વાયુપુરાણમ્

મયાગત્યમતઙ્ગેઽસ્મિન્પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા। પૂર્વ્વં હિ બ્રહ્મતીર્થં ચ કૂપે શ્રાદ્ધાદિ કારયેત્ ।। ૪૯.

હું અહીં માતંગ તીર્થમાં આવીને પિતૃઓ માટે પ્રાયશ્ચિત કર્યું છે. પહેલાં બ્રહ્મતીર્થના કૂવામાં શ્રાદ્ધ અને અન્ય વિધિ કરવી.

તત્કૂપયૂપયોર્મ્મધ્યે સર્વ્વાંસ્તારયતે પિતૄન્। ધર્મ્મં ધર્મ્મેશ્વરં નત્વા મહાબોધિતરું નમેત્ ।। ૪૯.

તે કૂવા અને તેની પાસે જતાં રસ્તાની વચ્ચે, ત્યાં પોતાના બધા પૂર્વજોને પાર ઉતારી શકાય છે. ધર્મને અને ધર્મના સ્વામીને વંદન કરીને, મહાન બોધિવૃક્ષને પણ નમન કરવું જોઈએ.

નમસ્તેઽશ્વત્થરાજાય બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મને। બોધિદ્રમાય કર્તૄણાં પિતૄણાં તારણાય ચ ।। ૪૯.

આશ્વત્થના રાજા, જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવના સ્વરૂપ છે, તેમને નમસ્કાર. બોધિવૃક્ષને પણ વંદન, જે કર્મકર્તાઓ અને પૂર્વજોને પાર ઉતારવા માટે છે.

યેઽસ્મત્કુલે માતૃવંશે બાન્ધવા દુર્ગતિં ગતાઃ। ત્વદ્દર્શનાત્સ્પર્શનાચ્ચ સ્વર્ગતિં યાન્તુ શાશ્વતીમ્ ।। ૪૯.

મારા કુળમાં, માતૃપક્ષના જે સંબંધીઓ દુઃખમાં ફસાયા છે, તેઓ તારી દર્શન કે સ્પર્શથી ચિરકાલ માટે સુખી થાય એવી પ્રાર્થના છે.

ઋણત્રયં મયા દત્તં ગયામાગત્ય વૃક્ષરાટ્। ત્વત્પ્રસાદાન્મહાપાપાદ્વિમુક્તોઽહં ભવાર્ણવાત્ ।। ૪૯.

હું ગયામાં આવીને, વૃક્ષોના રાજા, ત્રણ પ્રકારના ઋણ ચૂકવી દીધાં છે; તારી કૃપાથી હું મોટા પાપોથી અને સંસારના દરિયાથી મુક્ત થયો છું.

તૃતીયે બ્રહ્મસરસિ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્। કૃત્વા સર્વ્વપ્રમાણેન મન્ત્રેણ વિધિવત્સુતઃ ।। ૪૯.

ત્રીજા બ્રહ્મસરોવરમાં સ્નાન કરીને, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને, પુત્રએ બધું યોગ્ય રીતે અને મંત્રોચ્ચાર સાથે પૂર્ણ કરવું જોઈએ.

સ્નાનં કરોમિ તીર્થેઽસ્મિન્ ઋણત્રયવિમુક્તયે। તત્કૂપયૂપયોર્મધ્યે બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

હું અહીં આ તીર્થમાં ત્રણ પ્રકારના ઋણમાંથી મુક્ત થવા માટે સ્નાન કરું છું; એ કૂવા અને તેની પાસે જતાં રસ્તાની વચ્ચે, પૂર્વજો બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે.

યાગં કૃત્વોત્થિયો યૂપો બ્રહ્મણા યૂપ ઇત્યસૌ। કૃત્વા બ્રહ્મસરઃશ્રાદ્ધં સર્વ્વાંસ્તારયતે પિતૄન્ ।। ૪૯.

યજ્ઞ કરીને, જે યૂપ છે તેને બ્રહ્માએ 'યૂપ' નામ આપ્યું છે; બ્રહ્મસરોવરમાં શ્રાદ્ધ કર્યા પછી, પોતાના બધા પૂર્વજોને પાર ઉતારી શકાય છે.

યૂપં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વાજપેયફલં લભેત્। બ્રહ્માણં ચ નમસ્કૃત્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

યૂપની પરિક્રમા કરીને, વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને બ્રહ્માને વંદન કરીને, પૂર્વજોને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જઈ શકાય છે.

નમોઽસ્તુ બ્રહ્મણેઽજાય જગજ્જન્માદિરૂપિણે । ભક્તાનાઞ્ચ પિતૄણાઞ્ચ તારકાય નમો નમઃ ।। ૪૯.

અજન્મા, જગતના સર્જનહાર એવા બ્રહ્માને નમસ્કાર. ભક્તો અને પૂર્વજોને પાર ઉતારનારને વારંવાર નમન.

ગોપ્રચારસમીપસ્થા આમ્રા બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાઃ। તેષાં સેચનમાત્રેણ પિતરો મોક્ષગામિનઃ ।। ૪૯.

ગાયોની ચાલ પાસે આવેલા આમ્રવૃક્ષો બ્રહ્માએ સ્થાપ્યા છે; માત્ર તેમને પાણી છાંટવાથી પૂર્વજો મોક્ષ પામે છે.

આમ્રં બ્રહ્મસરોદ્ભૂતં બ્રહ્મદેવમયં તરુમ્। વિષ્ણુરૂપં પ્રસિઞ્ચામિ પિતૄણાં મુક્તિહેતવે ।। ૪૯.

બ્રહ્મસરોવરમાંથી ઉદ્ભવેલા અને બ્રહ્માના દિવ્ય સ્વરૂપ એવા, વિષ્ણુરૂપ આમ્રવૃક્ષને હું પૂર્વજોની મુક્તિ માટે પાણી છાંટું છું.

એકો મુનિઃ કુમ્ભકુશાગ્રહસ્ત આમ્રસ્ય મૂલે સલિલં દદામિ। આમ્રશ્ચ તૃપ્તા એકા ક્રિયાદ્વ્યર્થકરી પ્રસિદ્ધા ।। ૪૯.

એકલા મુનિ, હાથમાં કુંભ અને કુશ લઈને આમ્રવૃક્ષની જડ પાસે પાણી અર્પણ કરે છે; આમ્રવૃક્ષ અને તૃપ્ત થયેલો બંને પ્રસિદ્ધ છે, પણ એક વ્યર્થ કરેલી ક્રિયા પણ જાણીતી છે.

તતો યમ બલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન સંયતઃ। યમરાજધર્મ્મરાજૌ નિશ્ચલાર્થં વ્યવસ્થિતૌ ।। ૪૯.

પછી, સંયમથી, આ મંત્રથી યમને બલિ અર્પણ કરવી જોઈએ; યમરાજ અને ધર્મરાજ અડગ નિશ્ચય સાથે સ્થિર છે.

તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ પુતૄણાં મુક્તિહેતવે। તતઃ શ્વાનબલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન નારદ ।। ૪૯.

એ બંનેને હું પૂર્વજોની મુક્તિ માટે બલિ અર્પણ કરું છું; પછી, નારદ, આ મંત્રથી શ્વાનને પણ બલિ આપવી જોઈએ.

દ્વૌ શ્વાનૌ શ્યામશબલૌ વૈવસ્વતકુલોદ્ભવૌ। તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ રક્ષેતાં પથિ સર્વ્વાદા ।। ૪૯.

બે શ્વાન, એક કાળો અને એક ચિતરેલો, વૈવસ્વતના વંશના છે; એ બંનેને હું બલિ અર્પણ કરું છું, જેથી તેઓ હંમેશા માર્ગની રક્ષા કરે.

તતઃ કાકબલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન નારદ। ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યયામ્યા વૈ નૈઋતાસ્તથા ।। ૪૯.

પછી, નારદ, આ મંત્રથી કાગડાઓને બલિ આપવી જોઈએ: ઇન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, યમ અને નૈૃત્યના કાગડાઓને પણ.

વાયસાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ભૂમૌ પિણ્ડં સમર્પિતમ્। ફલ્ગુતીર્થે ચતુર્થેઽહ્નિ સ્નાનાદિકમથાચરેત્ ।। ૪૯.

કાગડાઓ જમીન પર અર્પણ કરેલો પિંડ સ્વીકારે; ચોથા દિવસે ફલ્ગુ તીર્થે સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ગયાશિરસ્યથ શ્રાદ્ધં પાદે કુર્ય્યાત્સપિણ્ડકમ્। સાક્ષાદ્ગયાશિરસ્તત્ર ફલ્ગુતીર્થાશ્રિતં કૃતમ્ ।। ૪૯.

પછી ગયાશિર્ષે, પગ પાસે પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરવું; ત્યાં ફલ્ગુ તીર્થે જે થાય છે તે જાણે ગયાશિર્ષે જ થયેલું ગણાય છે.

નાગાજ્જનાર્દ્દનાદ્બ્રહ્મયૂપાચ્ચોત્તરમાનસાત્। એતદ્ગયાશિરઃ પ્રોક્તં ફલ્ગુતીર્થં તદુચ્યતે ।। ૪૯.

નાગ, જનાર્દન, બ્રહ્મયૂપ અને ઉત્તરમાનસથી જે સ્થાન થાય છે, તેને ગયાનું શિરસ્ કહેવાય છે અને એ ફલ્ગુ તીર્થ તરીકે ઓળખાય છે.

પિતામહં સમાસાદ્ય યાવદુત્તરમાનસમ્। ફલ્ગુતીર્થન્તુ વિજ્ઞેયં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ।। ૪૯.

પિતામહ સુધી અને ઉત્તરમાનસ સુધી પહોંચ્યા પછી, એ ફલ્ગુ તીર્થ જાણવું જોઈએ કે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

ક્રૌઞ્ચપાદાત્ફલ્ગુતીર્થં યાવત્સાક્ષાદ્ગયાશિરઃ। મુખં ગયાસુરસ્યૈતત્તસ્માચ્છ્રાદ્ધમિહાક્ષયમ્ ।। ૪૯.

ક્રૌંચના પગથી લઈને ફલ્ગુ તીર્થ અને સીધા ગયાના શિરસ્ સુધી, એ ગયાસુરનું મુખ છે; એટલે અહીં કરેલું શ્રાદ્ધ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

મુણ્ડપૃષ્ઠાન્નગાધસ્તાત્સાક્ષાત્તત્ફલ્ગુતીર્થ કમ્। આદ્યો ગદાધરો દેવો વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ ।। ૪૯.

મુંડપૃષ્ઠથી, પર્વતની નીચે જે ફલ્ગુ તીર્થ છે, ત્યાં પ્રથમ દેવ ગદાધર, પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપે સ્થિત છે.

વિષ્ણ્વાદિપદરૂપેણ પિતૄણાં મુક્તિહેતવે। એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં દર્શનાત્પાપનાશનમ્ ।। ૪૯.

વિષ્ણુ અને અન્ય સર્વોચ્ચ સ્થાનરૂપે, પિતૃઓની મુક્તિ માટે, આ દિવ્ય વિષ્ણુનું સ્થાન છે, જેનું દર્શન કરવાથી પાપ નાશ પામે છે.

સ્પર્શનાત્પૂજનાદ્વાપિ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્। શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા કુલસાહસ્રમાત્મના ।। ૪૯.

અહીં સ્પર્શ કે પૂજનથી પિતૃઓને જે કંઇ આપવામાં આવે છે, તે ક્યારેય નાશ પામતું નથી; પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને માણસ પોતે પોતાના હજારો કુળોને ઉદ્ધાર કરે છે.

નયેદ્વિપ્ણુપદં દિવ્યમનન્તં શિવમવ્યયમ્। શ્રાદ્ધં કૃત્વા રુદ્રપદે નયેત્કુલશતં નરઃ ।। ૪૯.

માણસ પોતાના કુળને દિવ્ય, અનંત, શુભ અને અવિનાશી વિષ્ણુના સ્થાન સુધી પહોંચાડે છે; અને રુદ્રના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, પોતાના શતકુળને ઉદ્ધાર કરે છે.

સહાત્મના શિવપુરં તથા બ્રહ્મપદે નરઃ। બ્રહ્મલોકં કુલશતં સમુદ્ધૃત્ય નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

પોતાની સાથે, શિવપુર અને એ જ રીતે બ્રહ્માના પદે શ્રાદ્ધ કરીને, માણસ પોતાના શતકુળને ઉદ્ધાર કરી પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે.

કશ્યપસ્ય પદે શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્। દક્ષિણાગ્નિપદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્ ।। ૪૯.

કશ્યપના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે; અને દક્ષિણાગ્નિના પદે શ્રાદ્ધ કરનાર પિતૃઓને બ્રહ્મપુર સુધી પહોંચાડે છે.

ગાર્હપત્યપદે શ્રાદ્ધી વાજપેયફલં લભેત્। શ્રાદ્ધં કૃત્વાહવનીયે અશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૪૯.

ગાર્હપત્યના પદે શ્રાદ્ધ કરનારને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને આહવનીય સ્થાને શ્રાદ્ધ કરીને, અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.