વાયુપુરાણમ્

બ્રહ્માણં કારણં કેચિત્ કેચિત્ પ્રાહુઃ પ્રજાપતિમ્। કેચિચ્છિવં પરત્વેન પ્રાહુર્વિષ્ણું તથાઽપરે। અવિજ્ઞાનેન સંસક્તાઃ સક્તા રત્યાદિચેતસા ।। ૫.

કેટલાંક બ્રહ્માને કારણ માને છે, કેટલાંક પ્રજાપતિને કહે છે; કેટલાક શિવને સર્વોચ્ચ માને છે, તો બીજા વિષ્ણુને પણ; અજ્ઞાનથી બંધાયેલા, રાગાદિમાં મન લગાવનારા છે.

તત્ત્વં કાલઞ્ચ દેશઞ્ચ કાર્યાણ્યાવેક્ષ્ય તત્ત્વતઃ। કારણઞ્ચ સ્મૃતા હ્યેતા નાનાર્થેષ્વિહ દેવતાઃ ।। ૫.

યથાર્થ રીતે તત્વ, સમય, સ્થાન અને પરિણામોનું વિચાર કરતાં, કારણને યાદ રાખવામાં આવે છે; તેથી અહીં દેવતાઓ વિવિધ અર્થોમાં સ્થિત છે.

એકં નિન્દતિ યસ્તેષાં સર્વાનેન સ નિન્દતિ। એકં પ્રશસમાનસ્તુ સર્વાનેવ પ્રશંસતિ। એકં યો વેત્તિ પુરુષં તમાહુર્બ્રહ્મવાદિનમ્ ।। ૫.

જે કોઈ એમમાંથી એકને નિંદે છે, તે બધાની નિંદા કરે છે; જે કોઈ એકની પ્રશંસા કરે છે, તે બધાની પ્રશંસા કરે છે; અને જે કોઈ એ એક પુરુષને ઓળખે છે, તેને બ્રહ્મજ્ઞાની કહેવાય છે.

અદ્વેષસ્તુ સદા કાર્યો દેવતાસુ વિજાનતા। ન શક્યમીશ્વરં જ્ઞાતુમૈશ્વર્યેણ વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૫.

દેવતાઓને જાણનારે હંમેશા દ્વેષ ટાળવો જોઈએ; જે ઈશ્વર સ્વાધિન છે, તેને જાણવું શક્ય નથી.

એકાત્મા સ ત્રિધા ભૂત્વા સંમોહયતિ યઃ પ્રજાઃ। એતેષાઞ્ચ ત્રયાણાન્તુ વિચરન્ત્યન્તરં જનાઃ ।। ૫.

એ એક આત્મા છે, પણ ત્રણ રૂપે બનીને જીવાતાઓને મોહિત કરે છે; આ ત્રણમાં લોકો ભિન્નતા અનુભવે છે.

જિજ્ઞાસન્તઃ પરીક્ષન્તઃ સક્તા રૂપાવિચેતસઃ। ઇદં પરમિદં નેતિ વદન્તિ ભિન્નદર્શિનઃ ।। ૫.

જાણવાની ઇચ્છા રાખીને, તપાસ કરતાં, રૂપોમાં જડપાઈને, ભિન્ન દૃષ્ટિ ધરાવનારા કહે છે: 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી.'

યાતુધાનાન્ વિશન્ત્યેતાઃ પિશાચાંશ્ચૈવ તાન્નરાન્ । એકત્વેન પૃથક્ત્વેન સ્વયમ્ભૂર્વ્યવતિષ્ઠતે ।। ૫.

આ દેવતાઓ યાતુધાન અને પિશાચ જેવા મનુષ્યોમાં પ્રવેશ કરે છે; એકતા અને ભિન્નતા બંનેમાં સ્વયંભૂ સ્થિર રહે છે.

ગુણમાત્રાત્મિકાભિસ્તુ તનુભિર્મોહયન્ પ્રજાઃ। તેષ્વેકં યજતે યસ્તુ સ તદા યજતે ત્રયમ્ ।। ૫.

ગુણમાત્રથી બનેલી દેહોથી જીવાતાઓને મોહિત કરીને, જે કોઈ એમમાંથી એકની પૂજા કરે છે, તે એ સમયે ત્રણેયની પૂજા કરે છે.

તસ્માદ્દેવાસ્ત્રયો હ્યેતે નૈરન્તર્યે વ્યવસ્થિતાઃ। તસ્માત્ પૃથક્ત્વમેકત્વસઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યાગતાગતમ્। એકત્વં વા બહુત્વં વા તેષુ કો જ્ઞાતુમર્હતિ ।। ૫.

આથી, આ ત્રણ દેવતાઓ સતત એકરૂપે સ્થિત છે; એકતા અને ભિન્નતાની ગણતરી આવતી-જતી રહે છે; તેમાં એકતા કે બહુતા કોણ જાણે?

યસ્માત્ સૃષ્ટ્વાનુગૃહ્ણીતે ગ્રસતે ચૈવ તે પ્રજાઃ । ગુણાત્મકત્વાત્ર્ત્રૈકાલ્યે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે ।। ૫.

કારણ કે એ જ સર્જન કરે છે, પાલન કરે છે અને અંતે જીવાતાઓને ગ્રહણ કરે છે; ગુણોની એકતાથી એ એક કહેવાય છે.

રુદ્રં બ્રહ્‌માણમિન્દ્રઞ્ચ લોક પાલાન્ ઋષીન્ દનૂન્। દેવં તમેકં બહુધા પ્રાહુર્નારાયણં દ્વિજાઃ ।। ૫.

રુદ્ર, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, લોકપાલ, ઋષિઓ અને દાનવો—દ્વિજોએ કહેવું છે કે એ અનેક રૂપે વર્ણવાયેલો એક દેવ નારાયણ છે.

પ્રાજાપત્યા તનુર્યા ચ તનુર્યા ચૈવ વૈષ્ણવી। મન્વન્તરે ચ કલ્પે ચ આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૫.

પ્રજાપત્ય અને વૈષ્ણવ રૂપો, દરેક મન્વંતર અને કલ્પમાં વારંવાર ફરતા રહે છે.

તેજસા યશસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ । જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તાનપીહ નિબોધત ।। ૫.

તેજ, યશ, બુદ્ધિ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને બળથી, એના સમાન જ જન્મે છે; અહીં એ વિશે સાંભળો.

રાજસ્યા બ્રાહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્। તામસ્યાસ્તસ્ય ચાંશેન કાલાત્મા રુદ્ર ઉચ્યતે । સાત્ત્વિક્યાઃ પુરુષાંશેન યજ્ઞે વિષ્ણુરભૂત્તદા ।। ૫.

રાજસ ગુણમાંથી બ્રાહ્મણ અંશે મરીચિ અને કશ્યપ જન્મ્યા; તામસ ગુણમાંથી એના અંશે કાળરૂપ રુદ્ર કહેવાય છે; સાત્ત્વિક ગુણમાંથી યજ્ઞમાં પુરુષના અંશે વિષ્ણુ જન્મે છે.

ત્રિષુ કાલેષુ તસ્યૈતા બ્રહ્મણસ્તનવોંઽશજાઃ। કાલો ભૂત્વા પુનશ્ચાસૌ રુદ્રઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।। ૫.

ત્રણે કાળમાં, બ્રહ્માના આ રૂપો એના અંશમાંથી જન્મે છે; ફરીથી કાળ બની, રુદ્ર જીવાતાઓનો સંહાર કરે છે.

સમ્પ્રાપ્તે ચૈવ કલ્પાન્તે સપ્તરશ્મિર્દ્દિવાકરઃ। ભૂત્વા સંવર્ત્તકાદિત્યો લોકાંસ્ત્રીન્ સ તદાદહત્ ।। ૫.

જ્યારે કલ્પનો અંત આવે છે ત્યારે સાત કિરણોવાળો સૂર્ય સંહારક આદિત્ય બની, ત્રણેય લોકને બળી નાખે છે.

વિષ્ણુઃ પ્રજાનુગૃહ્ણાતિ નામરુપવિપર્યયે । તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં તત્તદુત્પત્તિકારણમ્ ।। ૫.

વિષ્ણુ નામ અને રૂપ બદલાવમાં જીવાતાઓનું પાલન કરે છે; અંતિમ અવસ્થામાં, દરેક પોતાનું સર્જનકાર બને છે.

સત્ત્વોદ્રિક્તા તુ યા પ્રોક્તા બ્રહ્મણઃ પૌરુષી તનુઃ। તસ્યાંશેન વિજજ્ઞે સ ઇહ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। આકૂત્યાં મનસો દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમે વિભુઃ ।. ૫.

સત્ત્વથી ભરપૂર એવી જે બ્રહ્માની પૌરુષી રૂપે ઓળખાય છે, તેના એક અંશથી સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમ્યાન આ જગતમાં તે જન્મ્યો હતો; મનુની પુત્રી આકૂતિમાંથી દેવોના પ્રથમ જન્મરૂપે મહાન ભગવાન પ્રગટ થયા હતા.

તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવો પ્રાપ્તે સ્વારોચિષેઽન્તરે। તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્યતીતસ્તુષિતૈઃ સહ ।। ૫.

પછી જ્યારે સ્વારોચિષ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે એzelfde ભગવાન તુષિતા નામની સ્ત્રીમાંથી, ભૂતકાળના તુષિત દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા હતા.

ઔત્તમે ચાન્તરે ચૈવ તુષિતસ્તુ વિદુઃ સ વૈ। વશવર્ત્તિભિરુત્પન્નો વશવર્ત્તી હરિઃ પુનઃ ।। ૫.

ઉત્તમ મન્વંતરમાં પણ તેને તુષિત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અને તે વશવર્તિ દેવતાઓમાં જન્મે છે; ફરીથી હરિ વશવર્તિ તરીકે અવતર્યા હતા.

સત્યાયામભવત્સત્યઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ। તામસસ્યાન્તરે ચાપિ સમ્પ્રાપ્તે પુનરેવ હિ। ભાર્યાયાં હરિભિઃ સાર્દ્ધં હરિરેવ બભૂવ હ ।। ૫.

સત્યામાં, તે સત્ય તરીકે, શ્રેષ્ઠ સત્ય દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા હતા; અને જ્યારે તામસ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે પોતાની પત્નીમાંથી, હરિ દેવતાઓ સાથે, હરિ સ્વયં જન્મ્યા હતા.

ચારિષ્ણવેઽન્તરે ચાપિ હરિર્દવઃ પુનસ્તુ સઃ। વૈકુણ્ઠાયામસૌ જજ્ઞે હ્યાભૂતરજસૈઃ સહ। વૈકુણ્ઠઃ સ પુનર્દ્દેવઃ સમ્પ્રાપ્તે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

ચારિષ્ણવ મન્વંતરમાં પણ હરિ દેવ તરીકે જન્મ્યા હતા; વૈકુંઠામાં, તેઓ આભૂતરજસ દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા; અને ચક્ષુષ મન્વંતર આવતા એ ભગવાન ફરીથી વૈકુંઠ બન્યા હતા.

ધર્મો નારાયણઃ સાધ્યઃ સાધ્યૈઃ સહ સુરૈરભૂત્ । સ તુ નારાયણઃ સાધ્યઃ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫.

ધર્મ, નારાયણ અને સાધ્ય દેવતાઓ, સાધ્ય અને અન્ય દેવતાઓ સાથે અહીં અવતર્યા હતા; અને એ નારાયણ સાધ્ય, વૈવસ્વત મન્વંતર આવતા આવ્યા હતા.

મારીચાત્ કશ્યપાદ્વિષ્ણુરદિત્યાં સમ્બમૂવ હ। ત્રિસ્ત્રિઃ ક્રમૈરિમાન્ લોકાન્ જિત્વા વિષ્ણુરુરુક્રમમ્ ।। ૫.

મારીચિ અને કશ્યપમાંથી, અદિતિમાં વિષ્ણુ જન્મ્યા હતા; વિષ્ણુ, જે વિશાળ પગલાં ભરનારા છે, તેમણે ત્રણેય લોકોએ ત્રણ પગલાંમાં જીત્યા હતા.

પ્રત્યપાદયદિન્દ્રાય દેવેભ્યશ્ચૈવ સ પ્રભુઃ। ઇત્યેતાસતનવસ્તસ્ય વ્યતીતાઃ સપ્ત સપ્તસુ। મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ યાભિઃ સંરક્ષિતાઃ પ્રજાઃ ।। ૫.

તેમણે એ બધું ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓને પાછું આપ્યું; આ રીતે, તેમની આ સાત રૂપો સાત ગયા મન્વંતરોમાં થઈ ગઈ છે, જેના દ્વારા પ્રજાઓનું રક્ષણ થયું હતું.

તસ્માદ્વિષ્ટમિદં સર્વં વામનેનેહ જાયતા। તસ્માત્સ વૈ સ્મૃતો વિષ્ણુર્વિશેર્ધાતોઃ પ્રવેશનાત્ ।। ૫.

આથી, વામનના અવતરે આ સમગ્ર જગત વ્યાપી ગયું છે; તેથી તેને 'વિષ્ણુ' કહેવામાં આવે છે, કેમ કે 'વિશ' ધાતુનો અર્થ પ્રવેશ કરવો થાય છે.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણશ્ચૈવ વામનસ્ય મહાત્મનઃ। એકત્વઞ્ચ પૃથક્ત્વઞ્ચ વિશિષ્ટત્વઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્ ।। ૫.

આ રીતે, બ્રહ્મા અને મહાત્મા વામનનું એકત્વ, ભિન્નત્વ અને વિશિષ્ટતા વર્ણવવામાં આવી છે.

દેવતાનામિહાંશેન જાયન્તે યાસ્તુ દેવતાઃ। તાસાન્તાસ્તેજસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ। જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તા વૈ તેષામનુગ્રહાત્ ।। ૫.

દેવતાઓના અંશરૂપે અહીં જન્મનારી દેવીઓમાં, જે તેજ, બુદ્ધિ, જ્ઞાન અને બળમાં સમાન હોય છે, તેઓ તેમના અનુકંપાથી જ જન્મે છે.

યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા। તત્તદેવાવગચ્છઘ્વં વિષ્ણોસ્તેજોંઽશસમ્ભવમ્ ।। ૫.

જે કોઈ પણ પ્રાણી શક્તિ, સૌંદર્ય કે પરાક્રમથી યુક્ત હોય, તેને વિષ્ણુના તેજના અંશથી ઉત્પન્ન થયેલું જાણવું.