વાયુપુરાણમ્

પિતામહં સમાસાદ્ય યાવદુત્તરમાનસમ્। ફલ્ગુતીર્થન્તુ વિજ્ઞેયં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ।। ૪૯.

પિતામહ સુધી અને ઉત્તરમાનસ સુધી પહોંચ્યા પછી, એ ફલ્ગુ તીર્થ જાણવું જોઈએ કે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

ક્રૌઞ્ચપાદાત્ફલ્ગુતીર્થં યાવત્સાક્ષાદ્ગયાશિરઃ। મુખં ગયાસુરસ્યૈતત્તસ્માચ્છ્રાદ્ધમિહાક્ષયમ્ ।। ૪૯.

ક્રૌંચના પગથી લઈને ફલ્ગુ તીર્થ અને સીધા ગયાના શિરસ્ સુધી, એ ગયાસુરનું મુખ છે; એટલે અહીં કરેલું શ્રાદ્ધ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

મુણ્ડપૃષ્ઠાન્નગાધસ્તાત્સાક્ષાત્તત્ફલ્ગુતીર્થ કમ્। આદ્યો ગદાધરો દેવો વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ ।। ૪૯.

મુંડપૃષ્ઠથી, પર્વતની નીચે જે ફલ્ગુ તીર્થ છે, ત્યાં પ્રથમ દેવ ગદાધર, પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપે સ્થિત છે.

વિષ્ણ્વાદિપદરૂપેણ પિતૄણાં મુક્તિહેતવે। એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં દર્શનાત્પાપનાશનમ્ ।। ૪૯.

વિષ્ણુ અને અન્ય સર્વોચ્ચ સ્થાનરૂપે, પિતૃઓની મુક્તિ માટે, આ દિવ્ય વિષ્ણુનું સ્થાન છે, જેનું દર્શન કરવાથી પાપ નાશ પામે છે.

સ્પર્શનાત્પૂજનાદ્વાપિ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા કુલસાહસ્રમાત્મના ।। ૪૯.

અહીં સ્પર્શ કે પૂજનથી પિતૃઓને જે કંઇ આપવામાં આવે છે, તે ક્યારેય નાશ પામતું નથી; પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને માણસ પોતે પોતાના હજારો કુળોને ઉદ્ધાર કરે છે.

નયેદ્વિપ્ણુપદં દિવ્યમનન્તં શિવમવ્યયમ્। શ્રાદ્ધં કૃત્વા રુદ્રપદે નયેત્કુલશતં નરઃ ।। ૪૯.

માણસ પોતાના કુળને દિવ્ય, અનંત, શુભ અને અવિનાશી વિષ્ણુના સ્થાન સુધી પહોંચાડે છે; અને રુદ્રના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, પોતાના શતકુળને ઉદ્ધાર કરે છે.

સહાત્મના શિવપુરં તથા બ્રહ્મપદે નરઃ। બ્રહ્મલોકં કુલશતં સમુદ્ધૃત્ય નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

પોતાની સાથે, શિવપુર અને એ જ રીતે બ્રહ્માના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, માણસ પોતાના શતકુળને ઉદ્ધાર કરી પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે.

કશ્યપસ્ય પદે શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્। દક્ષિણાગ્નિપદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

કશ્યપના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે; અને દક્ષિણાગ્નિના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર સુધી પહોંચાડે છે.

ગાર્હપત્યપદે શ્રાદ્ધી વાજપેયફલં લભેત્। શ્રાદ્ધં કૃત્વાહવનીયે અશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૪૯.

ગાર્હપત્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનારને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને આહવનીય સ્થાને શ્રાદ્ધ કરીને, અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

શ્રાદ્ધં કૃત્વા સભ્યપદે જ્યોતિષ્ટોમફલં લભેત્ । આવસથ્યપદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

સભ્ય પદે શ્રાદ્ધ કરીને, જ્યોતિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને આવસથ્ય પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

શ્રાદ્ધં કૃત્વા શક્રપદે ઇન્દ્રલોકં નયેત્પિતૄન્। અગસ્ત્યસ્ય પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

શક્રના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, પિતૃઓને ઇન્દ્રલોક પહોંચાડે છે; અને અગસ્ત્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

ક્રૌઞ્ચમાતઙ્ગયોઃ શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્। શ્રાદ્ધી સૂર્ય્યપદે પઞ્ચ પાપિનોઽર્ક્કપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

ક્રૌંચ અને માતંગના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મલોક પહોંચાડે છે; અને સૂર્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પાંચ પાપીઓને અર્કપુર પહોંચાડે છે.

કાર્તિકેયપદે શ્રાદ્ધી શિવલોકં નયેત્પિતૄન્। ગણેશસ્ય પદે શ્રાદ્ધી રુદ્રલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

કાર્તિકેયના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને શિવલોક પહોંચાડે છે; અને ગણેશના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને રુદ્રલોક પહોંચાડે છે.

ગજકર્ણતર્પણકૃન્નિર્મલં સ્વર્નયેત્પિતૄન્। અન્યેષાઞ્ચ પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

ગજકર્ણને તર્પણ આપનાર પિતૃઓને નિર્મળ સ્વર્ગ પહોંચાડે છે; અને અન્ય પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

સર્વ્વેષાં કાશ્યપં શ્રેષ્ઠં વિષ્ણો રુદ્રસ્ય વૈ પદમ્। બ્રહ્મણશ્ચ પદં ચાપિ શ્રેષ્ઠં તત્ર પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।। ૪૯.

બધામાં કશ્યપનું સ્થાન શ્રેષ્ઠ છે, તેમજ વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બ્રહ્માનું સ્થાન પણ ત્યાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે.

પ્રારમ્ભે ચ સમાપ્તૌ ચ તેષામન્યતમં સ્મૃતમ્। શ્રેયસ્કરં ભવેત્તત્ર શ્રાદ્ધકર્ત્તુશ્ચ નારદ ।। ૪૯.

પ્રારંભે કે અંતે, એમાંથી જે કોઇ સ્થાનનું સ્મરણ થાય, તે શ્રાદ્ધકર્તા માટે ત્યાં શ્રેષ્ઠ ફળ આપનાર બને છે, હે નારદ.

કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે ભારદ્વાજો મુનિઃ પુરા। શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

પહેલાંના સમયમાં, કશ્યપના દિવ્ય પદે ભારદ્વાજ મુનિએ શ્રાદ્ધ કરીને, પિતૃઓ અને અન્યને પિંડ અર્પણ કરવા તૈયાર થયા હતા.

શુક્લકૃષ્ણૌ તતો હસ્તૌ પદમુદ્ભિદ્ય નિર્ગતૌ। દૃષ્ટ્વા હસ્તદ્વયં તત્ર મુનિઃ સંશયમાગતઃ ।। ૪૯.

પછી ત્યાંથી એક સફેદ અને એક કાળું એમ બે હાથ પવિત્ર સ્થાનમાંથી બહાર આવ્યા. એ બે હાથ જોઈને ઋષિ મનમાં શંકિત થયા.

તતઃ સ્વમાતરં શાન્તાં પપ્રચ્છ સ મહામુનિઃ। કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે શુક્લે કૃષ્ણેઽથ વા કરે ।। ૪૯.

પછી મહાન ઋષિએ પોતાની શાંત સ્વભાવ ધરાવતી માતાને પૂછ્યું: 'કશ્યપના પવિત્ર સ્થાન પર આ સફેદ અને કાળા હાથ કોણના છે?'

પિણ્ડો દેયો મયા માતર્જાનાસિ પિતરં વદ શાન્તોવાચ ૪૯.

‘માતા, શું હું પિંડ અર્પણ કરું? તમે પિતા કોણ છે એ જાણો છો? કહો,’ એમ શાંતા બોલી.

ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં દાતું કૃષ્ણાય ચોદ્યતઃ। શ્વેતોઽદૃશ્યોઽબ્રવીત્તત્ર પુત્રસ્ત્વં હિ મમૌરસઃ ।। ૪૯.

પછી ભારદ્વાજ પિંડ કાળા હાથને આપવા તૈયાર થયા; એ સમયે સફેદ હાથ અદૃશ્ય થઈને બોલ્યો: ‘તું ખરેખર મારો જ પુત્ર છે.’

કૃષ્ણોઽબ્રવીન્મમ ક્ષેત્રં તતો મે દેહિ પિણ્ડકમ્। સ્વૈરિણ્યથાબ્રવીદ્દાતું ક્ષેત્રિણે બીજિને તતઃ ।। ૪૯.

કાળા હાથએ કહ્યું: ‘આ મારું ક્ષેત્ર છે, એટલે મને પિંડ આપ.’ સ્વતંત્ર સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: ‘પિંડ તો જેને ક્ષેત્ર અને બીજ બંને છે, એને જ આપવો જોઈએ.’

ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં કશ્યપસ્ય પદે દદૌ । હંસયુક્તવિમાનેન બ્રહ્મલોકમુભૌ ગતૌ ।। ૪૯.

પછી ભારદ્વાજે કશ્યપના સ્થાન પર પિંડ અર્પણ કર્યો; પછી બંને હંસો જોડાયેલી રથમાં બેસીને બ્રહ્માના લોકે ગયા.

રામો રુદ્રપદે શ્રાદ્ધે પિણ્ડદાનાય ચોદ્યતઃ। પિતા દશરથઃ સ્વર્ગાત્પ્રસાર્ય્ય કરમાગતઃ ।। ૪૯.

રામે રુદ્રના સ્થાન પર શ્રાદ્ધ સમયે પિંડ અર્પણ કરવા પ્રેરણા મળી; એ સમયે પિતા દશરથે સ્વર્ગમાંથી હાથ લંબાવીને દર્શન આપ્યું.

નાદાત્પિણ્ડં કરે રામો દદૌ રુદ્રપદે તતઃ। શાસ્ત્રાર્થાતિક્રમાદ્ભીતં રામં દશરથોઽબ્રવીત્ ।। ૪૯.

રામે પિતાના હાથમાં પિંડ મૂક્યો નહીં, પણ રુદ્રના સ્થાન પર પિંડ અર્પણ કર્યો; શાસ્ત્રની વિરુદ્ધતા થવાથી ડરાયેલા રામને દશરથે કહ્યું.

તારિતોઽહં ત્વયા પુત્ર રુદ્રલોકમવાપ્નુયામ્। હસ્તે પિણ્ડપ્રદાનેન સ્વર્ગતિર્ન હિ મે ભવેત્ ।। ૪૯.

‘પુત્ર, તું મને ઉદ્ધાર કર્યો છે; હવે હું રુદ્રના લોકને પામી શકું. મારા હાથમાં પિંડ આપવાથી મને સ્વર્ગમાર્ગ મળતો નથી.’

ત્વઞ્ચ રાજ્યં ચિરં કૃત્વા પાલયિત્વા દ્વિજાન્પ્રજાઃ। યજ્ઞાન્સદક્ષિણાન્કૃત્વા વિષ્ણુલોકં વ્રજિષ્યસિ ।। ૪૯.

‘તું લાંબા સમય સુધી રાજ્ય કરીને, દ્વિજ અને પ્રજાનું રક્ષણ કરીને, યજ્ઞો યોગ્ય દક્ષિણાથી કરીને, અંતે વિષ્ણુના લોકને પામશે.’

પુર્ય્યયોધ્યાજનૈઃ સાર્દ્ધં કૃમિકીટાદિભિઃ સહ। ઇત્યુક્ત્વાસૌ દશરથો રુદ્રલોકં પરં યયૌ ।। ૪૯.

અયોધ્યાના લોકો અને કીટ, કીટાદિ જીવ સાથે દશરથે આવું કહીને પરમ રુદ્રના લોકે ગયા.

ભીષ્મો વિષ્ણુપદે શ્રેષ્ઠે આહૂય પિતરં સ્વકમ્। શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

ભીષ્મએ શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુના સ્થાન પર પોતાના પિતાને બોલાવ્યા; શ્રાદ્ધ કરી પિતૃઓને પિંડ અર્પણ કરવા તૈયાર થયા.