વાયુપુરાણમ્

અપરેઽહ્નિ શુચિર્ભૂત્વા ગચ્છેદ્વૈ પ્રેતપર્વતે । બ્રહ્મકુણ્ડે તતઃ સ્નાત્વા દેવાદીંસ્તર્પયેત્સુધીઃ ।। ૪૮.

બીજે દિવસે શુદ્ધ થઈને પ્રેત પર્વત પર જવું અને પછી બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરીને વિદ્વાન વ્યક્તિએ દેવાદિ પિતૃઓને તૃપ્ત કરવું.

કુર્ય્યાચ્છ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં પ્રયતઃ પ્રેતપર્વતે। પ્રાચીનાવીતિના ભાવ્યં દક્ષિણાભિમુખઃ સુધીઃ ।। ૪૮.

શ્રદ્ધાપૂર્વક, પોતાના સગા પૂર્વજોના શ્રાદ્ધ માટે, પ્રેતપર્વત પર, પ્રાચીનાવીત રીતથી, દક્ષિણ તરફ મોઢું રાખીને, એકાગ્ર ચિત્તે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કવ્યબાલોઽનલઃ સોમો યમશ્ચૈવાર્ય્યમા તથા। અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ સોમપાઃ પિતૃદેવતાઃ ।। ૪૮.

કવ્યબાલ, અગ્નિ, સોમ, યમ, અર્યમાન, અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ અને સોમપા — આ બધા પિતૃદેવતાઓ છે.

આગચ્છન્તુ મહાભાગા યુષ્માભી રક્ષિતાસ્ત્વિહ। મદીયાઃ પિતરો યે ચ કુલે જાતાઃ સનાભયઃ ।। ૪૮.

હે મહાન આત્માઓ, તમે અહીં પધારો, તમારી રક્ષા હેઠળ મારા કુળમાં જન્મેલા બધા પૂર્વજો અને સગા અહીં આવો.

તેષાં પિણ્ડપ્રદાનાર્થમાગતોઽસ્મિ ગયામિમામ્। તે સર્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ શ્રાદ્દેનાનેન શાશ્વતીમ્ ।। ૪૮.

તેમને પિંડ અર્પણ કરવા માટે હું આ ગયામાં આવ્યો છું; આ શ્રાદ્ધથી મારા બધા પૂર્વજો સદા માટે તૃપ્ત થાય.

આચમ્યોક્તાવ ચ પઞ્ચાઙ્ગં પ્રાણાયામં પ્રયત્નતઃ। પુનરાવૃત્તિરહિતબ્રહ્મલોકાપ્તિહેતવે ।। ૪૮.

પહેલા પાણી પીધા પછી, પંચાંગ મંત્ર બોલી, ધ્યાનપૂર્વક પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ, જેથી પુનર્જનમ વગર બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય.

એવઞ્ચ વિધિવચ્છ્રાદ્ધં કૃત્વા પૂર્વં યતાક્રમમ્। પિતૄનાવાહ્ય ચાભ્યર્ચ્ય મન્ત્રૈઃ પિણ્ડપ્રદો ભવેત્ ।। ૪૮.

આ રીતે, નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ કરી, પહેલાં પૂર્વજોનું આહ્વાન કરીને, મંત્રોથી પૂજા કરીને, પછી પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ.

તીર્થે પ્રેતશિલાદૌ ચ ચરુણા સઘૃતેન વા । પ્રક્ષાલ્ય પૂર્વં તત્સ્થાનં પઞ્ચગવ્યૈઃ પૃથક્પૃથક્। તૈર્મન્ત્રૈરથ સંપૂજ્ય પઞ્ચગવ્યૈશ્ચ દેવતામ્ ।। ૪૮.

તીર્થસ્થળે, પ્રેતશિલા પાસે અથવા ઘીવાળા પાયસથી, પહેલા તે સ્થાનને પંચગવ્યથી અલગ-અલગ ધોઈ, પછી મંત્રો અને પંચગવ્યથી દેવતાની પૂજા કરવી જોઈએ.

યાવત્તિલા મનુષ્યૈશ્ચ ગૃહીતા પિતૃકર્મસુ। ગચ્છન્તિ તાવદસુરાઃ સિંહત્રસ્તા યથા મૃગાઃ ।। ૪૮.

જેટલા તિલ માનવો પિતૃકર્મ માટે લે છે, એટલા અસુરો સિંહથી ડરેલા હરણ જેવું ભાગી જાય છે.

અષ્ટકાસુ ચ વૃદ્ધૌ ચ ગયાયાં ચ મૃતેઽહનિ । માતુઃ શ્રાદ્ધં પૃથક્કુર્યાદન્યત્ર પતિના સહ ।। ૪૮.

અષ્ટકા દિવસે, વૃદ્ધિ સમયે, ગયામાં કે મૃત્યુ દિવસે, માતાનું શ્રાદ્ધ અલગથી કરવું, બીજે પતિ સાથે કરવું.

વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે તુ માત્રાદિ ગયાયાં પિતૃપૂર્વકમ્। પાદ્યપૂર્વં સમારભ્ય દક્ષિણાગ્રકુશૈઃ ક્રમાત્। પિત્રાદીનાં સમાસ્તીર્ય શેષં ગૃહ્યોક્તમાચરેત્ ।। ૪૮.

વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધમાં, ગયામાં માતા અને પિતૃઓ માટે, પહેલા પાદ્યથી શરૂ કરીને, દક્ષિણ તરફ મુખવાળા કુશથી, પિતૃઓને બેસાડી, પછી ઘરમાં જે વિધિ કહેવાય તે પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું.

દદ્યુઃ શ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં તેષાં દક્ષિણભાગતઃ। કુશાનાસ્તીર્યં વિધિના સકૃદ્દત્વા તિલોદકમ્ ।। ૪૮.

સગા પૂર્વજોના શ્રાદ્ધમાં, વિધિ પ્રમાણે દક્ષિણ તરફ કુશ પાથરી, એકવાર તિલમિશ્રિત પાણી અર્પણ કરવું.

ગૃહીત્વાઞ્જલિના તેભ્યઃ પિતૃતીર્થેન યત્નતઃ। સક્તુના મુષ્ટિમાત્રેણ દદ્યાદક્ષય્યપિણ્ડકમ્। સમ્બન્ધિનસ્તિલાદ્ભિશ્ચ કુશેષ્વાવાહયેત્તતઃ ।। ૪૮.

પિતૃતીર્થથી, હાથમાં પાણી લઈ, સાવધાનીથી, એક મુઠ્ઠી સત્તુનો અક્ષય પિંડ અર્પણ કરવો; પછી તિલથી સંબંધીઓને કુશ પર બોલાવા.

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ। તૃપ્યન્તુ પિતરઃ સર્વે માતૃમાતામહાદયઃ ।। ૪૮.

બ્રહ્મસ્તંભથી લઈને દેવર્ષિ, પિતૃ અને માનવો સુધીના બધા પિતૃઓ, માતૃ અને માતામહાદિક, સૌ તૃપ્ત થાય.

અતીતકુલકોટીનાં સપ્તદ્વીપનિવાસિનામ્। આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાદિદમસ્તુ તિલોદકમ્ ।। ૪૮.

અગણિત કુળના જે સગા સાત દ્વીપોમાં વસે છે, બ્રહ્મલોકથી લઈને, એ બધાને આ તિલજળ પહોંચે.

પિતા પિતામહ શ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। માતા પિતામહી ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહી ।। ૪૮.

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ; માતા, પિતામહી અને પ્રપિતામહી પણ.

માતામહસ્તત્પિતા ચ પ્રમાતામહકાદયઃ। તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ।। ૪૮.

માતામહ, તેના પિતા અને માતૃકુળના પૂર્વજો — એમને જે પિંડ મેં અર્પણ કર્યો તે અક્ષય રહે.

મુષ્ટિમાત્રપ્રમાણઞ્ચ હ્યાર્દ્રામલકમાત્રકમ્। શમીફત્રપ્રમાણં વા પિણ્ડં દદ્યાદ્ગયાશિરે। ઉદ્ધરેત્સપ્તગોત્રાણિ કુલાનિ શતમુદ્ધરેત્ ।। ૪૮.

ગયાશિખરે, એક મુઠ્ઠી જેટલું, ભીનું ફળ જેટલું કે શમીપાન જેટલું પિંડ અર્પણ કરવું; એથી સાત ગોત્રો અને શતકુલ ઉદ્ધાર થાય છે.

પિતુર્માતુઃ સ્વભાર્યાયા ભગિન્યા દુહિતુસ્તથા। પિતૃષ્વસુર્માતૃષ્વસુઃ સપ્ત ગોત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૪૮.

પિતા, માતા, પોતાની પત્ની, બહેન, દીકરી, પિતૃસ્વસરી અને માતૃસ્વસરી — આ સાત ગોત્રો કહેવાયા છે.

ચતુર્વિંશતિવિંશશ્ચ ષોડશ દ્વાદશૈવ હિ। રુદ્રાદિવસવશ્ચૈવ કુલાન્યેકોત્તરં શતમ્ ।। ૪૮.

ચોવીસ, વીસ, સોળ અને બાર છે; અને રુદ્રો તથા વસુઓના કુળો મળીને કુલ એકસો એક થાય છે.

નાવાહનં ન દિગ્બન્ધો ન દોષો દૃષ્ટિસમ્ભવઃ। ન કારુણ્યેન કર્ત્તવ્યં તીર્થશ્રાદ્ધં વિચક્ષણૈઃ ।। ૪૮.

અહીં આવાહન કરવું નથી, દિશાઓ બાંધવી નથી, નજરથી કોઈ દોષ થતો નથી; વિદ્વાનોને તીર્થમાં શ્રાદ્ધ કરવું હોય તો માત્ર દયા માટે કરવું નહીં.

પિણ્ડાસનં પિણ્ડદાનં પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્। દક્ષિણા ચાન્નસઙ્કલ્પં તીર્થશ્રાદ્ધેષ્વયંવિધિઃ ।। ૪૮.

પિંડ માટેનું આસન, પિંડદાન અને પછી ફરીથી હાથ ધોવું; દક્ષિણાનું દાન અને અન્નનો સંકલ્પ—આ બધું તીર્થ શ્રાદ્ધ માટેનું નિયમ છે.

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। આવાહયિષ્યે તાન્સર્વાન્દર્ભપૃષ્ઠે તિલોદકૈઃ ।। ૪૮.

મારા કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમને હું દર્ભા પર તિલના પાણીથી આવાહન કરું છું.

બન્ધુવર્ગકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। આવાહયિષ્યે તાન્ત્સર્વાન્ દર્ભપૃષ્ઠે તિલોદકૈઃ ।। ૪૮.

બંધુવર્ગના કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમને પણ હું દર્ભા પર તિલના પાણીથી આવાહન કરું છું.

ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈઃ સજલૈસ્તિલૈર્દર્ભેષુ ધ્યાનવાન્। આવાહ્યાભ્યર્ચ્ય તેભ્યશ્ચ પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૪૮.

આ મંત્રો સાથે, પાણી અને તિલ લઈને, દર્ભા પર ધ્યાનપૂર્વક બેસી, તેમને આવાહન કરીને પૂજા કરી, યોગ્ય ક્રમમાં પિંડ અર્પણ કરવો.

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

મારા કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

માતામહકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

માતા-મામાના કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

બન્ધુવર્ગકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે। તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

બંધુવર્ગના કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમને કોઈ માર્ગ મળ્યો નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.

અજાતદન્તા યે કેચિદ્યે ચ ગર્ભે પ્રપીડિતાઃ । તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્ ।। ૪૮.

જેઓના દાંત હજુ આવ્યા નથી, અને જે ગર્ભમાં પીડિત થયા છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.