વાયુપુરાણમ્

ઉત્તરં માનસં ગચ્છેન્મન્ત્રેણ સ્નાનમાચરેત્। ઉત્તરે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે ।। ૪૯.

પછી ઉત્તર માનસ તળાવે જઈ, મંત્ર બોલી સ્નાન કરવું—'હું આત્માની શુદ્ધિ માટે ઉત્તર માનસમાં સ્નાન કરું છું'.

સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે। દેવાદીંસ્તર્પયિત્વાથ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્ સપિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

સૂર્યલોક અને અન્ય લોક પ્રાપ્ત કરવા તથા પિતૃઓની મુક્તિ માટે, દેવાદિ પિતૃઓને તર્પણ આપ્યા પછી, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરવું.

માનસં હિ સરો હ્યત્ર તસ્માદુત્તરમાનસમ્। સૂર્ય્યં નત્વાર્ચ્ચયિત્વાથ સૂર્ય્યલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

અહીં માનસ સરોવર છે અને તેના પર ઉત્તર માનસ છે; ત્યાં સૂર્યને વંદન અને પૂજા કર્યા પછી, પિતૃઓને સૂર્યલોકમાં લઈ જવાય છે.

નમો ભગવતે ભર્ત્રે સોમભૌમજ્ઞરૂપિણે। જીવભાર્ગવસૌરેયરાહુકેતુસ્વરૂપિણે ।। ૪૯.

સોમ, ભૂમિ અને જ્ઞાન સ્વરૂપ ધરાવનારા, જીવ, ભૃગુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, રાહુ અને કેતુ સ્વરૂપ ભગવાનને નમસ્કાર.

ઉત્તરાન્માનસાન્મૌની વ્રજેદ્દક્ષિણમાનસમ્। ઉદીચીતીર્થમિત્યુક્તં તત્રૌદીચ્યં વિમુક્તિદમ્ । અત્ર સ્નાતો દિવં યાતિ સ્વશરીરેણ માનવઃ ।। ૪૯.

ઉત્તર માનસથી મૌન રહેતા દક્ષિણ માનસ તરફ જાય; તેને ઉદિચી તીર્થ કહે છે, જે મુક્તિ આપે છે. અહીં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પોતાના શરીરે સ્વર્ગને પામે છે.

મધ્યે કનખલં તીર્થં ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતમ્। સ્નાતઃ કનકવદ્ભાતિ નરો યાતિ પવિત્રતામ્ ।। ૪૯.

મધ્યમાં કનખલ નામનું તીર્થ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; અહીં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સોનાની જેમ તેજસ્વી બને છે અને પવિત્રતા મેળવે છે.

તસ્ય દક્ષિણભાગે ચ તીર્થં દક્ષિણમાનસમ્। અતઃ કનખલં લોકે ખ્યાતં તીર્થમનુત્તમમ્ ।। ૪૯.

તેના દક્ષિણ ભાગે દક્ષિણ માનસ નામનું તીર્થ છે; તેથી કનખલ તીર્થ દુનિયામાં શ્રેષ્ઠ તીર્થ તરીકે જાણીતું છે.

દક્ષિણે માનસે ચૈવ તીર્થત્રયમુદાહૃતમ્। સ્નાત્વા તેષુ વિધાનેન કુય્યાચ્છ્રાદ્ધં પૃથક્પૃથક્ ।। ૪૯.

દક્ષિણ માનસ તળાવમાં ત્રણ તીર્થ જણાવાયા છે; તેમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, દરેક તીર્થમાં અલગથી શ્રાદ્ધ કરવું.

દક્ષિણે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે। સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે ।। ૪૯.

હું દક્ષિણ માનસ તળાવમાં આત્માની શુદ્ધિ, સૂર્યલોક અને અન્ય લોકની સિદ્ધિ તથા પિતૃમુક્તિ માટે સ્નાન કરું છું.

બ્રહ્મહત્યાદિપાપૌઘ યાતનાયા વિમુક્તયે। દિવાકર કરોમીહ સ્નાનં દક્ષિણમાનસે ।। ૪૯.

દિવાકર, હું અહીં દક્ષિણ માનસમાં બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોના દુઃખથી મુક્તિ માટે સ્નાન કરું છું.

નમામિ સૂર્ય્યં તૃપ્ત્યર્થં પિતૄણાં તારણાય ચ। પુત્રપૌત્રધનૈશ્વર્ય્યાયાયુરારોગ્ય વૃદ્ધયે ।। ૪૯.

હું પિતૃઓની તૃપ્તિ, તેમના ઉદ્ધાર, પુત્ર-પૌત્ર, ધન, વૈભવ, આયુષ્ય, આરોગ્ય અને વૃદ્ધિ માટે સૂર્યને નમું છું.

અનેન સ્નાનપૂજાદિ કૃત્વા શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્। કૃત્વા નત્વા ચ મૌન્યર્કમિમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ।। ૪૯.

આ સ્નાન, પૂજા વગેરે કરીને, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને, મૌન સૂર્યને વંદન કર્યા પછી, આ મંત્ર બોલવો.

ફલ્ગુતીર્થં વ્રજેત્તસ્માત્ સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। મુક્તિર્ભવતિ કર્ત્તૄણાં પિતૄણાં શ્રાદ્ધતઃ સદા ।। ૪૯.

પછી ત્યાંથી સર્વ શ્રેષ્ઠ ફલ્ગુ તીર્થે જવું; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી કરનાર અને તેમના પિતૃઓને હંમેશાં મુક્તિ મળે છે.

બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતો વિષ્ણુઃ ફલ્ગુકો હ્યભવત્પુરા। દક્ષિણાગ્નૌ હુતં તત્ર તદ્રજઃ ફલ્ગુતીર્થકમ્ ।। ૪૯.

બ્રહ્માજીના વિનંતીથી વિષ્ણુદેવે કદીકાળે ફલ્ગુ રૂપ ધારણ કર્યો હતો. દક્ષિણ અગ્નિમાં જે હવન કરવામાં આવ્યું, એ ફલ્ગુ તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

તસ્મિન્ફલતિ ફલ્ગ્વા ગૌઃ કામધેનુર્જલં મહી। દૃષ્ટેરન્તર્ગતં યસ્માત્ફલ્ગુતીર્થં ન નિષ્ફલમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં ફલ્ગુમાં કામધેનુ ગાય પાણી અને ધરતી આપે છે. કારણ કે એ બધું આંખે દેખાતું નથી, એથી ફલ્ગુ તીર્થ કદી નિષ્ફળ થતું નથી.

તીર્થાનિ યાનિ સર્વ્વાણિ ભુવનેષ્વખિલેષ્વપિ। તાનિ સ્નાતું સમાયાન્તિ ફલ્ગુતીર્થં સુરૈઃ સહ ।। ૪૯.

આ જગતમાં જેટલા પણ તીર્થો છે, એ બધાં દેવતાઓ સાથે મળીને ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કરવા આવે છે.

ગઙ્ગા પાદોદકં વિષ્ણોઃ ફલ્ગુર્હ્યાદિગદાધરઃ। સ્વયં હિ દ્રવરૂપેણ તસ્માદ્ગઙ્ગાધિકં વિદુઃ ।। ૪૯.

વિષ્ણુદેવના પગનું પાણી એટલે ગંગા. ફલ્ગુમાં તો ગદાધર ભગવાન પોતે જ પ્રવાહી રૂપે પ્રગટ થાય છે, એથી એ તીર્થને ગંગાથી પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અશ્વમેધસહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ સમાચરેત્। નાસૌ તત્ફલમાપ્નોતિ ફલ્ગુતીર્થે યદાપ્નુયાત્ ।। ૪૯.

જે માણસ હજાર વખત અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે, તેને પણ જેટલું ફળ ફલ્ગુ તીર્થમાં મળે છે, એટલું બીજે ક્યાંય મળતું નથી.

ફલ્ગુતીર્થે વિષ્ણુજલે કરોમિ સ્નાનમાદૃતઃ। પિતૄણાં વિષ્ણુલોકાય ભુક્તિમુક્તિપ્રસિદ્ધયે ।। ૪૯.

હું ભક્તિપૂર્વક ફલ્ગુ તીર્થમાં વિષ્ણુજળમાં સ્નાન કરું છું, જેથી મારા પૂર્વજો વિષ્ણુલોકને પામે અને ભોગ તથા મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય.

ફલ્ગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા તર્પણં શ્રાદ્ધમાચરેત્। સપિણ્ડકં સ્વસૂત્રોક્તં નમેદથ પિતામહમ્ ।। ૪૯.

ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી માણસે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવું, પોતાની પરંપરા પ્રમાણે પિંડ અર્પણ કરવું અને પિતૃઓને નમસ્કાર કરવો.

નમઃ શિવાય દેવાય ઈશાય પુરુષાય વૈ। અઘોરવામદેવાય સદ્યોજાતાય શમ્ભવે ।। ૪૯.

શિવદેવ, ઈશ્વર, પુરુષ, અઘોર, વામદેવ, સદ્યોજાત અને શંભુને નમસ્કાર છે.

ફલ્ગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દેવં ગદાધરમ્। આત્માનં તારયેત્સદ્યો દશ પૂર્વાન્દશાપરાન્ ।। ૪૯.

ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કરીને ગદાધર ભગવાનના દર્શન કરવાથી માણસ પોતે અને તેના દસ પેઢી પૂર્વજ તથા દસ પેઢી પછીના વંશજ તરાઈ જાય છે.

નત્વા ગદાધરં દેવં મન્ત્રેણાનેન પૂજયેત્ । ઓં નમો વાસુદેવાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ।। ૪૯.

ગદાધર દેવને નમસ્કાર કરીને, એ મંત્રથી પૂજા કરવી: 'ૐ, વાસુદેવને નમસ્કાર, અને સંકર્ષણને પણ નમસ્કાર.'

પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય શ્રીધરાય ચ વિષ્ણવે । પઞ્ચતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, શ્રીધર અને વિષ્ણુને પણ નમસ્કાર. પાંચ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને માણસ પોતાના પિતૃઓને બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડે છે.

અમૃતૈઃ પઞ્ચભિઃ સ્નાનં પુષ્પવસ્ત્રાદ્યલંકૃતમ્। ન કુર્ય્યાદ્યો ગદાપાણેસ્તસ્ય શ્રાદ્ધમસાર્થકમ્ ।। ૪૯.

જે માણસ ગદાપાણી ભગવાનને પાંચ અમૃતોથી, ફૂલ અને વસ્ત્રથી શોભિત કરીને સ્નાન કરાવતો નથી, તેના શ્રાદ્ધનું ફળ રહેતું નથી.

નાગકૂટાદ્ગૃધ્રકૂટાદ્યુપાદુત્તરમાનસાત્। એતદ્ગયાશિરઃ પ્રોક્તં ફલ્ગુતીર્થન્તદુચ્યતે ।। ૪૯.

નાગકૂટ અને ગૃધ્રકૂટથી લઈને ઉત્તર માંસ સરોવર સુધી જે વિસ્તાર છે, એ ગયાનું શિર્ષ કહેવાય છે અને એ જ ફલ્ગુ તીર્થ તરીકે ઓળખાય છે.

મુણ્ડપૃષ્ઠનગાધસ્તાત્ફલ્ગુતીર્થમનુત્તમમ્। અત્ર શ્રાદ્ધાદિના સર્વ્વે પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ ।। ૪૯.

મુંડપૃષ્ઠ નગરીની નીચે ઉત્તમ ફલ્ગુ તીર્થ છે. અહીં શ્રાદ્ધ વગેરે વિધિથી બધા પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે.

પ્રથમેઽહ્નિ વિધિઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયે દિવસે વ્રજેત્। ધર્મ્મારણ્યં તત્ર ધર્મ્મો યસ્માદ્યજ્ઞમકારયત્ ।। ૪૯.

પહેલા દિવસે જે વિધિ કહેવામાં આવી, બીજા દિવસે ધર્મારણ્ય જવું, જ્યાં ધર્મદેવે યજ્ઞ કર્યો હતો.

ગમનાદ્બ્રહ્મલોકાપ્તિર્ભવત્યેવ હિ નારદ। મતઙ્ગ વાપ્યાં યઃ સ્નાત્વા તર્પણં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।। ૪૯.

ત્યાં જવાથી ચોક્કસ બ્રહ્મલોક મળે છે, હે નારદ! જે માણસ માતંગ વાવમાં સ્નાન કરીને તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરે છે.