વાયુપુરાણમ્

નમામિ સૂર્ય્યં તૃપ્ત્યર્થં પિતૄણાં તારણાય ચ। પુત્રપૌત્રધનૈશ્વર્ય્યાયાયુરારોગ્ય વૃદ્ધયે ।। ૪૯.

હું પિતૃઓની તૃપ્તિ, તેમના ઉદ્ધાર, પુત્ર-પૌત્ર, ધન, વૈભવ, આયુષ્ય, આરોગ્ય અને વૃદ્ધિ માટે સૂર્યને નમું છું.

અનેન સ્નાનપૂજાદિ કૃત્વા શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્। કૃત્વા નત્વા ચ મૌન્યર્કમિમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ।। ૪૯.

આ સ્નાન, પૂજા વગેરે કરીને, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને, મૌન સૂર્યને વંદન કર્યા પછી, આ મંત્ર બોલવો.

ફલ્ગુતીર્થં વ્રજેત્તસ્માત્ સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। મુક્તિર્ભવતિ કર્ત્તૄણાં પિતૄણાં શ્રાદ્ધતઃ સદા ।। ૪૯.

પછી ત્યાંથી સર્વ શ્રેષ્ઠ ફલ્ગુ તીર્થે જવું; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી કરનાર અને તેમના પિતૃઓને હંમેશાં મુક્તિ મળે છે.

બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતો વિષ્ણુઃ ફલ્ગુકો હ્યભવત્પુરા। દક્ષિણાગ્નૌ હુતં તત્ર તદ્રજઃ ફલ્ગુતીર્થકમ્ ।। ૪૯.

બ્રહ્માજીના વિનંતીથી વિષ્ણુદેવે કદીકાળે ફલ્ગુ રૂપ ધારણ કર્યો હતો. દક્ષિણ અગ્નિમાં જે હવન કરવામાં આવ્યું, એ ફલ્ગુ તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

તસ્મિન્ફલતિ ફલ્ગ્વા ગૌઃ કામધેનુર્જલં મહી। દૃષ્ટેરન્તર્ગતં યસ્માત્ફલ્ગુતીર્થં ન નિષ્ફલમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં ફલ્ગુમાં કામધેનુ ગાય પાણી અને ધરતી આપે છે. કારણ કે એ બધું આંખે દેખાતું નથી, એથી ફલ્ગુ તીર્થ કદી નિષ્ફળ થતું નથી.

તીર્થાનિ યાનિ સર્વ્વાણિ ભુવનેષ્વખિલેષ્વપિ। તાનિ સ્નાતું સમાયાન્તિ ફલ્ગુતીર્થં સુરૈઃ સહ ।। ૪૯.

આ જગતમાં જેટલા પણ તીર્થો છે, એ બધાં દેવતાઓ સાથે મળીને ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કરવા આવે છે.

ગઙ્ગા પાદોદકં વિષ્ણોઃ ફલ્ગુર્હ્યાદિગદાધરઃ। સ્વયં હિ દ્રવરૂપેણ તસ્માદ્ગઙ્ગાધિકં વિદુઃ ।। ૪૯.

વિષ્ણુદેવના પગનું પાણી એટલે ગંગા. ફલ્ગુમાં તો ગદાધર ભગવાન પોતે જ પ્રવાહી રૂપે પ્રગટ થાય છે, એથી એ તીર્થને ગંગાથી પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અશ્વમેધસહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ સમાચરેત્। નાસૌ તત્ફલમાપ્નોતિ ફલ્ગુતીર્થે યદાપ્નુયાત્ ।। ૪૯.

જે માણસ હજાર વખત અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે, તેને પણ જેટલું ફળ ફલ્ગુ તીર્થમાં મળે છે, એટલું બીજે ક્યાંય મળતું નથી.

ફલ્ગુતીર્થે વિષ્ણુજલે કરોમિ સ્નાનમાદૃતઃ। પિતૄણાં વિષ્ણુલોકાય ભુક્તિમુક્તિપ્રસિદ્ધયે ।। ૪૯.

હું ભક્તિપૂર્વક ફલ્ગુ તીર્થમાં વિષ્ણુજળમાં સ્નાન કરું છું, જેથી મારા પૂર્વજો વિષ્ણુલોકને પામે અને ભોગ તથા મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય.

ફલ્ગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા તર્પણં શ્રાદ્ધમાચરેત્। સપિણ્ડકં સ્વસૂત્રોક્તં નમેદથ પિતામહમ્ ।। ૪૯.

ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી માણસે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવું, પોતાની પરંપરા પ્રમાણે પિંડ અર્પણ કરવું અને પિતૃઓને નમસ્કાર કરવો.

નમઃ શિવાય દેવાય ઈશાય પુરુષાય વૈ। અઘોરવામદેવાય સદ્યોજાતાય શમ્ભવે ।। ૪૯.

શિવદેવ, ઈશ્વર, પુરુષ, અઘોર, વામદેવ, સદ્યોજાત અને શંભુને નમસ્કાર છે.

ફલ્ગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દેવં ગદાધરમ્। આત્માનં તારયેત્સદ્યો દશ પૂર્વાન્દશાપરાન્ ।। ૪૯.

ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કરીને ગદાધર ભગવાનના દર્શન કરવાથી માણસ પોતે અને તેના દસ પેઢી પૂર્વજ તથા દસ પેઢી પછીના વંશજ તરાઈ જાય છે.

નત્વા ગદાધરં દેવં મન્ત્રેણાનેન પૂજયેત્ । ઓં નમો વાસુદેવાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ।। ૪૯.

ગદાધર દેવને નમસ્કાર કરીને, એ મંત્રથી પૂજા કરવી: 'ૐ, વાસુદેવને નમસ્કાર, અને સંકર્ષણને પણ નમસ્કાર.'

પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય શ્રીધરાય ચ વિષ્ણવે । પઞ્ચતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, શ્રીધર અને વિષ્ણુને પણ નમસ્કાર. પાંચ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને માણસ પોતાના પિતૃઓને બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડે છે.

અમૃતૈઃ પઞ્ચભિઃ સ્નાનં પુષ્પવસ્ત્રાદ્યલંકૃતમ્। ન કુર્ય્યાદ્યો ગદાપાણેસ્તસ્ય શ્રાદ્ધમસાર્થકમ્ ।। ૪૯.

જે માણસ ગદાપાણી ભગવાનને પાંચ અમૃતોથી, ફૂલ અને વસ્ત્રથી શોભિત કરીને સ્નાન કરાવતો નથી, તેના શ્રાદ્ધનું ફળ રહેતું નથી.

નાગકૂટાદ્ગૃધ્રકૂટાદ્યુપાદુત્તરમાનસાત્। એતદ્ગયાશિરઃ પ્રોક્તં ફલ્ગુતીર્થન્તદુચ્યતે ।। ૪૯.

નાગકૂટ અને ગૃધ્રકૂટથી લઈને ઉત્તર માંસ સરોવર સુધી જે વિસ્તાર છે, એ ગયાનું શિર્ષ કહેવાય છે અને એ જ ફલ્ગુ તીર્થ તરીકે ઓળખાય છે.

મુણ્ડપૃષ્ઠનગાધસ્તાત્ફલ્ગુતીર્થમનુત્તમમ્। અત્ર શ્રાદ્ધાદિના સર્વ્વે પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ ।। ૪૯.

મુંડપૃષ્ઠ નગરીની નીચે ઉત્તમ ફલ્ગુ તીર્થ છે. અહીં શ્રાદ્ધ વગેરે વિધિથી બધા પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે.

પ્રથમેઽહ્નિ વિધિઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયે દિવસે વ્રજેત્। ધર્મ્મારણ્યં તત્ર ધર્મ્મો યસ્માદ્યજ્ઞમકારયત્ ।। ૪૯.

પહેલા દિવસે જે વિધિ કહેવામાં આવી, બીજા દિવસે ધર્મારણ્ય જવું, જ્યાં ધર્મદેવે યજ્ઞ કર્યો હતો.

ગમનાદ્બ્રહ્મલોકાપ્તિર્ભવત્યેવ હિ નારદ। મતઙ્ગ વાપ્યાં યઃ સ્નાત્વા તર્પણં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।। ૪૯.

ત્યાં જવાથી ચોક્કસ બ્રહ્મલોક મળે છે, હે નારદ! જે માણસ માતંગ વાવમાં સ્નાન કરીને તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરે છે.

ગત્વા નત્વા મતઙ્ગેશમિમં મન્ત્રમુદીરયેત્। પ્રમાણં દેવતાઃ સન્તુ લોકપાલાશ્ચ સાક્ષિણઃ ।। ૪૯.

માતંગેશ પાસે જઈને નમસ્કાર કરીને, એ મંત્ર બોલવો: 'મારા આ કાર્યના દેવતાઓ અને લોકપાલો સાક્ષી રહે.'

મયાગત્યમતઙ્ગેઽસ્મિન્પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા। પૂર્વ્વં હિ બ્રહ્મતીર્થં ચ કૂપે શ્રાદ્ધાદિ કારયેત્ ।। ૪૯.

હું અહીં માતંગ તીર્થમાં આવીને પિતૃઓ માટે પ્રાયશ્ચિત કર્યું છે. પહેલાં બ્રહ્મતીર્થના કૂવામાં શ્રાદ્ધ અને અન્ય વિધિ કરવી.

તત્કૂપયૂપયોર્મ્મધ્યે સર્વ્વાંસ્તારયતે પિતૄન્। ધર્મ્મં ધર્મ્મેશ્વરં નત્વા મહાબોધિતરું નમેત્ ।। ૪૯.

તે કૂવા અને તેની પાસે જતાં રસ્તાની વચ્ચે, ત્યાં પોતાના બધા પૂર્વજોને પાર ઉતારી શકાય છે. ધર્મને અને ધર્મના સ્વામીને વંદન કરીને, મહાન બોધિવૃક્ષને પણ નમન કરવું જોઈએ.

નમસ્તેઽશ્વત્થરાજાય બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મને। બોધિદ્રમાય કર્તૄણાં પિતૄણાં તારણાય ચ ।। ૪૯.

આશ્વત્થના રાજા, જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવના સ્વરૂપ છે, તેમને નમસ્કાર. બોધિવૃક્ષને પણ વંદન, જે કર્મકર્તાઓ અને પૂર્વજોને પાર ઉતારવા માટે છે.

યેઽસ્મત્કુલે માતૃવંશે બાન્ધવા દુર્ગતિં ગતાઃ। ત્વદ્દર્શનાત્સ્પર્શનાચ્ચ સ્વર્ગતિં યાન્તુ શાશ્વતીમ્ ।। ૪૯.

મારા કુળમાં, માતૃપક્ષના જે સંબંધીઓ દુઃખમાં ફસાયા છે, તેઓ તારી દર્શન કે સ્પર્શથી ચિરકાલ માટે સુખી થાય એવી પ્રાર્થના છે.

ઋણત્રયં મયા દત્તં ગયામાગત્ય વૃક્ષરાટ્। ત્વત્પ્રસાદાન્મહાપાપાદ્વિમુક્તોઽહં ભવાર્ણવાત્ ।। ૪૯.

હું ગયામાં આવીને, વૃક્ષોના રાજા, ત્રણ પ્રકારના ઋણ ચૂકવી દીધાં છે; તારી કૃપાથી હું મોટા પાપોથી અને સંસારના દરિયાથી મુક્ત થયો છું.

તૃતીયે બ્રહ્મસરસિ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્। કૃત્વા સર્વ્વપ્રમાણેન મન્ત્રેણ વિધિવત્સુતઃ ।। ૪૯.

ત્રીજા બ્રહ્મસરોવરમાં સ્નાન કરીને, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને, પુત્રએ બધું યોગ્ય રીતે અને મંત્રોચ્ચાર સાથે પૂર્ણ કરવું જોઈએ.

સ્નાનં કરોમિ તીર્થેઽસ્મિન્ ઋણત્રયવિમુક્તયે। તત્કૂપયૂપયોર્મધ્યે બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

હું અહીં આ તીર્થમાં ત્રણ પ્રકારના ઋણમાંથી મુક્ત થવા માટે સ્નાન કરું છું; એ કૂવા અને તેની પાસે જતાં રસ્તાની વચ્ચે, પૂર્વજો બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે.

યાગં કૃત્વોત્થિયો યૂપો બ્રહ્મણા યૂપ ઇત્યસૌ। કૃત્વા બ્રહ્મસરઃશ્રાદ્ધં સર્વ્વાંસ્તારયતે પિતૄન્ ।। ૪૯.

યજ્ઞ કરીને, જે યૂપ છે તેને બ્રહ્માએ 'યૂપ' નામ આપ્યું છે; બ્રહ્મસરોવરમાં શ્રાદ્ધ કર્યા પછી, પોતાના બધા પૂર્વજોને પાર ઉતારી શકાય છે.

યૂપં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વાજપેયફલં લભેત્। બ્રહ્માણં ચ નમસ્કૃત્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

યૂપની પરિક્રમા કરીને, વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને બ્રહ્માને વંદન કરીને, પૂર્વજોને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જઈ શકાય છે.