વાયુપુરાણમ્

દાવદાહે મૃતા યે ચ સિંહવ્યાગ્રહતાશ્ચ યે। દંષ્ટ્રિભિઃ શ્રૃઙ્ગિભિર્વાપિ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓ જંગલની આગમાં મૃત્યુ પામ્યા છે, કે સિંહ-વાઘ દ્વારા મારાયા છે, કે દાંતવાળા કે શિંગાવાળા પ્રાણીઓથી મૃત્યુ પામ્યા છે, તેમના માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

ઉદ્બન્ધનમૃતા યે ચ વિષશસ્ત્રહતાશ્ચ યે। આત્માપઘાતિનો યે ચ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓ ફાંસો ખાઈને મૃત્યુ પામ્યા છે, કે ઝેર કે શસ્ત્રથી મારાયા છે, કે જેઓએ પોતે જીવન અંત કર્યો છે, તેમના માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અરણ્યે વર્ત્મનિ વને ક્ષુધયા તૃષયા હતાઃ। ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યૈસ્તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓ જંગલમાં, રસ્તા પર કે વનમાં ભૂખ કે તરસથી મૃત્યુ પામ્યા છે, કે ભૂત, પ્રેત કે પિશાચ વગેરેથી મૃત્યુ પામ્યા છે, તેમના માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

રૌરવે ચાન્ધતામિસ્રે કાલસૂત્રે ચ યે ગતાઃ। તેષામુદ્ધરણાર્તાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

રૌરવ, અંધતમિસ્ર કે કાળસૂત્રમાં ગયેલા, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અસિપત્રવને ઘોરે કુમ્ભીપાકેષુ યે ગતાઃ। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

ભયાનક અસિપત્રવન કે કુંભીપાકમાં ગયેલા, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અનેકયાતનાસંસ્થાઃ પ્રેતલોકઞ્ચ યે ગતાઃ। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે અનેક યાતનામાં રહે છે, કે પ્રેતલોકમાં ગયા છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અનેકયાતનાસંસ્થા યે નીતા યમકિઙ્કરૈઃ। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે અનેક યાતનામાં છે અને યમના દૂતોએ લઈ ગયા છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

નરકેષુ સમસ્તેષુ યાતનાસુ ચ યે સ્થિતાઃ । તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે બધા નરકમાં અને પીડામાં ફસાયેલા છે, એમને ઉગારવા માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

પશુયોનિ ગતા યેચ પક્ષિકીટસરીસૃપાઃ। અથવા વૃક્ષયોનિસ્થાસ્તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે પ્રાણી, પક્ષી, કીટ, સરીસૃપ બની ગયા છે, કે વૃક્ષમાં જન્મ લીધા છે, એમને પણ હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

જાત્યન્તરસહસ્રેષુ ભ્રમન્તઃ સ્વેન કર્મ્મણા। માનુષ્યં દુર્લ્લભં યેષાં તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે પોતાના કર્મથી હજારો જન્મોમાં ભટકી રહ્યા છે અને જેમને માનવ જન્મ દુર્લભ છે, એમને માટે પણ હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

દિવ્યન્તરિક્ષભૂમિષ્ઠાઃ પિતરો બાન્ધવાદયઃ। મૃતા અસંસ્કૃતા યે ચ તેબ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

દેવલોક, અંતરિક્ષ કે પૃથ્વી પર રહેલા પિતૃઓ, સગાસંબંધીઓ અને જેમનું વિધિવત્ સંસ્કાર ન થયું હોય, એમને માટે પણ હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તન્તે પિતરો મમ। તે સર્વ્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ પિણ્ડેનાનેન સર્વ્વદા ।। ૪૮.

મારા બધા પિતૃઓ, જે પ્રેતરૂપે છે, તેઓ હંમેશા આ પિંડથી તૃપ્તિ પામે એવી મારી ઇચ્છા છે.

યેઽબાન્ધવા બાન્ધવા વા યેઽન્યજન્મનિ બાન્ધવાઃ। તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ।। ૪૮.

સગા હોય કે ન હોય, કે બીજા જન્મમાં સગા હતા, એમના માટે હું જે પિંડ આપ્યો છે, એ કદી ખૂટે નહીં.

પિતૃવંશે મૃતા યે ચ માતૃવંશે ચ યે મૃતાઃ। ગુરુશ્વશુરબન્ધૂનાં યે ચાન્યે બાન્ધવા મૃતાઃ ।। ૪૮.

પિતૃકુળમાં, માતૃકુળમાં, ગુરુ, સસરા અને બીજા સગાસંબંધીઓમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે, એમના માટે—

યે મે કુલે લુપ્તપિણ્ડાઃ પુત્રદારવિવર્જિતાઃ। ક્રિયાલોપગતા યે ચ જાત્યન્ધાઃ પઙ્ગવસ્તથા ।। ૪૮.

મારા કુળમાં જે પિંડથી વંચિત છે, પુત્ર કે પત્ની વિહોણા છે, વિધિથી વંચિત છે, કે જન્મથી અંધ કે લંગડા છે—

વિરૂપા આમગર્ભાશ્ચ જ્ઞાતાજ્ઞાતાઃ કુલે મમ। તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ।। ૪૮.

જે વિકલાંગ, અપૂર્ણજ, ઓળખાતા કે અજાણ્યા મારા કુળમાં છે, એમના માટે હું આપેલો પિંડ કદી ખૂટે નહીં.

આ બ્રહ્મણો યે પિતૃવંશજાતા માતુસ્તથા વંશભવા મદીયાઃ। કુલદ્વયે યે મમ દાસભૂતા ભૃત્યા સ્તથૈવાશ્રિતસેવકાશ્ચ ।। ૪૮.

બ્રહ્મા સુધીના પિતૃકુળમાં, માતૃકુળમાં, અને બંને કુળમાં મારા દાસ, ભૃત્ય અને આશ્રિતો માટે—

મિત્રાણિ શિષ્યાઃ પશવશ્ચ વૃક્ષા દૃષ્ટા હ્યદૃષ્ટાશ્ચ કૃતોપકારાઃ। જન્માન્તરે યે મમ સઙ્ગતાશ્ચ તેભ્યઃ સ્વધા પિણ્ડમહં દદામિ ।। ૪૮.

મિત્રો, શિષ્યો, પશુ, વૃક્ષો—જોયેલા કે અજોયેલા, ઉપકાર કરનાર, અને બીજા જન્મમાં જોડાયેલા બધા માટે, હું સ્વધા ઉચ્ચારી આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

એતૈશ્ચ સર્વ્વમન્ત્રૈસ્તુ સ્ત્રીલિઙ્ગાન્તં સમૂહ્ય ચ। પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાપૂર્વ્વં સ્ત્રીણાં માત્રાદિકક્રમાત્ ।। ૪૮.

આ બધા મંત્રો સાથે, સ્ત્રીલિંગ સુધી એકત્ર કરીને, સ્ત્રીઓ માટે માતાથી આરંભે ક્રમશઃ પહેલાં જે રીતે પિંડ આપવો તે રીતે અર્પણ કરવો.

સ્વગોત્રે પરગોત્રે વા દમ્પત્યોઃ પિણ્ડપાતનમ્। અપૃથઙ્ નિષ્ફલં શ્રાદ્ધં પિણ્ડઞ્ચોદકતર્પણમ્ ।। ૪૮.

પોતાના કે બીજા કુળમાં dampatyona પિંડ એક સાથે આપવો, અલગથી ન આપો તો શ્રાદ્ધ તથા પિંડ અને જળતર્પણ નિષ્ફળ થાય છે.

પિણ્ડપાત્રે તિલાન્ક્ષિપ્ત્વા પૂરયિત્વા શુભોદકૈઃ। પરિષિચ્ય ત્રિધા સર્વાન્ પ્રણિપત્ય સમાપયેત્ ।। ૪૮.

પિંડપાત્રમાં તિલ નાખી, શુદ્ધ જળથી ભરી, ત્રણ વાર છાંટીને, બધાને વંદન કરીને વિધિ પૂર્ણ કરવી.

પિતૄન્વિસૃજ્ય ચાચમ્ય સાક્ષિણઃ શ્રાવયેત્સુરાન્ । સાક્ષિણઃ સન્તુ મે દેવા બ્રહ્મેશાનાદયસ્તથા। મયા ગયાં સમાસાદ્ય પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।। ૪૮.

પિતૃઓને વિદાય આપી, આચમન કરીને, દેવતાઓને સાક્ષી રાખીને કહેવું: 'બ્રહ્મા, ઈશાનાદિ દેવો મારા સાક્ષી છે; ગયામાં આવી પિતૃકૃત્ય પૂર્ણ કર્યું છે.'

આગતોઽસ્મિ ગયાં દેવ પિતૃકાર્ય્યે ગદાધર। ત્વમેવ સાક્ષી ભગવન્નનૃણોઽહમૃણત્રયાત્ ।। ૪૮.

'હે દયાળુ દેવ, પિતૃકૃત્ય માટે હું ગયામાં આવ્યો છું; હે ગદાધર, તું જ સાક્ષી છે કે હું ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત થયો છું.'

સર્વ્વસ્થાનેષુ ચૈવં સ્યાત્ પિણ્ડદાનન્તુ નારદ। પ્રેતપર્વ્વતમારભ્ય કુર્ય્યાત્તીર્થેષુ ચ ક્રમાત્ ।। ૪૮.

હે નારદ, બધા સ્થળોએ પિંડદાન આ રીતે કરવું; પ્રેતપર્વતથી શરૂ કરીને તીર્થોમાં ક્રમશઃ કરવું.

તિલમિશ્રાંસ્તતઃ સક્તૂન્નિઃક્ષિપેત્પ્રેતપર્વ્વતે। અપસવ્યેન દેવર્ષે દક્ષિણાભિમુખેન ચ ।। ૪૮.

પછી પ્રેતપર્વતે તિલમિશ્રિત સક્તુ મૂકવું, અને દેવર્ષિ, ડાબી બાજુથી દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને વિધિ કરવી.

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તન્તે પિતરો મમ। તે સર્વ્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ સક્તુભિસ્તિલમિશ્રિતૈઃ ।। ૪૮.

મારા બધા પૂર્વજો, જે પણ પ્રેતરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, તેઓ સૌ તલ સાથેના લોટના દાનથી તૃપ્ત થાય.

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્ય્યન્તં યત્કિઞ્ચિત્સચરાચરમ્। મયા દત્તેન તોયેન તૃપ્તિમાયાન્તુ સર્વ્વશઃ ।। ૪૮.

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધીના બધા જ ચરાચર જીવો, મેં આપેલા પાણીથી સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત થાય.

પ્રેતત્વાચ્ચ વિમુક્તાઃ સ્યુઃ પિતરસ્તસ્ય નારદ। પ્રેતત્વં તસ્ય માહાત્મ્યાત્કુલે ચાપિ ન જાયતે ।। ૪૮.

નારદ, આ વિધિથી તેના પિતૃઓને પ્રેત અવસ્થાથી મુક્તિ મળે છે; અને તેની મહિમાથી તેના કુળમાં એ સ્થિતિ ક્યારેય ઊભી થતી નથી.

નામ્ના પ્રેતશિલા ખ્યાતા ગયાશિરસિ મુક્તયે। તીર્થમન્ત્રાદિરૂપેણ સ્થિત શ્ચાદિગદાધરઃ ।। ૪૮.

ગયાના શિખરે જે પ્રેતશિલા નામે પ્રસિદ્ધ છે, તે મુક્તિ આપનારી ગણાય છે; ત્યાં દંડધારી ભગવાન તીર્થ, મંત્ર વગેરે સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે.