વાયુપુરાણમ્

ગોપ્રચારસમીપસ્થા આમ્રા બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાઃ। તેષાં સેચનમાત્રેણ પિતરો મોક્ષગામિનઃ ।। ૪૯.

ગાયોની ચાલ પાસે આવેલા આમ્રવૃક્ષો બ્રહ્માએ સ્થાપ્યા છે; માત્ર તેમને પાણી છાંટવાથી પૂર્વજો મોક્ષ પામે છે.

આમ્રં બ્રહ્મસરોદ્ભૂતં બ્રહ્મદેવમયં તરુમ્। વિષ્ણુરૂપં પ્રસિઞ્ચામિ પિતૄણાં મુક્તિહેતવે ।। ૪૯.

બ્રહ્મસરોવરમાંથી ઉદ્ભવેલા અને બ્રહ્માના દિવ્ય સ્વરૂપ એવા, વિષ્ણુરૂપ આમ્રવૃક્ષને હું પૂર્વજોની મુક્તિ માટે પાણી છાંટું છું.

એકો મુનિઃ કુમ્ભકુશાગ્રહસ્ત આમ્રસ્ય મૂલે સલિલં દદામિ। આમ્રશ્ચ તૃપ્તા એકા ક્રિયાદ્વ્યર્થકરી પ્રસિદ્ધા ।। ૪૯.

એકલા મુનિ, હાથમાં કુંભ અને કુશ લઈને આમ્રવૃક્ષની જડ પાસે પાણી અર્પણ કરે છે; આમ્રવૃક્ષ અને તૃપ્ત થયેલો બંને પ્રસિદ્ધ છે, પણ એક વ્યર્થ કરેલી ક્રિયા પણ જાણીતી છે.

તતો યમ બલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન સંયતઃ। યમરાજધર્મ્મરાજૌ નિશ્ચલાર્થં વ્યવસ્થિતૌ ।। ૪૯.

પછી, સંયમથી, આ મંત્રથી યમને બલિ અર્પણ કરવી જોઈએ; યમરાજ અને ધર્મરાજ અડગ નિશ્ચય સાથે સ્થિર છે.

તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ પુતૄણાં મુક્તિહેતવે। તતઃ શ્વાનબલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન નારદ ।। ૪૯.

એ બંનેને હું પૂર્વજોની મુક્તિ માટે બલિ અર્પણ કરું છું; પછી, નારદ, આ મંત્રથી શ્વાનને પણ બલિ આપવી જોઈએ.

દ્વૌ શ્વાનૌ શ્યામશબલૌ વૈવસ્વતકુલોદ્ભવૌ। તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ રક્ષેતાં પથિ સર્વ્વાદા ।। ૪૯.

બે શ્વાન, એક કાળો અને એક ચિતરેલો, વૈવસ્વતના વંશના છે; એ બંનેને હું બલિ અર્પણ કરું છું, જેથી તેઓ હંમેશા માર્ગની રક્ષા કરે.

તતઃ કાકબલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન નારદ। ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યયામ્યા વૈ નૈઋતાસ્તથા ।। ૪૯.

પછી, નારદ, આ મંત્રથી કાગડાઓને બલિ આપવી જોઈએ: ઇન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, યમ અને નૈૃત્યના કાગડાઓને પણ.

વાયસાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ભૂમૌ પિણ્ડં સમર્પિતમ્। ફલ્ગુતીર્થે ચતુર્થેઽહ્નિ સ્નાનાદિકમથાચરેત્ ।। ૪૯.

કાગડાઓ જમીન પર અર્પણ કરેલો પિંડ સ્વીકારે; ચોથા દિવસે ફલ્ગુ તીર્થે સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ગયાશિરસ્યથ શ્રાદ્ધં પાદે કુર્ય્યાત્સપિણ્ડકમ્। સાક્ષાદ્ગયાશિરસ્તત્ર ફલ્ગુતીર્થાશ્રિતં કૃતમ્ ।। ૪૯.

પછી ગયાશિર્ષે, પગ પાસે પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરવું; ત્યાં ફલ્ગુ તીર્થે જે થાય છે તે જાણે ગયાશિર્ષે જ થયેલું ગણાય છે.

નાગાજ્જનાર્દ્દનાદ્બ્રહ્મયૂપાચ્ચોત્તરમાનસાત્। એતદ્ગયાશિરઃ પ્રોક્તં ફલ્ગુતીર્થં તદુચ્યતે ।। ૪૯.

નાગ, જનાર્દન, બ્રહ્મયૂપ અને ઉત્તરમાનસથી જે સ્થાન થાય છે, તેને ગયાનું શિરસ્ કહેવાય છે અને એ ફલ્ગુ તીર્થ તરીકે ઓળખાય છે.

પિતામહં સમાસાદ્ય યાવદુત્તરમાનસમ્। ફલ્ગુતીર્થન્તુ વિજ્ઞેયં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ।। ૪૯.

પિતામહ સુધી અને ઉત્તરમાનસ સુધી પહોંચ્યા પછી, એ ફલ્ગુ તીર્થ જાણવું જોઈએ કે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

ક્રૌઞ્ચપાદાત્ફલ્ગુતીર્થં યાવત્સાક્ષાદ્ગયાશિરઃ। મુખં ગયાસુરસ્યૈતત્તસ્માચ્છ્રાદ્ધમિહાક્ષયમ્ ।। ૪૯.

ક્રૌંચના પગથી લઈને ફલ્ગુ તીર્થ અને સીધા ગયાના શિરસ્ સુધી, એ ગયાસુરનું મુખ છે; એટલે અહીં કરેલું શ્રાદ્ધ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

મુણ્ડપૃષ્ઠાન્નગાધસ્તાત્સાક્ષાત્તત્ફલ્ગુતીર્થ કમ્। આદ્યો ગદાધરો દેવો વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ ।। ૪૯.

મુંડપૃષ્ઠથી, પર્વતની નીચે જે ફલ્ગુ તીર્થ છે, ત્યાં પ્રથમ દેવ ગદાધર, પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપે સ્થિત છે.

વિષ્ણ્વાદિપદરૂપેણ પિતૄણાં મુક્તિહેતવે। એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં દર્શનાત્પાપનાશનમ્ ।। ૪૯.

વિષ્ણુ અને અન્ય સર્વોચ્ચ સ્થાનરૂપે, પિતૃઓની મુક્તિ માટે, આ દિવ્ય વિષ્ણુનું સ્થાન છે, જેનું દર્શન કરવાથી પાપ નાશ પામે છે.

સ્પર્શનાત્પૂજનાદ્વાપિ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા કુલસાહસ્રમાત્મના ।। ૪૯.

અહીં સ્પર્શ કે પૂજનથી પિતૃઓને જે કંઇ આપવામાં આવે છે, તે ક્યારેય નાશ પામતું નથી; પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને માણસ પોતે પોતાના હજારો કુળોને ઉદ્ધાર કરે છે.

નયેદ્વિપ્ણુપદં દિવ્યમનન્તં શિવમવ્યયમ્। શ્રાદ્ધં કૃત્વા રુદ્રપદે નયેત્કુલશતં નરઃ ।। ૪૯.

માણસ પોતાના કુળને દિવ્ય, અનંત, શુભ અને અવિનાશી વિષ્ણુના સ્થાન સુધી પહોંચાડે છે; અને રુદ્રના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, પોતાના શતકુળને ઉદ્ધાર કરે છે.

સહાત્મના શિવપુરં તથા બ્રહ્મપદે નરઃ। બ્રહ્મલોકં કુલશતં સમુદ્ધૃત્ય નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

પોતાની સાથે, શિવપુર અને એ જ રીતે બ્રહ્માના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, માણસ પોતાના શતકુળને ઉદ્ધાર કરી પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે.

કશ્યપસ્ય પદે શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્। દક્ષિણાગ્નિપદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

કશ્યપના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે; અને દક્ષિણાગ્નિના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર સુધી પહોંચાડે છે.

ગાર્હપત્યપદે શ્રાદ્ધી વાજપેયફલં લભેત્। શ્રાદ્ધં કૃત્વાહવનીયે અશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૪૯.

ગાર્હપત્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનારને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને આહવનીય સ્થાને શ્રાદ્ધ કરીને, અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

શ્રાદ્ધં કૃત્વા સભ્યપદે જ્યોતિષ્ટોમફલં લભેત્ । આવસથ્યપદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

સભ્ય પદે શ્રાદ્ધ કરીને, જ્યોતિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને આવસથ્ય પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

શ્રાદ્ધં કૃત્વા શક્રપદે ઇન્દ્રલોકં નયેત્પિતૄન્। અગસ્ત્યસ્ય પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

શક્રના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, પિતૃઓને ઇન્દ્રલોક પહોંચાડે છે; અને અગસ્ત્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

ક્રૌઞ્ચમાતઙ્ગયોઃ શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્। શ્રાદ્ધી સૂર્ય્યપદે પઞ્ચ પાપિનોઽર્ક્કપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

ક્રૌંચ અને માતંગના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મલોક પહોંચાડે છે; અને સૂર્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પાંચ પાપીઓને અર્કપુર પહોંચાડે છે.

કાર્તિકેયપદે શ્રાદ્ધી શિવલોકં નયેત્પિતૄન્। ગણેશસ્ય પદે શ્રાદ્ધી રુદ્રલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

કાર્તિકેયના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને શિવલોક પહોંચાડે છે; અને ગણેશના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને રુદ્રલોક પહોંચાડે છે.

ગજકર્ણતર્પણકૃન્નિર્મલં સ્વર્નયેત્પિતૄન્। અન્યેષાઞ્ચ પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

ગજકર્ણને તર્પણ આપનાર પિતૃઓને નિર્મળ સ્વર્ગ પહોંચાડે છે; અને અન્ય પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર પહોંચાડે છે.

સર્વ્વેષાં કાશ્યપં શ્રેષ્ઠં વિષ્ણો રુદ્રસ્ય વૈ પદમ્। બ્રહ્મણશ્ચ પદં ચાપિ શ્રેષ્ઠં તત્ર પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।। ૪૯.

બધામાં કશ્યપનું સ્થાન શ્રેષ્ઠ છે, તેમજ વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બ્રહ્માનું સ્થાન પણ ત્યાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે.

પ્રારમ્ભે ચ સમાપ્તૌ ચ તેષામન્યતમં સ્મૃતમ્। શ્રેયસ્કરં ભવેત્તત્ર શ્રાદ્ધકર્ત્તુશ્ચ નારદ ।। ૪૯.

પ્રારંભે કે અંતે, એમાંથી જે કોઇ સ્થાનનું સ્મરણ થાય, તે શ્રાદ્ધકર્તા માટે ત્યાં શ્રેષ્ઠ ફળ આપનાર બને છે, હે નારદ.

કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે ભારદ્વાજો મુનિઃ પુરા। શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

પહેલાંના સમયમાં, કશ્યપના દિવ્ય પદે ભારદ્વાજ મુનિએ શ્રાદ્ધ કરીને, પિતૃઓ અને અન્યને પિંડ અર્પણ કરવા તૈયાર થયા હતા.

શુક્લકૃષ્ણૌ તતો હસ્તૌ પદમુદ્ભિદ્ય નિર્ગતૌ। દૃષ્ટ્વા હસ્તદ્વયં તત્ર મુનિઃ સંશયમાગતઃ ।। ૪૯.

પછી ત્યાંથી એક સફેદ અને એક કાળું એમ બે હાથ પવિત્ર સ્થાનમાંથી બહાર આવ્યા. એ બે હાથ જોઈને ઋષિ મનમાં શંકિત થયા.

તતઃ સ્વમાતરં શાન્તાં પપ્રચ્છ સ મહામુનિઃ। કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે શુક્લે કૃષ્ણેઽથ વા કરે ।। ૪૯.

પછી મહાન ઋષિએ પોતાની શાંત સ્વભાવ ધરાવતી માતાને પૂછ્યું: 'કશ્યપના પવિત્ર સ્થાન પર આ સફેદ અને કાળા હાથ કોણના છે?'