ચાન્તે વિષ્ણુશ્ચ તે ગતિઃ ।। ૪૯.

શંતનુ પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા: ‘તું શાસ્ત્રના અર્થમાં અડગ છે; તને ત્રણેય કાળનું દર્શન મળશે અને અંતે વિષ્ણુનો લોક મળશે.’

સ્વેચ્છયા મરણં ચાસ્તુ ઇત્યુક્ત્વા મુક્તિમાગતઃ। કનકેશઞ્ચ કેદારં નારસિંહં ચ વામનમ્ ।। ૪૯.

‘તને ઈચ્છા મુજબ મરણ મળે,’ એમ કહી શંતનુએ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; પછી કનકેશ, કેદાર, નરસિંહ અને વામનનું પણ વર્ણન થયું.

ઉદઙ્માર્ગે સમભ્યર્ચ્ચ્ય પિતૄન્સર્વ્વાંશ્ચ તારયેત્। ગયાશિરસિ યઃ પિણ્ડાન્યેષાં નામ્ના તુ નિર્વપેત્ ।। ૪૯.

ઉત્તર દિશામાં પિતૃઓનું પૂજન કરીને, જે ગયાશિર પર તેમના નામે પિંડ આપે છે, તે બધાને ઉદ્ધાર કરે છે.

નરકસ્થા દિવં યાન્તિ સ્વર્ગસ્થા મોક્ષમાપ્નુયુઃ। ગયાશિરસિ યઃ પિણ્ડં શમીપત્રપ્રમાણતઃ ।। ૪૯.

નરકવાસીઓ સ્વર્ગ પામે છે, સ્વર્ગવાસીઓ મોક્ષ મેળવે છે, જ્યારે ગયાશિર પર શમી પાન જેટલા પિંડ અર્પણ કરવામાં આવે છે.

કન્દમૂલફલાદ્યૈર્વા દદ્યાત્સ્વર્ગં નયેત્પિતૄન્। પદાનિ યત્ર દૃશ્યન્તે વિષ્ણ્વાદીનાં તદગ્રતઃ ।। ૪૯.

કંદ, મૂળ, ફળ વગેરેથી પણ પિંડ આપવાથી પિતૃઓને સ્વર્ગ મળે છે; જ્યાં વિષ્ણુ વગેરેના પગલાં દેખાય છે, ત્યાં તેમના આગળ પિંડ અર્પણ કરવો.

શ્રાદ્ધં કૃત્વા સપિણ્ડઞ્ચ તેષાં લોકાન્નયેત્પિતૄન્। સર્વ્વત્ર મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પદૈરેભિઃ સુલક્ષિતઃ ।। ૪૯.

શ્રાદ્ધ અને સપિંડ વિધિ કરીને, પુત્રો પોતાના પિતૃઓને તેમના લોકમાં પહોંચાડે છે. દરેક જગ્યાએ મુંડપૃષ્ઠ પર્વતના પગલાંઓ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

પ્રયાન્તિ પિતરઃ સર્વ્વે બ્રહ્મલોકમનામયમ્। હેત્યસુરસ્ય યચ્છીર્ષં ગદયા તદ્દ્વિધાકૃતમ્ ।। ૪૯.

બધા પિતૃઓ નિર્વિકાર બ્રહ્મલોક તરફ જાય છે; હેત્ય નામના અસુરનું માથું ગદાથી બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું હતું.

તતઃ પ્રક્ષાલિતા યસ્માત્તીર્થં તચ્ચ વિમુક્તયે। ગદાલોલમિતિ ખ્યાતં સર્વ્વેષામુત્તમોત્તમમ્ ।। ૪૯.

એથી, જ્યાં ગદા ધોઈ હતી, એ તીર્થ મોક્ષ માટે ગણાય છે; એ બધામાં શ્રેષ્ઠ 'ગદાલોલ' નામે પ્રસિદ્ધ છે.

ગદાલોલે મહાતીર્થે ગદાપ્રક્ષાલનાદ્ધરેઃ। સ્નાનં કરોમિ સિદ્ધ્યર્થમક્ષયં પદમાપ્નુયામ્ ।। ૪૯.

હરિની ગદા ધોઈ ગયેલા મહાતીર્થ ગદાલોલમાં, હું સિદ્ધિ માટે સ્નાન કરું છું, જેથી અક્ષય સ્થાન પ્રાપ્ત કરું.