વાયુપુરાણમ્

પિણ્ડપાત્રે તિલાન્ક્ષિપ્ત્વા પૂરયિત્વા શુભોદકૈઃ। પરિષિચ્ય ત્રિધા સર્વાન્ પ્રણિપત્ય સમાપયેત્ ।। ૪૮.

પિંડપાત્રમાં તિલ નાખી, શુદ્ધ જળથી ભરી, ત્રણ વાર છાંટીને, બધાને વંદન કરીને વિધિ પૂર્ણ કરવી.

પિતૄન્વિસૃજ્ય ચાચમ્ય સાક્ષિણઃ શ્રાવયેત્સુરાન્ । સાક્ષિણઃ સન્તુ મે દેવા બ્રહ્મેશાનાદયસ્તથા। મયા ગયાં સમાસાદ્ય પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।। ૪૮.

પિતૃઓને વિદાય આપી, આચમન કરીને, દેવતાઓને સાક્ષી રાખીને કહેવું: 'બ્રહ્મા, ઈશાનાદિ દેવો મારા સાક્ષી છે; ગયામાં આવી પિતૃકૃત્ય પૂર્ણ કર્યું છે.'

આગતોઽસ્મિ ગયાં દેવ પિતૃકાર્ય્યે ગદાધર। ત્વમેવ સાક્ષી ભગવન્નનૃણોઽહમૃણત્રયાત્ ।। ૪૮.

'હે દયાળુ દેવ, પિતૃકૃત્ય માટે હું ગયામાં આવ્યો છું; હે ગદાધર, તું જ સાક્ષી છે કે હું ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત થયો છું.'

સર્વ્વસ્થાનેષુ ચૈવં સ્યાત્ પિણ્ડદાનન્તુ નારદ। પ્રેતપર્વ્વતમારભ્ય કુર્ય્યાત્તીર્થેષુ ચ ક્રમાત્ ।। ૪૮.

હે નારદ, બધા સ્થળોએ પિંડદાન આ રીતે કરવું; પ્રેતપર્વતથી શરૂ કરીને તીર્થોમાં ક્રમશઃ કરવું.

તિલમિશ્રાંસ્તતઃ સક્તૂન્નિઃક્ષિપેત્પ્રેતપર્વ્વતે। અપસવ્યેન દેવર્ષે દક્ષિણાભિમુખેન ચ ।। ૪૮.

પછી પ્રેતપર્વતે તિલમિશ્રિત સક્તુ મૂકવું, અને દેવર્ષિ, ડાબી બાજુથી દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને વિધિ કરવી.

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તન્તે પિતરો મમ। તે સર્વ્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ સક્તુભિસ્તિલમિશ્રિતૈઃ ।। ૪૮.

મારા બધા પૂર્વજો, જે પણ પ્રેતરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, તેઓ સૌ તલ સાથેના લોટના દાનથી તૃપ્ત થાય.

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્ય્યન્તં યત્કિઞ્ચિત્સચરાચરમ્। મયા દત્તેન તોયેન તૃપ્તિમાયાન્તુ સર્વ્વશઃ ।। ૪૮.

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધીના બધા જ ચરાચર જીવો, મેં આપેલા પાણીથી સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત થાય.

પ્રેતત્વાચ્ચ વિમુક્તાઃ સ્યુઃ પિતરસ્તસ્ય નારદ। પ્રેતત્વં તસ્ય માહાત્મ્યાત્કુલે ચાપિ ન જાયતે ।। ૪૮.

નારદ, આ વિધિથી તેના પિતૃઓને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્તિ મળે છે; અને તેની મહિમાથી તેના કુળમાં એ સ્થિતિ ક્યારેય ઊભી થતી નથી.

નામ્ના પ્રેતશિલા ખ્યાતા ગયાશિરસિ મુક્તયે। તીર્થમન્ત્રાદિરૂપેણ સ્થિત શ્ચાદિગદાધરઃ ।। ૪૮.

ગયાના શિખરે જે પ્રેતશિલા નામે પ્રસિદ્ધ છે, તે મુક્તિ આપનારી ગણાય છે; ત્યાં દંડધારી ભગવાન તીર્થ, મંત્ર વગેરે સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે.

આદૌ તુ પઞ્ચતીર્થેષુ ચોત્તરે માનસે વિધિઃ। આચમ્ય કુશહસ્તેન શિરશ્ચાભ્યુક્ષ્ય વારિણા ।। ૪૯.

પ્રથમ પાંચ તીર્થોમાં અને પછી ઉત્તર માનસમાં વિધિ કરવી; કુશા હાથમાં લઈ, પાણીથી આચમન કરીને, માથા પર છાંટવું.

ઉત્તરં માનસં ગચ્છેન્મન્ત્રેણ સ્નાનમાચરેત્। ઉત્તરે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે ।। ૪૯.

પછી ઉત્તર માનસ તળાવે જઈ, મંત્ર બોલી સ્નાન કરવું—'હું આત્માની શુદ્ધિ માટે ઉત્તર માનસમાં સ્નાન કરું છું'.

સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે। દેવાદીંસ્તર્પયિત્વાથ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્ સપિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

સૂર્યલોક અને અન્ય લોક પ્રાપ્ત કરવા તથા પિતૃઓની મુક્તિ માટે, દેવાદિ પિતૃઓને તર્પણ આપ્યા પછી, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરવું.

માનસં હિ સરો હ્યત્ર તસ્માદુત્તરમાનસમ્। સૂર્ય્યં નત્વાર્ચ્ચયિત્વાથ સૂર્ય્યલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

અહીં માનસ સરોવર છે અને તેના પર ઉત્તર માનસ છે; ત્યાં સૂર્યને વંદન અને પૂજા કર્યા પછી, પિતૃઓને સૂર્યલોકમાં લઈ જવાય છે.

નમો ભગવતે ભર્ત્રે સોમભૌમજ્ઞરૂપિણે। જીવભાર્ગવસૌરેયરાહુકેતુસ્વરૂપિણે ।। ૪૯.

સોમ, ભૂમિ અને જ્ઞાન સ્વરૂપ ધરાવનારા, જીવ, ભૃગુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, રાહુ અને કેતુ સ્વરૂપ ભગવાનને નમસ્કાર.

ઉત્તરાન્માનસાન્મૌની વ્રજેદ્દક્ષિણમાનસમ્। ઉદીચીતીર્થમિત્યુક્તં તત્રૌદીચ્યં વિમુક્તિદમ્ । અત્ર સ્નાતો દિવં યાતિ સ્વશરીરેણ માનવઃ ।। ૪૯.

ઉત્તર માનસથી મૌન રહેતા દક્ષિણ માનસ તરફ જાય; તેને ઉદિચી તીર્થ કહે છે, જે મુક્તિ આપે છે. અહીં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પોતાના શરીરે સ્વર્ગને પામે છે.

મધ્યે કનખલં તીર્થં ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતમ્। સ્નાતઃ કનકવદ્ભાતિ નરો યાતિ પવિત્રતામ્ ।। ૪૯.

મધ્યમાં કનખલ નામનું તીર્થ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; અહીં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સોનાની જેમ તેજસ્વી બને છે અને પવિત્રતા મેળવે છે.

તસ્ય દક્ષિણભાગે ચ તીર્થં દક્ષિણમાનસમ્। અતઃ કનખલં લોકે ખ્યાતં તીર્થમનુત્તમમ્ ।। ૪૯.

તેના દક્ષિણ ભાગે દક્ષિણ માનસ નામનું તીર્થ છે; તેથી કનખલ તીર્થ દુનિયામાં શ્રેષ્ઠ તીર્થ તરીકે જાણીતું છે.

દક્ષિણે માનસે ચૈવ તીર્થત્રયમુદાહૃતમ્। સ્નાત્વા તેષુ વિધાનેન કુય્યાચ્છ્રાદ્ધં પૃથક્પૃથક્ ।। ૪૯.

દક્ષિણ માનસ તળાવમાં ત્રણ તીર્થ જણાવાયા છે; તેમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, દરેક તીર્થમાં અલગથી શ્રાદ્ધ કરવું.

દક્ષિણે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે। સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે ।। ૪૯.

હું દક્ષિણ માનસ તળાવમાં આત્માની શુદ્ધિ, સૂર્યલોક અને અન્ય લોકની સિદ્ધિ તથા પિતૃમુક્તિ માટે સ્નાન કરું છું.

બ્રહ્મહત્યાદિપાપૌઘ યાતનાયા વિમુક્તયે। દિવાકર કરોમીહ સ્નાનં દક્ષિણમાનસે ।। ૪૯.

દિવાકર, હું અહીં દક્ષિણ માનસમાં બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોના દુઃખથી મુક્તિ માટે સ્નાન કરું છું.

નમામિ સૂર્ય્યં તૃપ્ત્યર્થં પિતૄણાં તારણાય ચ। પુત્રપૌત્રધનૈશ્વર્ય્યાયાયુરારોગ્ય વૃદ્ધયે ।। ૪૯.

હું પિતૃઓની તૃપ્તિ, તેમના ઉદ્ધાર, પુત્ર-પૌત્ર, ધન, વૈભવ, આયુષ્ય, આરોગ્ય અને વૃદ્ધિ માટે સૂર્યને નમું છું.

અનેન સ્નાનપૂજાદિ કૃત્વા શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્। કૃત્વા નત્વા ચ મૌન્યર્કમિમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ।। ૪૯.

આ સ્નાન, પૂજા વગેરે કરીને, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરીને, મૌન સૂર્યને વંદન કર્યા પછી, આ મંત્ર બોલવો.

ફલ્ગુતીર્થં વ્રજેત્તસ્માત્ સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્। મુક્તિર્ભવતિ કર્ત્તૄણાં પિતૄણાં શ્રાદ્ધતઃ સદા ।। ૪૯.

પછી ત્યાંથી સર્વ શ્રેષ્ઠ ફલ્ગુ તીર્થે જવું; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી કરનાર અને તેમના પિતૃઓને હંમેશાં મુક્તિ મળે છે.

બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતો વિષ્ણુઃ ફલ્ગુકો હ્યભવત્પુરા। દક્ષિણાગ્નૌ હુતં તત્ર તદ્રજઃ ફલ્ગુતીર્થકમ્ ।। ૪૯.

બ્રહ્માજીના વિનંતીથી વિષ્ણુદેવે કદીકાળે ફલ્ગુ રૂપ ધારણ કર્યો હતો. દક્ષિણ અગ્નિમાં જે હવન કરવામાં આવ્યું, એ ફલ્ગુ તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

તસ્મિન્ફલતિ ફલ્ગ્વા ગૌઃ કામધેનુર્જલં મહી। દૃષ્ટેરન્તર્ગતં યસ્માત્ફલ્ગુતીર્થં ન નિષ્ફલમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં ફલ્ગુમાં કામધેનુ ગાય પાણી અને ધરતી આપે છે. કારણ કે એ બધું આંખે દેખાતું નથી, એથી ફલ્ગુ તીર્થ કદી નિષ્ફળ થતું નથી.

તીર્થાનિ યાનિ સર્વ્વાણિ ભુવનેષ્વખિલેષ્વપિ। તાનિ સ્નાતું સમાયાન્તિ ફલ્ગુતીર્થં સુરૈઃ સહ ।। ૪૯.

આ જગતમાં જેટલા પણ તીર્થો છે, એ બધાં દેવતાઓ સાથે મળીને ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કરવા આવે છે.

ગઙ્ગા પાદોદકં વિષ્ણોઃ ફલ્ગુર્હ્યાદિગદાધરઃ। સ્વયં હિ દ્રવરૂપેણ તસ્માદ્ગઙ્ગાધિકં વિદુઃ ।। ૪૯.

વિષ્ણુદેવના પગનું પાણી એટલે ગંગા. ફલ્ગુમાં તો ગદાધર ભગવાન પોતે જ પ્રવાહી રૂપે પ્રગટ થાય છે, એથી એ તીર્થને ગંગાથી પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અશ્વમેધસહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ સમાચરેત્। નાસૌ તત્ફલમાપ્નોતિ ફલ્ગુતીર્થે યદાપ્નુયાત્ ।। ૪૯.

જે માણસ હજાર વખત અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે, તેને પણ જેટલું ફળ ફલ્ગુ તીર્થમાં મળે છે, એટલું બીજે ક્યાંય મળતું નથી.

ફલ્ગુતીર્થે વિષ્ણુજલે કરોમિ સ્નાનમાદૃતઃ। પિતૄણાં વિષ્ણુલોકાય ભુક્તિમુક્તિપ્રસિદ્ધયે ।। ૪૯.

હું ભક્તિપૂર્વક ફલ્ગુ તીર્થમાં વિષ્ણુજળમાં સ્નાન કરું છું, જેથી મારા પૂર્વજો વિષ્ણુલોકને પામે અને ભોગ તથા મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય.