વાયુપુરાણમ્

વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે તુ માત્રાદિ ગયાયાં પિતૃપૂર્વકમ્। પાદ્યપૂર્વં સમારભ્ય દક્ષિણાગ્રકુશૈઃ ક્રમાત્। પિત્રાદીનાં સમાસ્તીર્ય શેષં ગૃહ્યોક્તમાચરેત્ ।। ૪૮.

વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધમાં, ગયામાં માતા અને પિતૃઓ માટે, પહેલા પાદ્યથી શરૂ કરીને, દક્ષિણ તરફ મુખવાળા કુશથી, પિતૃઓને બેસાડી, પછી ઘરમાં જે વિધિ કહેવાય તે પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું.

દદ્યુઃ શ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં તેષાં દક્ષિણભાગતઃ। કુશાનાસ્તીર્યં વિધિના સકૃદ્દત્વા તિલોદકમ્ ।। ૪૮.

સગા પૂર્વજોના શ્રાદ્ધમાં, વિધિ પ્રમાણે દક્ષિણ તરફ કુશ પાથરી, એકવાર તિલમિશ્રિત પાણી અર્પણ કરવું.

ગૃહીત્વાઞ્જલિના તેભ્યઃ પિતૃતીર્થેન યત્નતઃ। સક્તુના મુષ્ટિમાત્રેણ દદ્યાદક્ષય્યપિણ્ડકમ્। સમ્બન્ધિનસ્તિલાદ્ભિશ્ચ કુશેષ્વાવાહયેત્તતઃ ।। ૪૮.

પિતૃતીર્થથી, હાથમાં પાણી લઈ, સાવધાનીથી, એક મુઠ્ઠી સત્તુનો અક્ષય પિંડ અર્પણ કરવો; પછી તિલથી સંબંધીઓને કુશ પર બોલાવા.

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ। તૃપ્યન્તુ પિતરઃ સર્વે માતૃમાતામહાદયઃ ।। ૪૮.

બ્રહ્મસ્તંભથી લઈને દેવર્ષિ, પિતૃ અને માનવો સુધીના બધા પિતૃઓ, માતૃ અને માતામહાદિક, સૌ તૃપ્ત થાય.

અતીતકુલકોટીનાં સપ્તદ્વીપનિવાસિનામ્। આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાદિદમસ્તુ તિલોદકમ્ ।। ૪૮.

અગણિત કુળના જે સગા સાત દ્વીપોમાં વસે છે, બ્રહ્મલોકથી લઈને, એ બધાને આ તિલજળ પહોંચે.

પિતા પિતામહ શ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। માતા પિતામહી ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહી ।। ૪૮.

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ; માતા, પિતામહી અને પ્રપિતામહી પણ.

માતામહસ્તત્પિતા ચ પ્રમાતામહકાદયઃ। તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ।। ૪૮.

માતામહ, તેના પિતા અને માતૃકુળના પૂર્વજો — એમને જે પિંડ મેં અર્પણ કર્યો તે અક્ષય રહે.

મુષ્ટિમાત્રપ્રમાણઞ્ચ હ્યાર્દ્રામલકમાત્રકમ્। શમીફત્રપ્રમાણં વા પિણ્ડં દદ્યાદ્ગયાશિરે। ઉદ્ધરેત્સપ્તગોત્રાણિ કુલાનિ શતમુદ્ધરેત્ ।। ૪૮.

ગયાશિખરે, એક મુઠ્ઠી જેટલું, ભીનું ફળ જેટલું કે શમીપાન જેટલું પિંડ અર્પણ કરવું; એથી સાત ગોત્રો અને શતકુલ ઉદ્ધાર થાય છે.

પિતુર્માતુઃ સ્વભાર્યાયા ભગિન્યા દુહિતુસ્તથા। પિતૃષ્વસુર્માતૃષ્વસુઃ સપ્ત ગોત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૪૮.

પિતા, માતા, પોતાની પત્ની, બહેન, દીકરી, પિતૃસ્વસરી અને માતૃસ્વસરી — આ સાત ગોત્રો કહેવાયા છે.

ચતુર્વિંશતિવિંશશ્ચ ષોડશ દ્વાદશૈવ હિ। રુદ્રાદિવસવશ્ચૈવ કુલાન્યેકોત્તરં શતમ્ ।। ૪૮.

ચોવીસ, વીસ, સોળ અને બાર છે; અને રુદ્રો તથા વસુઓના કુળો મળીને કુલ એકસો એક થાય છે.

નાવાહનં ન દિગ્બન્ધો ન દોષો દૃષ્ટિસમ્ભવઃ। ન કારુણ્યેન કર્ત્તવ્યં તીર્થશ્રાદ્ધં વિચક્ષણૈઃ ।। ૪૮.

અહીં આવાહન કરવું નથી, દિશાઓ બાંધવી નથી, નજરથી કોઈ દોષ થતો નથી; વિદ્વાનોને તીર્થમાં શ્રાદ્ધ કરવું હોય તો માત્ર દયા માટે કરવું નહીં.

પિણ્ડાસનં પિણ્ડદાનં પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્। દક્ષિણા ચાન્નસઙ્કલ્પં તીર્થશ્રાદ્ધેષ્વયંવિધિઃ ।। ૪૮.

પિંડ માટેનું આસન, પિંડદાન અને પછી ફરીથી હાથ ધોવું; દક્ષિણાનું દાન અને અન્નનો સંકલ્પ—આ બધું તીર્થ શ્રાદ્ધ માટેનું નિયમ છે.

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। આવાહયિષ્યે તાન્સર્વાન્દર્ભપૃષ્ઠે તિલોદકૈઃ ।। ૪૮.

મારા કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમને હું દર્ભા પર તિલના પાણીથી આવાહન કરું છું.

બન્ધુવર્ગકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। આવાહયિષ્યે તાન્ત્સર્વાન્ દર્ભપૃષ્ઠે તિલોદકૈઃ ।। ૪૮.

બંધુવર્ગના કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમને પણ હું દર્ભા પર તિલના પાણીથી આવાહન કરું છું.

ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈઃ સજલૈસ્તિલૈર્દર્ભેષુ ધ્યાનવાન્। આવાહ્યાભ્યર્ચ્ય તેભ્યશ્ચ પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૪૮.

આ મંત્રો સાથે, પાણી અને તિલ લઈને, દર્ભા પર ધ્યાનપૂર્વક બેસી, તેમને આવાહન કરીને પૂજા કરી, યોગ્ય ક્રમમાં પિંડ અર્પણ કરવો.

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

મારા કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

માતામહકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

માતા-મામાના કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

બન્ધુવર્ગકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

બંધુવર્ગના કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અજાતદન્તા યે કેચિદ્યે ચ ગર્ભે પ્રપીડિતાઃ । તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓના દાંત હજુ આવ્યા નથી, અને જે ગર્ભમાં પીડિત થયા છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અગ્નિદગ્ધાશ્ચ યે કેચિન્નાગ્નિદગ્ધાસ્તથા પરે। વિદ્યુચ્ચોરહતા યે ચ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓ અગ્નિમાં દાઝાયા છે, કે જેઓ અગ્નિથી બચ્યા છે, અને અન્ય જે કોઈ છે; વીજળી કે ચોરથી મૃત્યુ પામેલા માટે પણ હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

દાવદાહે મૃતા યે ચ સિંહવ્યાગ્રહતાશ્ચ યે। દંષ્ટ્રિભિઃ શ્રૃઙ્ગિભિર્વાપિ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓ જંગલની આગમાં મૃત્યુ પામ્યા છે, કે સિંહ-વાઘ દ્વારા મારાયા છે, કે દાંતવાળા કે શિંગાવાળા પ્રાણીઓથી મૃત્યુ પામ્યા છે, તેમના માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

ઉદ્બન્ધનમૃતા યે ચ વિષશસ્ત્રહતાશ્ચ યે। આત્માપઘાતિનો યે ચ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓ ફાંસો ખાઈને મૃત્યુ પામ્યા છે, કે ઝેર કે શસ્ત્રથી મારાયા છે, કે જેઓએ પોતે જીવન અંત કર્યો છે, તેમના માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અરણ્યે વર્ત્મનિ વને ક્ષુધયા તૃષયા હતાઃ। ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યૈસ્તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓ જંગલમાં, રસ્તા પર કે વનમાં ભૂખ કે તરસથી મૃત્યુ પામ્યા છે, કે ભૂત, પ્રેત કે પિશાચ વગેરેથી મૃત્યુ પામ્યા છે, તેમના માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

રૌરવે ચાન્ધતામિસ્રે કાલસૂત્રે ચ યે ગતાઃ। તેષામુદ્ધરણાર્તાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

રૌરવ, અંધતમિસ્ર કે કાળસૂત્રમાં ગયેલા, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અસિપત્રવને ઘોરે કુમ્ભીપાકેષુ યે ગતાઃ। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

ભયાનક અસિપત્રવન કે કુંભીપાકમાં ગયેલા, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અનેકયાતનાસંસ્થાઃ પ્રેતલોકઞ્ચ યે ગતાઃ। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે અનેક યાતનામાં રહે છે, કે પ્રેતલોકમાં ગયા છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અનેકયાતનાસંસ્થા યે નીતા યમકિઙ્કરૈઃ। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે અનેક યાતનામાં છે અને યમના દૂતોએ લઈ ગયા છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

નરકેષુ સમસ્તેષુ યાતનાસુ ચ યે સ્થિતાઃ । તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે બધા નરકમાં અને પીડામાં ફસાયેલા છે, એમને ઉગારવા માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

પશુયોનિ ગતા યેચ પક્ષિકીટસરીસૃપાઃ। અથવા વૃક્ષયોનિસ્થાસ્તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જે પ્રાણી, પક્ષી, કીટ, સરીસૃપ બની ગયા છે, કે વૃક્ષમાં જન્મ લીધા છે, એમને પણ હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.