વાયુપુરાણમ્

દિવ્યન્તરિક્ષભૂમિષ્ઠાઃ પિતરો બાન્ધવાદયઃ। મૃતા અસંસ્કૃતા યે ચ તેબ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

દેવલોક, અંતરિક્ષ કે પૃથ્વી પર રહેલા પિતૃઓ, સગાસંબંધીઓ અને જેમનું વિધિવત્ સંસ્કાર ન થયું હોય, એમને માટે પણ હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તન્તે પિતરો મમ। તે સર્વ્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ પિણ્ડેનાનેન સર્વ્વદા ।। ૪૮.

મારા બધા પિતૃઓ, જે પ્રેતરૂપે છે, તેઓ હંમેશા આ પિંડથી તૃપ્તિ પામે એવી મારી ઇચ્છા છે.

યેઽબાન્ધવા બાન્ધવા વા યેઽન્યજન્મનિ બાન્ધવાઃ। તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ।। ૪૮.

સગા હોય કે ન હોય, કે બીજા જન્મમાં સગા હતા, એમના માટે હું જે પિંડ આપ્યો છે, એ કદી ખૂટે નહીં.

પિતૃવંશે મૃતા યે ચ માતૃવંશે ચ યે મૃતાઃ। ગુરુશ્વશુરબન્ધૂનાં યે ચાન્યે બાન્ધવા મૃતાઃ ।। ૪૮.

પિતૃકુળમાં, માતૃકુળમાં, ગુરુ, સસરા અને બીજા સગાસંબંધીઓમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે, એમના માટે—

યે મે કુલે લુપ્તપિણ્ડાઃ પુત્રદારવિવર્જિતાઃ। ક્રિયાલોપગતા યે ચ જાત્યન્ધાઃ પઙ્ગવસ્તથા ।। ૪૮.

મારા કુળમાં જે પિંડથી વંચિત છે, પુત્ર કે પત્ની વિહોણા છે, વિધિથી વંચિત છે, કે જન્મથી અંધ કે લંગડા છે—

વિરૂપા આમગર્ભાશ્ચ જ્ઞાતાજ્ઞાતાઃ કુલે મમ। તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ।। ૪૮.

જે વિકલાંગ, અપૂર્ણજ, ઓળખાતા કે અજાણ્યા મારા કુળમાં છે, એમના માટે હું આપેલો પિંડ કદી ખૂટે નહીં.

આ બ્રહ્મણો યે પિતૃવંશજાતા માતુસ્તથા વંશભવા મદીયાઃ। કુલદ્વયે યે મમ દાસભૂતા ભૃત્યા સ્તથૈવાશ્રિતસેવકાશ્ચ ।। ૪૮.

બ્રહ્મા સુધીના પિતૃકુળમાં, માતૃકુળમાં, અને બંને કુળમાં મારા દાસ, ભૃત્ય અને આશ્રિતો માટે—

મિત્રાણિ શિષ્યાઃ પશવશ્ચ વૃક્ષા દૃષ્ટા હ્યદૃષ્ટાશ્ચ કૃતોપકારાઃ। જન્માન્તરે યે મમ સઙ્ગતાશ્ચ તેભ્યઃ સ્વધા પિણ્ડમહં દદામિ ।। ૪૮.

મિત્રો, શિષ્યો, પશુ, વૃક્ષો—જોયેલા કે અજોયેલા, ઉપકાર કરનાર, અને બીજા જન્મમાં જોડાયેલા બધા માટે, હું સ્વધા ઉચ્ચારી આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

એતૈશ્ચ સર્વ્વમન્ત્રૈસ્તુ સ્ત્રીલિઙ્ગાન્તં સમૂહ્ય ચ। પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાપૂર્વ્વં સ્ત્રીણાં માત્રાદિકક્રમાત્ ।। ૪૮.

આ બધા મંત્રો સાથે, સ્ત્રીલિંગ સુધી એકત્ર કરીને, સ્ત્રીઓ માટે માતાથી આરંભે ક્રમશઃ પહેલાં જે રીતે પિંડ આપવો તે રીતે અર્પણ કરવો.

સ્વગોત્રે પરગોત્રે વા દમ્પત્યોઃ પિણ્ડપાતનમ્। અપૃથઙ્ નિષ્ફલં શ્રાદ્ધં પિણ્ડઞ્ચોદકતર્પણમ્ ।। ૪૮.

પોતાના કે બીજા કુળમાં dampatyona પિંડ એક સાથે આપવો, અલગથી ન આપો તો શ્રાદ્ધ તથા પિંડ અને જળતર્પણ નિષ્ફળ થાય છે.

પિણ્ડપાત્રે તિલાન્ક્ષિપ્ત્વા પૂરયિત્વા શુભોદકૈઃ। પરિષિચ્ય ત્રિધા સર્વાન્ પ્રણિપત્ય સમાપયેત્ ।। ૪૮.

પિંડપાત્રમાં તિલ નાખી, શુદ્ધ જળથી ભરી, ત્રણ વાર છાંટીને, બધાને વંદન કરીને વિધિ પૂર્ણ કરવી.

પિતૄન્વિસૃજ્ય ચાચમ્ય સાક્ષિણઃ શ્રાવયેત્સુરાન્ । સાક્ષિણઃ સન્તુ મે દેવા બ્રહ્મેશાનાદયસ્તથા। મયા ગયાં સમાસાદ્ય પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।। ૪૮.

પિતૃઓને વિદાય આપી, આચમન કરીને, દેવતાઓને સાક્ષી રાખીને કહેવું: 'બ્રહ્મા, ઈશાનાદિ દેવો મારા સાક્ષી છે; ગયામાં આવી પિતૃકૃત્ય પૂર્ણ કર્યું છે.'

આગતોઽસ્મિ ગયાં દેવ પિતૃકાર્ય્યે ગદાધર। ત્વમેવ સાક્ષી ભગવન્નનૃણોઽહમૃણત્રયાત્ ।। ૪૮.

'હે દયાળુ દેવ, પિતૃકૃત્ય માટે હું ગયામાં આવ્યો છું; હે ગદાધર, તું જ સાક્ષી છે કે હું ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત થયો છું.'

સર્વ્વસ્થાનેષુ ચૈવં સ્યાત્ પિણ્ડદાનન્તુ નારદ। પ્રેતપર્વ્વતમારભ્ય કુર્ય્યાત્તીર્થેષુ ચ ક્રમાત્ ।। ૪૮.

હે નારદ, બધા સ્થળોએ પિંડદાન આ રીતે કરવું; પ્રેતપર્વતથી શરૂ કરીને તીર્થોમાં ક્રમશઃ કરવું.

તિલમિશ્રાંસ્તતઃ સક્તૂન્નિઃક્ષિપેત્પ્રેતપર્વ્વતે। અપસવ્યેન દેવર્ષે દક્ષિણાભિમુખેન ચ ।। ૪૮.

પછી પ્રેતપર્વતે તિલમિશ્રિત સક્તુ મૂકવું, અને દેવર્ષિ, ડાબી બાજુથી દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને વિધિ કરવી.

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તન્તે પિતરો મમ। તે સર્વ્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ સક્તુભિસ્તિલમિશ્રિતૈઃ ।। ૪૮.

મારા બધા પૂર્વજો, જે પણ પ્રેતરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, તેઓ સૌ તલ સાથેના લોટના દાનથી તૃપ્ત થાય.

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્ય્યન્તં યત્કિઞ્ચિત્સચરાચરમ્। મયા દત્તેન તોયેન તૃપ્તિમાયાન્તુ સર્વ્વશઃ ।। ૪૮.

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધીના બધા જ ચરાચર જીવો, મેં આપેલા પાણીથી સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત થાય.

પ્રેતત્વાચ્ચ વિમુક્તાઃ સ્યુઃ પિતરસ્તસ્ય નારદ। પ્રેતત્વં તસ્ય માહાત્મ્યાત્કુલે ચાપિ ન જાયતે ।। ૪૮.

નારદ, આ વિધિથી તેના પિતૃઓને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્તિ મળે છે; અને તેની મહિમાથી તેના કુળમાં એ સ્થિતિ ક્યારેય ઊભી થતી નથી.

નામ્ના પ્રેતશિલા ખ્યાતા ગયાશિરસિ મુક્તયે। તીર્થમન્ત્રાદિરૂપેણ સ્થિત શ્ચાદિગદાધરઃ ।। ૪૮.

ગયાના શિખરે જે પ્રેતશિલા નામે પ્રસિદ્ધ છે, તે મુક્તિ આપનારી ગણાય છે; ત્યાં દંડધારી ભગવાન તીર્થ, મંત્ર વગેરે સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે.

આદૌ તુ પઞ્ચતીર્થેષુ ચોત્તરે માનસે વિધિઃ। આચમ્ય કુશહસ્તેન શિરશ્ચાભ્યુક્ષ્ય વારિણા ।। ૪૯.

પ્રથમ પાંચ તીર્થોમાં અને પછી ઉત્તર માનસમાં વિધિ કરવી; કુશા હાથમાં લઈ, પાણીથી આચમન કરીને, માથા પર છાંટવું.

ઉત્તરં માનસં ગચ્છેન્મન્ત્રેણ સ્નાનમાચરેત્। ઉત્તરે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે ।। ૪૯.

પછી ઉત્તર માનસ તળાવે જઈ, મંત્ર બોલી સ્નાન કરવું—'હું આત્માની શુદ્ધિ માટે ઉત્તર માનસમાં સ્નાન કરું છું'.

સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે। દેવાદીંસ્તર્પયિત્વાથ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્ સપિણ્ડકમ્ ।। ૪૯.

સૂર્યલોક અને અન્ય લોક પ્રાપ્ત કરવા તથા પિતૃઓની મુક્તિ માટે, દેવાદિ પિતૃઓને તર્પણ આપ્યા પછી, પિંડ સાથે શ્રાદ્ધ કરવું.

માનસં હિ સરો હ્યત્ર તસ્માદુત્તરમાનસમ્। સૂર્ય્યં નત્વાર્ચ્ચયિત્વાથ સૂર્ય્યલોકં નયેત્પિતૄન્ ।। ૪૯.

અહીં માનસ સરોવર છે અને તેના પર ઉત્તર માનસ છે; ત્યાં સૂર્યને વંદન અને પૂજા કર્યા પછી, પિતૃઓને સૂર્યલોકમાં લઈ જવાય છે.

નમો ભગવતે ભર્ત્રે સોમભૌમજ્ઞરૂપિણે। જીવભાર્ગવસૌરેયરાહુકેતુસ્વરૂપિણે ।। ૪૯.

સોમ, ભૂમિ અને જ્ઞાન સ્વરૂપ ધરાવનારા, જીવ, ભૃગુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, રાહુ અને કેતુ સ્વરૂપ ભગવાનને નમસ્કાર.

ઉત્તરાન્માનસાન્મૌની વ્રજેદ્દક્ષિણમાનસમ્। ઉદીચીતીર્થમિત્યુક્તં તત્રૌદીચ્યં વિમુક્તિદમ્ । અત્ર સ્નાતો દિવં યાતિ સ્વશરીરેણ માનવઃ ।। ૪૯.

ઉત્તર માનસથી મૌન રહેતા દક્ષિણ માનસ તરફ જાય; તેને ઉદિચી તીર્થ કહે છે, જે મુક્તિ આપે છે. અહીં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પોતાના શરીરે સ્વર્ગને પામે છે.

મધ્યે કનખલં તીર્થં ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતમ્। સ્નાતઃ કનકવદ્ભાતિ નરો યાતિ પવિત્રતામ્ ।। ૪૯.

મધ્યમાં કનખલ નામનું તીર્થ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; અહીં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સોનાની જેમ તેજસ્વી બને છે અને પવિત્રતા મેળવે છે.

તસ્ય દક્ષિણભાગે ચ તીર્થં દક્ષિણમાનસમ્। અતઃ કનખલં લોકે ખ્યાતં તીર્થમનુત્તમમ્ ।। ૪૯.

તેના દક્ષિણ ભાગે દક્ષિણ માનસ નામનું તીર્થ છે; તેથી કનખલ તીર્થ દુનિયામાં શ્રેષ્ઠ તીર્થ તરીકે જાણીતું છે.

દક્ષિણે માનસે ચૈવ તીર્થત્રયમુદાહૃતમ્। સ્નાત્વા તેષુ વિધાનેન કુય્યાચ્છ્રાદ્ધં પૃથક્પૃથક્ ।। ૪૯.

દક્ષિણ માનસ તળાવમાં ત્રણ તીર્થ જણાવાયા છે; તેમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, દરેક તીર્થમાં અલગથી શ્રાદ્ધ કરવું.

દક્ષિણે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે। સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે ।। ૪૯.

હું દક્ષિણ માનસ તળાવમાં આત્માની શુદ્ધિ, સૂર્યલોક અને અન્ય લોકની સિદ્ધિ તથા પિતૃમુક્તિ માટે સ્નાન કરું છું.